بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |ءبىز تۋرالى|حابارلاسىڭىز|حات ساندىعى
رۋحى ۇستەم ۇلت ــ قاشاندا ومىرشەڭ
ىسپانديار سولتاش ۇلى 
2011.06.10 10:27     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  ءبىر ۇلتتىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازاماتى جونىنەن ايتقاندا، قانداي قوعامدا، قاي ەلدە، قانداي ورتادا ءومىر وتكىزسە دە ەرتەڭگى كۇننىڭ جاعدايى، ۇلت ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولۋعا ءتيىس. ءوز ۇلتىمنىڭ قاراپايىم ۋاكىلى، قالام ۇستاعان ازاماتى رەتىندە مەنى وسىنداي تولعانىستى ويلار ءجيى مازالايدى.

  ءارقانداي ادام ءوز ۇلتى تۇرعىسىنان ەڭ اۋەلى، ۇلتجاندى بولۋى قاجەت. مۇنداعى ۇلتجاندىلىق ــ ءوز ۇلتىن، جەرىن، وتانىن، انا ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن، مادەنيەتى مەن تاريحىن سۇيەتىن، ونى ساقتاۋدى، دامىتۋدى ازاماتتىق بورىشى دەپ بىلەتىن، ۇلت مۇراتىمەن تىعىز بايلانىستىرا تۇسىنەتىن، وزگە ۇلت حالىقتارىن وزىندەي سيلاپ، الابوتەن نيەتتە قاراماي، جاراسىمدىلىقتى دارىپتەيتىن، ۇلتتاردىڭ ورتاق ەسەيۋىن، بىرگە كوركەيۋىن، باقىتتى تۇرمىسقا تەڭ كەنەلۋىن اڭسايتىن يدەيا بولۋى قاجەت. ول استە اسىرا سىلتەيتىن، ۇلتتىق استامشىلىق يدەياسى بولماي، ۇلتقا دەگەن قىزعىن جاۋاپكەرشىلىكتى، وتانعا بولعان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتى ايگىلەيتىن يدەيا بولۋى ءتيىس. ءبىر ازاماتتىڭ وزگە ۇلتتىڭ ەركىنە قول سۇقپاۋ العى شارتى استىندا، ءوز ۇلتىنىڭ ەسە-تەڭدىگىن جوقتاپ، ۇلت مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ، ءوز ۇلتىن ارداقتاي ءبىلۋى ەڭ تاماشا ۇلتجاندىلىق ەسەپتەلەدى. ءوز ۇلتىن قادىرلەپ، شىنايى سۇيە بىلمەگەن ازامات وزگە حالىقتاردى دا سيلاي بىلمەيتىن بولادى.

  قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى قازاق ۇلتى بۇرىنعى كوشپەندى تۇرمىسقا بەيىمدەلگەن دالالىق تىرشىلىك داعدىسىنان وركەنيەت وشاعى سانالاتىن وتىرىقتى ومىرگە، قالا تۇرمىسىنا بىرتە-بىرتە سايكەسىپ، جالپى ءبىتىمى جاعىنان بۇرىنعىعا قاراعاندا كوپ العا ىلگەرىلەدى. وسى ىلگەرىلەۋگە ساي ۇلتتىق بوگەنايىمىزدى ايعاقتايتىن قاسيەتتەرىمىزدە ءارالۋان وزگەرىستەر تۋىندادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ كەيى حالقىمىزدىڭ ءتول تابيعاتىنا سايكەسىپ ءوز جاراستىعىن تاپسا، كەيى تىم سايكەستىك تاپپاي، وقشاۋلانىپ تۇراتىن جاعدايلار بارلىققا كەلدى.

  بۇگىنگى وزگەرىسكە تولى جاپپاي الەميلەنۋ داۋىرىندە، باسەكە ەكونوميكادا، يدەولوگيادا، مادەنيەتتە، بىلىمدە، تەحنولوگيادا، تاعى باسقا سالالاردا قىزۋ قارقىنمەن ءجۇرىلىپ جاتىر. مىنە وسىنداي جاعدايدا، ۇلتىمىز جونىنەن العاندا تاڭداۋلى قاسيەتكە يە ءتولتۋما ءبىتىمىمىزدى، قايتالانباس ۇلتتىق بولمىسىمىزدى، كۇللى قۇندىلىقتارىمىزدى ايالاپ، ايگىلەپ، ساقتاپ قالۋ بارىنەن دە ماڭىزدى بولماق. ول بىزگە الەميلەنۋدىڭ كولەڭكەلى جاقتارىندا بارعان سايىن كولەم الىپ، ءتونىپ كەلە جاتقان وزگەرىسشەڭ ءومىر تۇڭعيىعىنا ءبىرجولاتا ءسىڭىپ، جوعالىپ كەتپەۋىمىز ءۇشىن وڭدى مۇمكىندىك بەرەدى.

  ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ، ۇلتتىق سانانى كۇشەيتۋ ءۇشىن، الدىمەن ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋىمىز قاجەت. مۇندا حالىقىمىزدىڭ وزىنە ءتان ءتول مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرى، ءتىلى مەن ءدىلى، سەنىم-نانىمى مەن تاريحى ءداۋىر قاجەتىنە ساي ونان ارى سارالانىپ، ارلەنىپ، اشەكەيلەنىپ، كەلەشەك ۇرپاقتىڭ كوڭىل تۇكپىرىنەن وشپەستەي ورىن الۋى ءتيىس. سوندا عانا الۋان مادەنيەت توعىسقان توعىسپالى داۋىردە الدىمەن ءوز قۇندىلىقتارىمىز وزگەشە باسىمدىلىعىن تانىتىپ، تابان تىرەپ تۇرا الاتىن بولادى.

  بۇل كۇندەرى كەيبىر كەڭەستى ساتتەردە، ءبىر ءبولىم سىڭار جاقتىلى، اسىرىپ ايتاتىن ادامدار «زامان بۇزىلدى، ۇرپاق ازعىندادى» دەگەن سياقتى ويلاردى ۇنەمى ورتاعا سالادى. ءوز باسىم بۇل پىكىرلەرگە قوسىلعىم كەلمەيدى. ەگەر «بۇزىلدى، ازعىندادى» دەگەن سوزدەردى شىنىندا قولدانۋ قاجەت بولسا، وندا ونى ىشكى سەبەپتەن ىزدەپ، ءوز تاربيەمىزدەگى بۇزىلۋ مەن ازۋعا قاراتا ايتساق بولاتىنداي. سەبەبى ۇرپاق ازسا، ەڭ اۋەلى، تاربيەسىزدىكتەن ازادى. سوندىقتان بۇل جاعىنداعى ءمىندى، سەبەپ-سالداردى قوعامدىق تۇزىمنەن، سىرتقى ورتادان قاراستىرماي، الدىمەن وزىمىزدەن ىزدەستىرگەنىمىز ءجون. ويتكەنى ءبىز جايشىلىقتا « اتا كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيمىز ەمەس پە. ۇلى عۇلاما ءدانىشپان اباي دا ءوز كەزىندە: « مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام، ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم » دەمەپ پە ەدى.

  بۇگىنگى قازاق وتباسىلارنىڭ ۇلتتىق رۋحاني تاربيەسى الەميلەنۋدىڭ جانە قوس ءتىلدى بولۋ مەن كوپ ءتىلدى بولۋدىڭ ىقپالىندا كۇردەلى وزگەرىستەرگە تاپ بولدى. مۇندا ءىشىنارا جاعدايدا، باتىستىق ۇلگىلەرگە تىم تالعاۋسىز ەلىكتەيتىن، ءوز ءتىلىن قايىرىپ قويىپ، وزگە تىلگە ارتىقشا بوي ۇراتىن اۋقىم دا بەلەڭ بەردى. قازىرگى بەتالىستان قاراعاندا، تۋىندايتىن وسىنداي وزگەرىستەردىڭ كەرى اسەرىنە ءبىز ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنى وتباسىندا كۇشەيتۋگە ارقا سۇيەۋ نەگىزىندە عانا توتەپ بەرە الامىز. ەگەر ءبىز وتباسى تاربيەسىندە ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنى كۇشەيتۋدى شىنىندا مىقتى ۇستاي الساق، وندا كەز بولعان كەرى ىقپالدىڭ كەسىرىنەن ۇتىمدى ساقتانا الاتىن، مۇددەمىزگە تىكەلەي تىرەلەتىن تارتىسى مەن تابىسى مول تولعانىستى ساتتەردە تۇيىققا تىرەلمەي، جول تاۋىپ شىعا الاتىن بولامىز.

