بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |حات ساندىعى |حابارلاسىڭىز|ءبىز تۋرالى
موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ اكىمى ەلشات تۇرسىنباي ۇلىمەن سۇحبات
2010.07.20 13:17    
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  


  2010- جىلى 14- شىلدە، ورتالىق پارتيا مەكتەبىندە ءبىلىم اسىرىپ جاتقان ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ اكىمى ەلشات تۇرسىباي ۇلى موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ جالپى جاعدايى، حالىق تۇرمىسى، ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جاقتارىنداعى ماسەلەلەر تاقىرىبندا حالىق تورابى قازاقشا بەتىنىڭ ارناۋلى تىلشىلگىن قابىلدادى.

  سۇحباتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى:

  1. موڭعۇلكۇرە اۋدانى جاعدايىنا قىسقاشا تۇسىنىك بەرسەڭىز دەپ سۇحباتىمىزدى باستاعانىمىزدا، تومەندەگىدەي جاۋاپتار ايتىلدى:

  موڭعۇلكۇرە اۋدانى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ باتىس وڭتۇستىگىنە ورنالاسقان، جالپى جەر كولەمى 11 مىڭ شارشى كيلومەتر، 23 ۇلت وتىراقتاسقان بولىپ، جان سانى 170 مىڭعا جەتەدى، اۋىل-قىستاق جان سانى 103 مىڭ 600، مۇنىڭ ىشىندە از ساندى ۇلتتاردىڭ جان سانى 123مىڭ بولىپ، از ساندى ۇلت باسىم قونىستانعان شەكارا اۋدانعا جاتادى. موڭعۇلكۇرە اۋدانىندا 4-دۆيزيانىڭ 74، 75، 77، 76-تۋان الاڭدارى، ەكى جىلقى باعىمشىلىعى الاڭى بار بولىپ، ەگىن، مال شارۋاشىلىعىن ءوزارا ۇشتاستىرعان، اۋىل شاراۋشىلىعىن نەگىز ەتكەن ءىرى اۋدان. اۋدانىنىڭ جاۋىن-شاشىنى مول بولىپ، قىسى ۇزاق، جازى قىسقا، كوكتەم مەن كۇزى ۇلاسىپ جاتادى.

  جاقىندا، ۇكىمەتتىڭ دۇرىس باسشىلىعىمەن، عىلمي دامۋ كوزقاراسىن جەتەكشى ەتىپ، «مال شارۋاشىلعىن كورنەكتىلەندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلعىن ساپالاندىرۋ، ونەركاسىپتى وركەندەتۋ، كەن اشۋ، ساياحاتتى دامىتۋ، عىلىم-تەحنيكا، وقۋ-اعارتۋ ارقىلى موڭعۇلكۇرەنى گۇلدەندىرۋ» سىندى دامۋ باعىتىنا تاباندى بولىپ، موڭعۇلكۇرەنىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىنا ۇيلەستىرە وتىرىپ، ەكولوگيالىق اۋدان قۇرۋ، تابيعي بايلىقتى ەكونوميكالىق بايلىققا ايلاندىرۋ جانە ءۇرتىس دامۋ ساياساتىن باتىل جالعاستىرىپ جانە زور كۇشپەن اتقارىپ كەلەدى.

  قىزمەتتى قۇلشىنا ىستەۋدىڭ ارقاسىندا، 2009-جىلى موڭعۇلكۇرە اۋدانى ءوندىرىسىنىڭ جالپى ءونىم قۇنى ءبىر ميلليارد 705 ميلليون يۋانعا جەتىپ، وتكەن جىلعى ۇقساس مەزگىلدەگىدەن %14.5 ارتتى. نەگىزدىك قۇرىلىعىلارعا، بۇكىل قوعامدىق تۇراقتى مۇلىككە قوسىلعان قارجى 626 ميلليون يۋانعا جەتىپ، وتكەن جىلعى ۇقساس مەزگىلدەگىدەن %84.1 ارتتى؛ اۋدان كولەمىندەگى قازىنانىڭ ادەتتەگى مەجە ەسەپ كىرىسى45 ميلليون يۋانعا جەتىپ، وتكەن جىلعى ۇقساس مەزگىلدەگىدەن %41 ارتىپ، ارتۋ قارقىنى وبلىسقا توتە قاراستى اۋدان، قالالار ىشىندە الدىڭعى ورىندى يەلەدى؛ قالا تۇرعىندارىنىڭ اقشالاي كىرىسى 9800 يۋانعا جەتىپ، وتكەن جىلعى ۇقساس مەزگىلدەگىدەن %13 ارتتى. شارۋالاردىڭ كسى باسىنا تۋرا كەلەتىن ناق كىرىسى 4856 يۋانعا جەتىپ، وتكەن جىلداعىدان 807 يۋان مولايعان.

  2. موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ اۋىل شاراۋشىلىعى جاعىنداعى جەتىستىكتەرى مەن بولاشاقتتىق جوسپارلارى تانىستىرىلعاندا مىناداي باستى ماسەلەلەرگە توقتالدى:

  موڭعۇلكۇرە اۋدانى وبلىس بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىقتى نەگىز ەتكەن ءىرى اۋدان بولىپ، «تۇلپار مەكەنى»، «جۇڭگو قوڭىر سيىر مەكەنى»، «جۇڭگو قىشى مەكەنى» دەگەن ايگىلى اتاعى بار. اۋدانىمىزدىڭ اۋىل-قىستاقتاعى جان سانى ءبىر شاما مول بولعاندىقتان ، اۋىل شاراۋاشىلىعىن باستى ورىنعا قويىپ، مىندەتتى تۇردە دامىتۋعا كەپىلدىك بەرىلدى. اۋىل-قىستاقتاعى مالشىلاردى وتىراقتاستىرۋ، مال شاراۋشىلىعىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن جاقسارتۋ قاتارلى جاقتاردا جۇمىستار تىڭعىلقتى ىستەلدى. ەگنىشلىك جاعىندا، اۋداندىق ۇكىمەت ديقاندارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتتى، موڭعۇلكۇرە اۋادانىندا قىشى ەگۋگە باسا ءمان بەرىپ، «جۇڭگو قىشى مەكەنى» دەگەن اتتىڭ مارتەبەسىن ءتىپتى دە اسىرا تۇسۋگە كۇش سالىندى. موڭعۇلكۇرە اۋدانى اۋىل شاراۋشىلىعىنىڭ ناقتىلى قاينارىنا قاراي وتىرىپ، ۋىتسىزداندىرىلعان سورتتى كارتوپيا، التى جۇرەكتى ۋسارىمساق، ۇزىق تالشىقتى زىعىر سياقتى ءتۇسىمى مول ونىمدەردى ەگۋگە قاراي ويىسىپ، بازار شارۋاشىلىعىنا بەت الىپ، موڭعۇلكۇرەنىڭ وزىندىك ابزال شارۋاشىلىقتارىن جارىققا شىعاردىق، وسى جاقتارداعى ىزدەنىستەر، مالشى-ديقانداردىڭ كىرىسىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءتيىمدى بولدى.

  ونىمدەردى جىنتىكتەپ مانەرلەۋدى بەلسەنە دامىتىپ، كاسىپ جەلىسى كەڭەيتىلەدى. وسى ارقىلى وزىندىك ەرەكشەلىككە يە، ۇن، قىشى مانەرلەۋ زاۆوتتارى مولىنان قۇرىلىپ، وزىندىك ماركالارداعى توۆرالادى ءوندىرۋ جانە مانەرلەۋ جۇمىستارى ىستەلدى. بازاردى شىعار ءتۇيىن ەتە وتىرىپ، اۋىل شاراۋشىلىعى قۇرىلىمىن رەتكە سالىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ۇسىنىلىمى ارتتىرىلدى. مالشىلار مەن ديقاندارعا وزدەرىنىڭ نەگىزگى كىرىسىن ارتتىرۋ، ءداۋىر مەن بازا اۋقىمنا ىلەسۋ جونىندە كەڭ كولەمدى ۇگىت-تاربيە جۇرگىزىلدى.