  تاريح پاراقتارىنا ءۇڭىلىپ، بايىرعى قازاق قاۋىمىنا كوز جىبەرەر بولساق، ءوز تۇسىندا ولاردىڭ ايتا قالسىن مول ءبىلىمى بولماعانىمەن، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ تۋما، تازا حالىقتىق قاسيەتىمەن ۇلتتىق رۋحىن، ار-نامىسىن بارىنەن بەرىك ۇستانعانى ءارقاشان انىق بايقالادى. ولار سول تۇستا بالاعا ءتىلى شىعىپ، انىق سويلەي باستاعان كەزدەن باستاپ-اق، تۇنىق ءوز انا تىلىندە اعايىن تۋىسىن، اتا-تەگىن، رۋىن، ەل-جۇرتىن بىلدىرۋگە ايرىقشا كوڭىل بولگەن. كەيىنگى ۇرپاقتارىنا جەتى اتاسىن ءبىلدىرۋدى وزدەرىنىڭ بۇلجىمايتىن ازاماتتىق پارىزى دەپ ۇققان. بايىرعى قازاق حالقى رۋ سۇراۋدى رۋشىلدىق ىستەۋ ءۇشىن ەمەس، قايتا عىلمي نەگىزدە جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاي، تەگىن تازا ساقتاپ، كەم-كەتىكسىز، ساپالى ۇرپاق كورۋ ءۇشىن قولدانعان. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن ۇل جەتىم»، «جەتى اتاسىن بىلگەن ۇل، جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن اتالى سوزدەر سول تۇستىڭ وزىندە ەشبىر نەگىزسىز ايتىلماعان. بۇرىنعى قازاق قاۋىمى بالانىڭ ءوزى شىققان تەگىن قانىق ءبىلۋى ونىڭ تەكتىلىگىن، ۇلتجاندىلىعىن، وتان سۇيگىشتىگىن شىڭدايدى، ءسويتىپ ۇلتتىق رۋحىن سومداپ، ۇلتتىق ساناسىن وسىرە تۇسەدى دەپ تۇسىنگەن. ولار سول كەزدىڭ وزىندە ۇلتتىڭ جالپى تۇلعالىق ساپاسىن جوعارىلاتۋدا قان تازالىعىن جاقسارتۋمەن بىرگە، رۋح تازالىعىن كۇشەيتۋدى تەڭ ۇستاۋدى دارىپتەگەن. سول بايىرعى داۋىرلەردە ۇلتىمىز ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن، كۇللى يگى قاسيەتىن قاريالارىنىڭ وتباسىندا كەيىنگىلەرگە ايتار اقىل-كەڭەسى مەن تاعىلىمدى تاربيەسى ارقىلى كىتاپسىز-اق ءسىڭىرىپ، مەكتەپسىز-اق ۇيرەتىپ كەلگەن. وسى مازمۇنعا قاتىستى حالقىمىزدىڭ ءوز كەزىندەگى ايتۋلى قوعام قايراتكەرى مۇستافا شوقاي: «ۇلتتىق مادەنيەتتەن جۇرداي رۋحتا تاربيەلەنگەن ۇرپاقتان حالقىمىزدىڭ قاجەتى مەن مۇددەسىن جوقتايتىن پايدالى ازامات شىقپايدى» دەپ تاماشا وي تولعاعان بولاتىن. انە، سوندىقتان بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسى قىزمەتىندە «ەل بولامىن دەسەڭ ــ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن بابالار تاعىلىمى اركەز ەسىمىزدە بولعانى ءجون. ويتكەنى ۇلتتىق رۋحتىڭ العاشقى وركەنىن جەتىلدىرىپ، ۇلتتىق سانانى، ۇلتتىق ار-ۇجدان مەن كىسىلىك قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن ورتا ــ وتباسى ورتاسى بولاتىنى، تاربيە اتاۋلى، ەڭ اۋەلى، تال بەسىكتەن باستالاتىنى قاشاندا انىق جاعداي. قاي حالىق بولماسىن ءوزىنىڭ تۇپكى تەگىن انىق تانىپ، حالىقتىق قاسيەتىن ارداق تۇتقان سايىن رۋحتانا تۇسەتىنى داۋسىز.

  قازاق ۇلتىنىڭ بۇرىننان جالعاسىپ كەلە جاتقان سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە، ناندى باسپا، جاسى ۇلكەننەن جوعارى وتىرما، اتا-انانىڭ بەتىنەن الما، ۇلكەننىڭ ىقىلاسىنان بۇرىن اسقا قولىڭدى سوزبا، كەمتار ادامعا كۇلمە، كىسىگە قارۋ كەزەمە، مالدى باسقا ۇرما، باس كيىمىڭدى اياق استىنا تاستاما، قۇمىرىسقانىڭ يلەۋىن، قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا، كوك ءشوپتى جۇلما، جالعىز اعاشتى كەسپە، وتپەن ويناما ت.ب تولىپ جاتقان تيىم تاعىلىمدارىنىڭ ءوزى ۇلتىمىزعا عانا ءتان ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى، وزگە ۇلتتا جوق اسىل ءداستۇرىمىزدى، تاماشا قاسيەتىمىزدى ايعاقتايدى. ەگەر وسىنداي ۇلتتىق رۋحاني قاسيەتىمىزدى جاقسى ءناسيحاتتاي الماساق، وندا وي-قيالى قورعاسىنداي بالقىپ تۇرعان قازىرگى جاس ۇرپاق عاسىردان عاسىرعا ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ادەپ-يبامىزعا، سالت-داستۇرىمىزگە جاقتىرماي، وسقىرىنا قارايتىن بولادى دا، ءتىلىمىز عارپ، مادەنيەتىمىز مايەكسىز، ءوزىمىز دارمەنسىز، مۇشكىل حالگە تۇسەتىن بولامىز.