  3. موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ كەن بايلىعىن اشۋ جانە ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ جاعىندا ىستەپ جاتقان قىزمەتتەرىن بايانداعاندا تومەندەگىدەي جاۋاپتار سارالاندى:

  موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ ەگىستىك جەر كولەمى ءبىر ميلليون 500 مىڭ مۋ، تالدانىمدى جايلىمنان 8 ميلليون مۋدان استام جەر بار، سۋ بايلىعى مول بولىپ، جىلىنا پايدالانۋعا بولاتىن سۋدىڭ مولشەرى 4 ميلليارد 400 ميلليون تەكشە مەتر بولىپ، سۋ بايلىعى مول، ەكولوگيالىق ورتاسى جاراسىمدى. اۋداندا، كومىر بايلىعى مول، قازىرگە دەيىن انىقتالىپ بولعان كومىردىڭ قورى 40 ميلليارد توننا بولىپ، شينجياڭ بويىنشا كومىر بايلىعى مول جەر ەسەپتەلەدى. مارگەنەتس، كۇمىس، قورعاسىن، كۇمىستى مىرىش قاتارلى 20 عا تارتا كەن بايلىعى بار، مۇنداعى مارگەنەتستىڭ قورى ەلىمىز باتىس رايونى بويىنشا ەڭ الدا تۇرادى، مارگەنەتس مانەرلەۋ زاۆوتىن قۇرۋ، تابيعي عىلمي جولمەن بارلاۋ، عىلمي جولمەن اشۋ ارقىلى وسى تابيعي ابزالدىلىقتاردى ەكونوميكالىق ابزالدىلىققا اينالدىرۋ جاعىندا ءتۇيىندى قىزمەتتەر ورىندالىپ جاتىر. وسى بايلىقتاردى اشۋ بارىسىندا، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ باستى ماقسات ەتىلىپ، ەكولوگيالىق ورتانى بىلعايتىن ءارقانداي كاسىپورىندى شەكتەپ، بايلىقتى عىلمي جولمەن اشۋ پرينسيپى بويىنشا، موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ ءمولدىر بۇلاعى مەن جاسىل القاپتى جايلاۋىن مۇلدە بۇلدىرمەۋگە كەپىلدىك بەرىلدى.

  4. موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ ساياحات بايلىعى تۋرالى توقتالعاندا:

  موڭعۇلكۇر اۋدانىندا مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى قورعالاتىن 8 ميلليون مۋدان استام ساپالى جايلىمدىق جەرى بار، بۇكىل اۋدان نەگىزىنەن جاسىل القاپتى ورتادا. كورىنسى كوركەم شاتى ساياحات ءتۇيىنى، جاسىل جايلاۋداعى بالقىسۋ ساياحات ءتۇيىنى، قازاقستانمەن شەكارا ورىندارداعى شەكارا ساياحاتى جانە ءۇيسىن حاندىعىنىڭ جازعى ورداسىنىڭ كونە جۇرتى تاريحي ساياحات ءتۇيىنى سياقتى ايگىلى ساياحات ورىندارى بار بولىپ، كورىنىسى كوركەم، تابيعات ورتاسى بۇزىلماعاندىقتان، ەل ءىشى-سىرتىنداعى قوناقتاردىڭ القاۋىنا يە بولىپ كەلەدى.

  5. موڭعۇلكۇر اۋدانىنىڭ «تۇلپار مەكەنى» ەسىمىنىڭ اتالۋى مەن اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ كاسىبىنىڭ جاعدايىن تانىستىرعاندا مىناداي سوزدەر اۋىزعا الىندى:

  باتىس حان پاتشالىعى مەزگىلىندە، جاڭ چيان باتىس وڭىردەگى ساپارىنان ورالعاندا، رۋراندار ەلىنەن ءبىر اسىل تۇقىمدى جىلقىنى الا قايتىپ ونى حان ۋدي پاتشاعا تارتۋ ەتەدى. ەرەكشە بىتكەن ەگەي جان حان ۋدي پاتشا بۇل جىلقىنى جاتتىعۋ الاڭىنا اپارىپ ساۋىت سايمانىن اسىنىپ اتقا ءمىنىپ، جەلدەي ەسىپ جۇيتكىگەندە، جىلقىعا قانات ءبىتىپ، كوكتە قالىقتاپ بارا جاتقانداي سەزىنىپ، جەردەن التىن تاپقانداي قۋانىپ، ناعىز« تۇلپار» وسى دەگەن ەكەن. بۇل جەردە باياندالعان «تۇلپار» ءتاڭىر تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى قاراپايىم جىلقىنى مەڭزەمەيدى. وسىنداعى جىلقىلاردىڭ دەنە ءبىتىمى، شىمىرلىعى، جىلدامدىعى جاقتارىنان بولسىن ماقتاۋعا تاتيتىن جىلقى تۇقىمى بولعان، وسىناۋ وتكەن داۋىردەن-اق، تۇلپار مەكەنىنىڭ ورىنى مەن تۇلپار ەسىمى ەل اۋىزىنا ەرتەدەن تارالعان ەكەن.

  موڭعۇلكۇرە اۋدانىندا ىلە اسىل تۇقىمدى جىلقى فەرماسى جانە ىلە موڭعۇلكۇرە جىلقى فەرماسى بار بولىپ، اۋدان كولەمىندە اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ قىزمەتىن جەدەلدەتىلۋدە، شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى اتالىق جىلقى ەنگىزىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا ۇيلەستىرىپ، بازاردا ءوتىمدى، ساپالى جىلقى ءوندىرۋ سياقتى جىلقى ءوسىرۋ كاسبىن دامىتۋدا. اۋدانىمىزدا جىلقى ءوسىرۋ كاسىبىمەن شۇعىلدانىپ جاتقان ۇلتىمىزدىڭ ۋاكىلدەرى دە باسىم بولىپ، كەيبىرەۋلەرىنىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق كىرىس كوزىنە اينالىپ، قوماقتى ەكونوميكالىق ناق كىرىس كىرگىزۋدە.

  6. موڭعۇلكۇرە اۋدانىنداعى جاي بۇقارانىڭ تۇرمىس ورەسى مەن نەگىزگى كىرىسن تانىستىرىپ، بولاشاقتا ىستەلمەكشى بولعان يگىلكتى جۇمىستار جايىندا مىناداي اڭگىمەلەر باياندالدى:

  رەفورما جاساپ، ەسىك اشقاننان بەرى، پارتيا ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ شىنايى قامقورلىعى مەن بارىنشا قولداپ-قۋاتتاۋىندا، اۆتونوميالى رايوندىق، وبلىستىق پارتكوم، حالىق ۇكىمەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، موڭعۇلكۇرەدەگى ءار ۇلت بۇقاراسى تىعىز ىنتىماقتاسىپ، قاجىرلىقپەن شايقاس جاساپ، ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىندا سۇيىندىرەرلىك دامۋلار مەن كوزگە كورىنەرلىك ناتيجەلەرگە يە بولدى، قاراپايىم بۇقارانىڭ تۇرمىس ورەسى دە زور دارەجەدە جوعارىلادى. الايدا، كوپ جاقتىلى فاكتورلاردىڭ سەبەبىنەن، موڭعۇلكۇرە شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنداعى تۇلعالىق ورەسى تومەن، نەگىزگى قۇرىلعىلار قۇرىلىسى مەشەۋ بولۋى مەن ەگىنشى، مالشىلار اپات سالدارىنان كەدەيلەسەتىن جايتتەر كەزىگىپ تۇرادى.