  بۇل كۇندەرى ءساپ سالىپ قارايتىن بولساڭىز، «ول نەمەنە؟ بۇل نەمەنە؟ ول نەگە ويتەدى؟ بۇل نەگە بۇيتەدى؟» دەپ، كوزى كورگەن، قۇلاعى ەستىگەننىڭ ءبارىن سۇراپ، تىنىشتىق بەرمەيتىن جاس ۇرپاقتىڭ ءسابي ساناسىن، بىلسەم، تۇسىنسەم دەگەن قاجەتىن قاناعاتتاندىرىپ باۋرايتىن نارسەلەر كوبىنەسە قازاقتىكى ەمەس، وزگە جۇرتتىڭ قىزىقتارى. وسى سەبەپتى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ءوز ۇلتىمىزعا ءتان ۇلتتىق بولمىسى شۇعىل وزگەرىپ، ءتىلىنىڭ تەز قايىرىمعا كەلمەي بۇزىلىپ، شۇبارلانىپ، اۋەلى، تۋعان تىلىنە تىكسىنە، جاتىرقاي قارايتىن جاعدايىنىڭ بەلەڭ بەرە باستاعانى دا انىق بايقالادى. بۇگىنگى ءاربىر اتا-انا ءوز ۇرپاعىنىڭ وسى جاعىندا بەلەڭ بەرە باستاعان كەمىستىكتەرىن تەك جالىقپاي جۇرگىزىلەتىن ۇلتتىق رۋحاني تاربيە ارقىلى عانا بىرتىندەپ تولىقتاي الادى. ءبىز بۇل كوتەرگەن تاقىرىبىمىزدا وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋدى تەرىستەۋدەن اۋلاقپىز. ءوز ءتىلىمىز ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن قاجەت بولسا، ال، وزگە ءتىل ۇلتتىق رۋحاني ءورىسىمىزدى كەڭەيتۋ ءۇشىن قاجەت دەمەكشىمىز. ءبىز وركەنيەتتى، ساپالى ۇلت بولۋ ءۇشىن، الدىمەن، ءوز ءتىلىمىز نەگىزىندە ءوز قاسيەتتەرىمىزدى بويىمىزعا قانىق ءسىڭىرىپ الىپ، سودان كەيىن مەيلى قانشا ءتىل بولسا دا ونى بەرىلە ۇيرەنىپ، وزگە جۇرتتىڭ وزىق عىلىم-مادەنيەتىن، ىلعارى ۇلگىلەرىن مولىنان يگەرۋگە قۇلشىنىس جاساۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى ءوز ءتىلىن تولىق بىلمەيتىن شۇبار ءتىلدى ۇرپاقتان ەرتەڭ ءوز ءتىلىن بىلگىسى دە كەلمەيتىن رۋحسىز ۇرپاقتىڭ تۋىلارى ابدەن مۇمكىن. كەزىندە ۇلت الىپتارىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆ ءتىل جونىندە: « ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا، جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى ــ ءتىل. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن ەدى. ۇلت رۋحى ــءبىر ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىراتىن ەڭ قۋاتتى رۋحاني كۇش. ۇلت تا، ۇلتتىڭ رۋحى دا، ەڭ اۋەلى، ونىڭ ءتىلى ارقىلى تانىلادى. انا ءتىلىن سيلاماعان، تانىپ تۇسىنبەگەن ادام ءوزىنىڭ حالقىن دا سيلاي المايدى. ءتىلىن ساقتاي العان ۇلت ءوزىن دە، ءوزىنىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن دا قامتاماسىز ەتە الادى. ءتىلىڭدى جوعالتساڭ، كۇندەر وتە كەلە ءبارىن دە جوعالتاسىڭ. وسى تۇرعىدان العاندا ءتىل اسا كيەلى، مارتەبەلى ۇعىم.

  بەلگىلى ءبىر ۇلت ازاماتى ءوز ۇلتىنا قاراتا «ماعان ۇلتىم نە بەرەدى دەپ ەمەس، مەن ۇلتىما نە بەرەمىن» دەپ ءومىر ءسۇرۋى قاجەت. سوندا عانا ونىڭ ءومىرى ماعىنالى، ءماندى ەسەپتەلمەك. ءبىر ازاماتتىڭ ءوز ۇرپاعىن تولىمدى ۇلت ۋاكىلى ەتىپ ويداعىداي تاربيەلەۋى ــ ونىڭ ءوز ۇلتىنا قوسقان تاماشا ۇلەسى بولماق.

  رۋحى ۇستەم، مادەنيەتى جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلت الەميلەنۋدىڭ الىپ وزگەرىسشەڭ تولقىنىندا ءوزىنىڭ نەگىزگى كەلبەتىن جوعالتپاي تازا ساقتاپ تۇرا الادى. مۇنداعى الىپ وزگەرىسشەڭ تولقىندى ءبىز كىتابي تىلدە ۇلتتىق توعىسۋ دەپ اتايمىز. ۇلتتىق توعىسۋ ــ ءبىر ۇلتتىڭ ەكىنشى ءبىر ۇلتپەن، اسىرەسە، كورشى ۇلتتارمەن ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە، ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلا وتىرىپ، سول ۇلتقا ءسىڭىپ وزگەرۋ قۇبىلىسىن كورسەتەدى. ول كوبىنەسە، جەكە ادام نەمەسە جەكە وتباسىلارىنا قاتىستى باستالادى دا، بىرتىندەپ دامي كەلە حالىقتىڭ مۇلدە باسىم بولىگىنە اسەر ەتەدى. ءسويتىپ ءبىر ۇلت ءوزىنىڭ اۋەلگى قاسيەتىنەن ازىپ، ەكىنشى ءبىر ۇلتتىڭ قۇرامىنا كىرىپ، وزدىگىنەن ءسىڭىپ جويىلىپ كەتەدى. قازىرگى داۋىردە ۇلتتاردىڭ ءوزارا توعىسۋىن تەزدەتۋدە جاپپاي الەميلەنۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالى توتەنشە زور بولىپ وتىر. ۇلتتىق توعىسۋ ادەتتە زورلىقتى جانە ءتابيعي بولىپ ەكى تۇردە ۇشىرايدى. رۋحى ۇستەم ۇلت بۇنىڭ قايسى تۇرىنە بولسىن ىرىقتى توتەپ بەرىپ، ءوزىنىڭ بوساعاسىن بوساتپاي، شاڭىراعىن شايقالتپاي ەڭسە كوتەرىپ تۇرا الادى. ال، رۋحي دەڭگەيى ءالسىز ۇلت مەيلى قايسى تۇردەگى توعىسۋ بولسا دا وعان تەز بوي الدىرىپ، رۋحى ۇستەم ۇلتقا وزدىگىنەن مويىن ۇسىناتىن بولادى. ەگەر ۇرپاعىڭنىڭ رۋحى شىنىندا ۇستەم بولسا، وندا ونىڭ بولاشاعىنان الاڭداۋىڭنىڭ قاجەتى جوق. تال بەسىكتە قازاقى رۋحپەن تىنىستاعان ۇرپاق كەيىنگى ومىرىندە ءوز حالقىنىڭ تىرشىلىك ورتاسىنان امالسىز قول ۇزسە دە، ءوز ۇلتىن شىنايى ءسۇيىپ، ءومىردىڭ نە ءبىر بيىك بەلەستەرىنەن ۇلت ماقتانىشى بولىپ كورىنە الاتىن بولادى. سوندىقتان بىلايعى جەردە ۇلتتىڭ ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ، ازىپ-توزىپ ساپاسىزدانباۋى ءۇشىن، ۇلتتىق رۋح قاشاندا ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ ەڭ نەگىزگى وزەگى بولۋعا ءتيىس.

  بۇگىنگى ءاربىر اتا-انا بالانىڭ قۇرساعىن تويدىرىپ، كيىمىن بۇتىندەپ، وقۋعا اتتاندىرىپ قويۋدى عانا ەمەس، كوكىرەك كوزىن، ىشكى جان-دۇنيەسىن اشۋدى، اسىرەسە، بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ۇلتتىق رۋحىن وياتىپ، ەلىن، جەرىن، تاريحى مەن تاعىلىمىن، ءتىلى مەن ءدىلىن جەتتىك يگەرتۋدى وزدەرىنىڭ ورىنداۋعا ءتيىستى بۇلجىمايتىن اتا-انالىق پارىزى دەپ قاراۋلارى كەرەك. ءبىز كەي كەزدەرى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا سىڭار جاقتىلى وي جۇگىرتىپ، ولاردى تەك عىلىم-ءبىلىم ۇيرەنۋگە عانا كۇشەپ، ۇلتىمىزدىڭ تاڭداۋلى سالت-ءداستۇرىن، مايەكتى مادەنيەتىن، ادەپ-يباعا تولى، اقكوڭىل، مەيىربان مىنەز-قۇلقىن تەرەڭدەي قالىپتاستىرۋلارىنا نەمقۇرايدى قاراپ، ولاردى ءوز ورىسىنەن اۋا جايىلۋعا ءوزىمىز مۇرىندىق بولاتىن جاعدايلارىمىز دا بار. ەگەر ءبىز تۇتاس ۇلت بولىپ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىمىزدى، انا ءتىلىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى ءوزىمىز قورعاپ قالۋعا شىنايى قۇلشىنىس جاساماساق، وندا وسى مازمۇندا سان جەردەن كەڭەس قوزعاپ، توم-توم كىتاپ جازىپ شىعارعانىمىزبەن، ونىڭ كوك تيىندىق قۇنى بولمايدى. الدا ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ، ۇلتتىق سانانى ۇرپاقتىڭ جان دۇنيەسىنە ۇيالاتا ءبىلۋ ءىسى ــ تۇتاس ۇلت بولىپ قولعا الاتىن ءىرى تاقىرىپتىق ماسەلە. ويتكەنى بۇگىنگى جاس ۇرپاق ەرتەڭگى ەل تىزگىنىن قولعا الاتىن ازامات ەكەنى بەلگىلى.