  ناقتىلى جاعدايعا ۇيلەستىرە وتىرىپ، قوعامدىق تەكسەرۋلەر ارقىلى، موڭعۇلكۇرە اۋدانىنداعى ەگىنشى، مالشىلاردىڭ كىرىسىن مولايتۋ جاعىندا ورىن تەۋىپ وتىرعان كەيبىر قيىنشىلىقتاردى بايقادىق، باستىلارى تومەندەگى ءبىر قانشا جاقتان ماسەلەنى شەشۋگە كۇش سالىندى: ءبىرىنشى، يدەيانى ءتىپتى دە ازات ەتۋ كەرەك. ءبىر ءبولىم بۇقارانىڭ يدەيانى ازات ەتۋ تەبىنى پارمەندى ەمەس، اۋقاتتانۋعا ۇمتىلۋى، دامىتۋدىڭ اياق الىسىن تەزدەتۋ قۇلشىنىسى كەمشىل، بازار اشۋ جاعىنداعى قۋاتى مەن ساپاسىن جوعاىلاتۋعا تۋرا كەلەدى. يدەيانى ازات ەتىپ، مەملەكەتتىڭ ءارقانداي ءتيىمدى ساياساتىنان پايدالانىپ، تەحنيكالىق بىلىمدەردى جالعاستى ۇيرەنىپ، بۇدان كەيىنگى قىزمەتىمىزدىڭ باستى ءتۇيىنى ەتە وتىرىپ، يدەيانى جالعاستى ازات ەتىپ، مالشى-ديقانداردىڭ بازارعا بەت الۋىنا جول كورسەتەمىز. ەكىنشىدەن، مالشىلاردىڭ كىرىسىن مولايتۋ جاعىنداعى قيىنشىلىق اۋىر. مۇندا، ۇكىمەتتىڭ مالشى-ديقاندارعا قاراتقان ۇتىمدى ساياساتتارىنان پايدالانىپ، مالشى-ديقاندارعا كومەك كورسەتۋ. ارتىق ەڭبەككۇشتەردى سىرتقا شىعارىپ، جوسپارلى تۇردە دامۋ جوباسىن اتقارۋ. ۇشىنشىدەن، اۋىل شارۋاشىلىق كاسىبىن سالالاندىرۋ ورەسى تومەن، ابزالدىلىققا يە كاسىپتەر العاشقى باسقىشتا تۇرعاندىقتان، ەگىنشى، مالشىلاردىڭ كىرىسىن مولايتۋعا جەتەكتەۋ قابىليەتى ءالسىز. بۇل جاقتاردا، ءبىز ەكپەشىلىك قۇرىلىمىن رەتكە سالۋدى جەدەلدەتىك. ءبيداي، قىشى ەگۋ كولەمىن ىقشامداپ، ەرەكشە ءونىمدى داقىلدار مەن جەم-شوپتىك داقىلداردى ەگۋ كولەمىن ارتتىرىپ، عىلىم-تەحنيكامەن جەردىڭ بىرلىك ءونىمىن جوعارلاتۋدى قامال الۋ ءتۇيىنى ەتىپ، ەگىستىك جەردىڭ ونىمدىلىگىن زور مولشەردە جوعارلاتۋدى جۇزەگە اسىرماقشىمىز.

  اۋدانىمىزداعى بۇقارانىڭ نەگىزگى كىرىس قاينارى نەگىزگى جاقتان تومەندەگىدەي ءبىر قانشا ءتۇرلى: ءبىرىنشى، ديقانشىلىقتان كىرەتىن كىرىسىمىز 1300 يۋانعا جەتتى، مال شارۋاشىلىعىنان كىرەتىن كىرىسىمىز 1589 يۋانعا جەتتى، ونەركاسىپتىك كىرىسىمىز 500 يۋانعا جەتتى، 3-كاسىپتەن كىرگەن كىرىس 600 يۋانعا جەتىپ، ەڭبەككۇشتەردى سىرتقا شىعارۋدان كىرگەن كىرىس 700 يۋانعا جەتتى. وسىدان، اۋىل شاراۋشىلىعى اۋدانىمىزدىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق كىرىسى بولىپ، بۇل بۇدان كەيىن دە ءتۇيىندى دامىتاتىن سالامىز بولماق. 2009-جىلعى موڭعۇلكۇرە قالاشىعىنداعى تۇرعىنداردىڭ جان باسىندىق اقشالاي كىرىسى 9800 يۋانعا جەتىپ، %13 ارتتى. ەگىنشى، مالشىلاردىڭ ناق كىرىسى 4856 يۋانعا جەتىپ، 2008- جىلداعىدان 807 يۋان مولايىپ، حالىق تۇرمىسى وتكەندەگىدەن كوپ جاقساردى. قازىرگى عىلىم-تەحنيكا، وقۋ-اعارتۋ، ەمدەۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت، دەنە تاربيە قاتارلى قۇرىلعىلار قاراپايىم بۇقارانىڭ قاجەتىن نەگىزىنەن قاناعاتتاندىردى دەۋگە بولادى.

  كەلەرگى بەت:

  
【1】 【2】


  قاتىستى حابارلار:

   موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ جالپى جاعدايى مەن اۋداننىڭ وزىندىك ەرەكشەلكتەرىنەن قىسقالاي تانىستىرۋ

  موڭعۇلكۇرە اۋدانى ﺷﺎﺗﻰ ﺳﺎﻳﺎﺣﺎﺕ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ

  موڭعۇلكۇرە: شەكاراداعى كورىنىسى كوز سۇيىندىرەرلىك كوركەم ساحارا

  موڭعۇلكۇرە اۋدانى ساياحات سالاسىنڭ 2010- جىلعى تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتك ونەر جارىسى بولىپ ءوتتى
جاۋاپتى رەداكتورى : اسقار جاڭابەك ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ پايدالانۋعا بولمايدى
Copyright © 1997-2012 by www.people.com.cn. all rights reserved