  ۇلتتىق رۋح ــ ءبىر ۇلت ازاماتىنىڭ ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن، حالقىنىڭ تاعدىرىن، ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋ دەڭگەيىنىڭ بارىنشا بيىك ورەگە كوتەرىلىپ، جالپى قوعامعا ءتان جيناقىلانا بەينەلەنۋى. ول بەلگىلى ءبىر ۇلتتى قۇرايتىن حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى، تۇرمىس-تىرشىلىگى، ار-نامىسى، قاجىر-قايراتى سياقتىلاردىڭ وزىنە ءتان وزگەشە بەينەسى، ءوزىن-ءوزى تانىپ، ءتۇسىنۋ دەڭگەيى. قازىرگى كەزدە ءىشىنارا وسىنداي سانادان جۇرداي جانداردى حالقىمىز قاراپايىم تىلمەن «ماڭگۇرت» دەپ اتاپ ءجۇر. بۇل ءسوزدىڭ ەستىر قۇلاققا ەرسى تيەرى انىق، ءبىراق ەرسى بولسا دا بۇگىنگى بەلەڭ بەرە باستاعان مۇمكىندىكتەردىڭ الدى ەرتەرەك الىنباسا، ەرتەڭ ونىڭ قاتارى بارعان سايىن مولايىپ، تاريح ساحناسىنا كوپتەپ كوتەرىلەرىندە داۋ جوق. ۇلتتىق رۋحتىڭ وزەگى، ەڭ اۋەلى، ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ قالۋعا، اتاپ ايتقاندا، ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن، سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن، تاريحى مەن تاعىلىمىن، جان سانى قۇرىلىمىن، ياعني ءتابيعي ءوسىمىن ساقتاپ قالۋعا قاراتىلۋى ءتيىس. ۇلتىمىزدىڭ جان سانى قۇرىلىمىندا قازىر قالالى جەرلەردە ەكى، اۋىلدى جەرلەردە ءۇش بالالى بولۋ ولشەمىنە جەتكىزبەي، ءوزىن-ءوزى تەجەپ بالالى بولعىسى كەلمەيتىندەردىڭ سانى مولايۋدا. بۇل حالىق سانى از ەسەپتەلەتىن ۇلتىمىز جونىنەن ايتقاندا تىم ۇيلەسىمدى جاعداي ەمەس. تاريحي فاكتىلەر ۇلتتىق رۋحى تومەن ۇلتتاردىڭ تاريحى قانشا ۇزاق بولىپ، ءوز كەزىندە داۋرەندەگەنىمەن، باسقا ىقپالدى ۇلتتارعا وزدىگىنەن ءسىڭىپ جويىلىپ كەتەتىندىگىن دالەلدەپ كورسەتكەن بولاتىن. قىسقاسى، ۇلتتىق رۋح ءبىر ۇلتتى العا قاراي جەتەلەيتىن، ونىڭ ءتۇرلى جاقتان تولاسسىز دامۋىنا باعىت-باعدار سىلتەيتىن ىشكى رۋحاني قوزاۋشى كۇش.

  قازاق ءاۋ باستا ەلىمىزدەگى باسقا تۋىسقان ۇلتتار سياقتى تابيعاتى تازا، رۋحى اسقاق ۇلت ەدى. بۇل كۇندەرى بايقاساڭىز، ۋاقىت وزعان سايىن بوگەنايى بولەكشە ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ تامىرى تاياز تارتىپ، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەمىزدىڭ قۋاتى السىرەپ، ۇلتتىق رۋحىمىز قاراداي بوساڭسىپ، دارمەنسىزدەنۋگە بەت بۇرعانداي ەلەس بەرەدى. اۋەلى، كەيبىر ۇلتتىق بوگەنايىمىزدى ايعاقتايتىن قۇندىلىقتارىمىزدى مۇراجايلار مەن ارحيۆتەردەن ارەڭ ىزدەپ تاباتىن باعىتقا قاراي بەتتەپ بارا جاتقان سياقتانامىز. قازىرگى بەتالىستان قاراعاندا، اششى بولسا دا ايتقىمىز كەلەدى، ءتىپتى، كەيدە سول مۇراجايلار مەن ارحيۆتەردەن ىزدەسە تابىلاتىن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءوزىن كەيىنگى ۇرپاق «مىناۋ مەنىكى ەدى» دەپ قاجەتسىنەتىن بولا ما، جوق پا؟ دەپ تە الاڭدايسىز. قازىرگى وزگەرىسشەڭ ءومىردىڭ ىقپالىنان با، قالاي ەكەنى بەلگىسىز، كەي كەزدەرى كوپ كەلەڭسىز كەمىستىك پەن جات قىلىق تاقاتسىزدانا ەسىك قاعىپ تۇرعانداي سەزىلەدى دە تۇرادى.

  قازىر قالالى جەرلەردەگى باستاۋىش جانە ورتالاۋ مەكتەپتەردىڭ وقۋ-وقىتۋ ىستەرىندە وسەر ۇرپاققا باعىتتالعان ۇلتتىق رۋحاني تاربيە وتە تومەن دەڭگەيگە ءتۇسىپ قالدى. ال، كىلەڭ حانزۋ ءتىلدى مەكتەپتەردە وقيتىن ۇلتىمىز ۇرپاقتارىنا باعىتتالعان وقۋ-وقىتۋداعى ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنى جوققا تەڭ دەپ ايتساق تىم ارتىق بولمايتىنداي. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا، ايماق-اۋدان قالاشىقتارىندا ۇلتىمىزدىڭ «اقسارباس» اتتى تاماشا كينو فيلمى سان قايتارا قويىلدى. جۇرت اڭىسىنا قاراعاندا، سول تاماشا فيلمدى كورۋگە بالا ەرتىپ بارعان اتا-انالاردىڭ تىم از ۇشىراعاندىعى، ال، وقۋ-وقىتۋ ىستەرى جارتىلاي ۇلتتىق تىلدە ءجۇرىلىپ جاتقان مەكتەپتەرىمىزدىڭ دە وقۋشىلاردى وسى فيلمدى كورۋگە ۇيىمداستىرماعاندىعى انىقتالدى.

  ادام ءومىرىنىڭ سىنعا، كۇرەسكە، قايشىلىققا، باسەكەگە تولى بولاتىنى بەلگىلى. بۇل بارلىق ادامعا، بارلىق ۇلتقا بىردەي جالپىلىق قۇبىلىس. ەلىمىزدە ساياسات تا، زاڭ-ءتۇزىم دە ءوزىنىڭ دۇرىس ارناسىمەن ءار ادامدى، ءار ۇلتتى الالاماي تەڭ اتقارىلۋدا. پارتيامىز ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلتقا باستان-اياق ءتىلىڭدى، سالت-ءداستۇرىڭدى، مادەنيەتىڭدى قورعا، ساقتا، ونى ونان ارى كوركەيت دەپ سان قايتارا دارىپتەپ وتىرعانى انىق. ءومىردىڭ قىرى مەن سىرى مول تولعانىستى ساتتەرىندە، ۇلتىمىز كوپ ىستەن يكەمسىزدىك، شالاعايلىق بايقاتىپ، ۇلى دۇرمەكتىڭ سوڭىن الا كەلە جاتىر. ۇلتىمىزدىڭ كوپ جاعدايدا ۇلت مۇددەسىنە پايدالى بولاتىن يگىلىكتى ىستە بوس بەلبەۋلىك ىستەپ ارتتا جۇرەتىنى، ال، پايداسى جوق بايانسىز ىستە، جالعان نامىس، ورىنسىز باسەكەدە دال ۇرىپ الدىدا جۇرەتىنى ادامدى اركەز اشىندىرادى. ەلىمىزدەگى باسقا تۋىسقان ۇلتتارمەن سالىستىرعاندا، ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىمىز كوپ جاقتان السىزدىك بايقاتادى. رەال ومىردە ۇلتتىق رۋحتىڭ كەمىستىگى كوپ كەمىستىككە ارقاۋ، ويتكەنى ۇلتتىق رۋح ءبىر ۇلتتى ءومىر سۇرۋگە، كوركەيۋگە، قۇدىرەتتەنۋگە جەبەيتىن قوزعاۋشى كۇش. ول ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرىپ، ونى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن رۋحاني تىرەك. ۇلتتى ءتۇرلى دەرت-دەربەزدەن اراشالاپ، ۇلت بىرلىگىن ساقتاپ تۇراتىن ۇيتقى. رۋحى ۇستەم ۇلت باسەكە مايدانىندا ءارقاشان ىرىقسىز كۇيگە تۇسپەيدى. ول ءوزىنىڭ بار اسىلىن ارداقتاپ اسپانعا كوتەرسە، جوعالتقان جوعىن ىزدەپ تاۋىپ، قايتا ءتىرىلدىرىپ، جاڭعىرتىپ جاڭالاپ، جاعىمسىز جاقتارىن جاسىرىپ-جاپپاي، ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ العا قاراي ىلگەرىلەپ وتىرادى.

  ادامدىق ومىردە الدىمەن ءوز ۇلتىن تولىق ءتۇسىنىپ، تاني بىلگەن ۇرپاق ءوز قانداستارىن قور ساناپ، وزگە جۇرتقا شامادان تىس ەسسىز ەلىكتەمەيتىن، ءوز حالقىنىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن ايالاپ، ارداقتاپ، ءوز ۇلتى ءۇشىن ايانباي تەر توگەتىن بولادى. ەگەر ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز مۇنىڭ كەرىسىنشە بولسا، وندا ول ەشكىمنىڭ قۋزاۋىنسىز-اق، «قازاقپىن» دەپ ايتۋدى ار كورەتىن، ءوز تىلىندە سويلەۋدى ماسقارالىق سانايتىن، ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى سىن ساتتەردە مۇلدە جالتاق مىنەز بايقاتىپ، ءوز باسىن اراشالايتىن، ەكىنىڭ بىرىندە بوس بەلبەۋلىك ىستەپ، ۇلت مۇددەسىن اياققا تاپتاپ، قۇرباندىققا شالاتىن كۇيگە تۇسەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇگىنگى سىن مەن سايىسقا تولى عالامدىق وزگەرىسشەڭ ۇلكەن ورتادا، ۇلت سورلاسا، ءوزىنىڭ رۋحسىزدىعىنان سورلايدى. قىسقاسى، قازاقتىڭ ابىرويى اسىپ قازاق بولۋى دا، ونىڭ دەسى تومەندەپ وزگە جۇرتقا مازاق بولۋى دا ــ ۇلتتىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ كۇشتى-السىزدىگىنە بايلانىستى.

  بۇگىنگى باسى اشىق ماسەلەنىڭ ءبىرى، ۇلتىمىز ءومىرى قازىرگى قارقىندى ءجۇرىلىپ جاتقان قوس ءتىلدى بولۋ مەن كوپ ءتىلدى بولۋ جانە جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ وزىندىك ىقپالىنان استە اۋلاق بولا المايدى، وسى بارىستا قوعامعا نالىپ، جاس ۇرپاققا ورىنسىز كىنا ارتپاۋ ءۇشىن، بىلايعى تۇستا تۋىندايتىن ءبىر ءبولىم كەرى ىقپالدى قۇبىلىستاردى حالقىمىز الدىن الا مەجەلەپ، وزگەرىسشەڭ ءومىردى ءوز ۇلتتىق بولمىسىنا ساي دۇرىس ارناعا سالىپ بەيىمدەپ، ءتۇرلى ساقتانۋ شارالارىن دەركەزىندە قولدانا الماسا، وندا كۇندەر وتە كەلە ءتۇرلى «اتتەگەن-ايلاردىڭ» تۋىندايتىندىعى داۋسىز. بۇل تالعامعا دالەل بولار جايلار ءساپ سالىپ قارار بولساڭىز، قازىر دە تىم الىس ەمەس. بۇل كۇندەرى ءوز تىلىندە وقىماعان بالاعا ءسىزدىڭ ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى ەرتوستىك، الپامىس، قوبىلاندىلارىڭىزدى بىلاي قويعاندا، بەرتىنگى قابانباي، بوگەنباي، جانىبەك، ماحامبەت سىندى تاريحي تۇلعالارىڭىزدىڭ اتتارى بەيمالىم. الايدا ولار وزگە جۇرتتىڭ ءسىز ەستىپ بىلمەگەن باتىرلارىن، تاريحي تۇلعالارىن قانىق بىلەدى. ولار ەرتوستىك، قابانباي ەمەس، ورمەكشى باتىر، جارقانات باتىر جانە اۋتىمان بولعىسى كەلەدى. قاتىستى فيلمدەردەگى ءتۇرلى قۇبىجىق كەيىپكەرلەردىڭ باتىرلىعىنا ءسۇيسىنىپ، ەرلىگىنە باس شۇلعيدى.

  كەزىندە باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنا: «وسى ءسىز نەدەن قورقاسىز؟» دەپ سۇراۋ قويعاندا، باتىر: «جاۋدان دا، داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدىم، ەندى قورقىنىشىم كوبەيىپ ءجۇر. ءبىرىنشى، بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن، بەسىگى جوق ەلدەن قورقام؛ ەكىنشى، نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اجەلەردىڭ ازايۋىنان قورقام؛ ءۇشىنشى، ءدامدى، ءداستۇردى سيلامايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسەڭ، كىمدى بولسا دا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى. ۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق، ۇيرەتىپ جاتقان اجە، اتا جوق»-، دەپ مۇڭايعان ەكەن. باتىر بابامىز ايتسا ايتقانداي، ەگەر جاس وركەن وتباسىندا انا الديىنە بولەنىپ، اجە تاعىلىمىنا قۇلاعىن ءتۇرىپ، قازاقى رۋحپەن تىنىستاماسا، وندا ونىڭ ءتىلى جاتتىق، ويى ورامدى، ۇلتتىق رۋحى بيىك بولماسى انىق.

  ءاسىلى ءاربىر جاس ۇرپاق ءوز تاريحىن، سالت-ءداستۇرىن، ۇلتتىق بولمىسىن تانىعان سايىن، ونىڭ ۇلتتىق رۋحى ويانىپ، ءوز ۇلتىنا قىزىعا، قۇشتارلانا قارايتىن بولادى. سوندىقتان ۇلتىمىز ۇرپاقتارىن ءوز ۇلتتىق قاسيەتىنەن ازىپ-وزگەرۋدەن اراشالاپ قالۋ ءۇشىن، ەڭ اۋەلى، ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحىن سومداۋ تاربيەسىن بارىنشا كۇشەيتۋىمىز قاجەت. سەبەبى رۋحى ۇستەم ۇلت قاشاندا ومىرشەڭ، قاشاندا ەڭسەلى كەلەدى. رۋحى كوتەرىلمەيىنشە ءارقانداي ۇلتتىڭ ساناسى سەرپىلمەيدى، شارۋاشىلىعى شالقىمايدى، وزگە جۇرتپەن تەرەزەسى تەڭەلمەيدى. بىلايعى جەردە ۇلتتى توقىراپ توقتاپ قالماي، العا قاراي دامۋعا جەبەيتىن بىردەن-ءبىر تۇرتكى كۇش رۋحاني سىلكىنۋ عانا.

  قورتىپ كەلگەندە، ءاربىر اتا-انا ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ الدىندا، اۋەلى، وزىمىزگە سىن كوزبەن قاراپ، ءوزىمىزدى دۇرىس تۇسىنەيىك. تاڭداۋلى ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزگە ساي ءار جاقتان ءوزىمىزدى دۇرىس باعىتتا تۇزەپ، ۇرپاققا ۇنامدى ۇلگى بولايىق. ءوز بويىمىزداعى كىسىلىك قاسيەت-قاعيدالار مەن ۇلتتىق رۋح، ازاماتتىق ار-ۇجدان، جۇيەلى دە ونەگەلى ۇلتتىق رۋحاني تاربيە، ۇرپاققا بولعان جاۋاپكەرلىك پەن ولاردىڭ ەرتەڭگى وبال-ساۋابى قاتارلى جاقتارداعى كەتىرىپ جۇرگەن كەمىستىكتەرىمىزدەن تەز ارادا شىنايى ارىلايىق. ۇلت ۇرپاعىنىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر ەستى ازامات، اۋەلى، وسىلاي ىستەۋگە ءتيىس. ءوز كەمىستىگىن تولىقتاپ، ءوزىن وڭ باعىتتا جەبەپ قامشىلاي بىلگەن، ءوزىنىڭ ىشكى بىرلىگىن، كۇللى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ، قورعاپ، ونى ونان ارى دامىتا العان حالىقتار عانا ۇرپاعىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن بەرىك سومداپ، ۇلت بولىپ ەڭسە كوتەرىپ تۇرۋعا تاماشا نەگىز قالاي الادى.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ ىستەتۋگە بولمايدى
Copyright © 1997-2010 by www.people.com.cn. all rights reserved