بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |حات ساندىعى |حابارلاسىڭىز|ءبىز تۋرالى
چيڭحۋا داشۋەسىنەن وقىعان تۇڭعىش قازاق ـــ تولەۋقان ۇيدەباي قىزىمەن سۇحپات
قۋاندىق كوبەن ۇلى
2011.04.08 12:20     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
تولەۋقان ۇيدەباي قىزى

  قۋاندىق كوبەن ۇلى: ءسىزدىڭ شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق جوعارى حالىق پروكۋراتۋراسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ زەينەتكە شىققانىڭىزعا دا ءبىر تالاي جىل بولىپتى. «ءار كۇن ارايلى تاڭ» كۇندەرىڭىز كوڭىلدى، قادامدارىڭىز نىق باسىلۋدا دەپ ويلايمىز.

  تولەۋقان ۇيدەباي قىزى: ەكونوميكاسى دامىعان، قوعامى ورنىقتى وسىنداي ءبىر زاماننىڭ ءبىر مۇشەسى بولعانىما باقىتتىمىن. قازاقشا ايتساق «جەگەنىم الدا، جەمەگەنىم ارتتا» الاڭسىز تۇرمىس كەشىرىپ جاتىرمىن. زەينەتتەگى ادامنان نە سۇرايسىڭ، ايتەۋ كۇندەلىكتى گازەت - جۋرنالدى قۇر جىبەرمەيمىز. دەسە دە كەيىنگى 60 جىلدا ۇلى وتانىمىز ۇشقان قۇستاي دامىپ، دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن قۇدىرەتتى ەلگە اينالدى. شەتەلدەر، ءتىپتى، دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى تاڭدايىن قاعىپ تامسانىپ، ەلىمىزدىڭ قۇدىرەتىن مويىنداماسقا امالى قالمادى. ۇلى وتانىمىز قۇشاعىندا جاساپ وتىرعان ءار ۇلت حالقى ەلىمىزدىڭ قۇدىرەتتى ەلگە اينالۋىنا ورتاق كۇش شىعاردى ءارى ۇلى وتان قۇشاعىندا ىنتىماقتى، بەرەكەلى، باقىتتى تۇرمىس كەشىرىپ وتىر. وتاندى بولشەكتەۋگە، ۇلتتار ىنتىماعىن بۇلدىرۋگە ۇرىنعان از ساندى جاۋ ەلەمەنتتەردىڭ ماقساتى ىسكە اسپادى. ولار تۋدىرعان حاۋىپتى كۇندەردىڭ وزىندە دە ءار ۇلت حالقى وزىنە تونگەن حاۋىپكە قاراماي ءبىرىن - ءبىرى قۇتقارىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرىك قامالىن ودان ارى بەكەمدەدى. مەن ءوزىمدى وسىنداي ۇلتتار ىنتىماعى جاراسقان ۇلى وتان قۇشاعىندا جاساپ وتىرعان باقىتتى جانداردىڭ ءبىرىمىن دەپ ەسەپتەيمىن.

  قۋاندىق: اۋىلدا قايسى ءبىلىم ورتاسىنان وقىدىڭىز، العاشقى ۇستازىڭىز كىم؟

  تولەۋقان: ەلىمىز ازات بولعان جىلى بۋىرشىن اۋدانىنىڭ جاڭالىق مەكتەبىندە ءبىلىم ەسىگىن اشتىم. ول مەكتەپتى ءبىزدىڭ التاي وقۋ - اعارتۋىنا ۇلى ەڭبەك سىڭىرگەن، بۇكىل ءومىرىن التاي وقۋ - اعارتۋىنا ارناعان قۇرمەتتى اعامىز تۇركيانىڭ اكەسى كۇركەباي اتامىز قۇرعان ەكەن. ول اتامىز ازاتتىقتىڭ الدىندا - اق كوزى اشىق، كوڭىلى داڭعىل بولعاندىقتان ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ، مەكتەپ قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءبىلىپ، كەدەيلەردى ۇيىمداستىرىپ، ەڭبەكتەنىپ وسى «جاڭالىق» اتتى مەكتەپتى قۇرعان. تۇركيا اعامىز دا وسى مەكتەپتەن ءبىلىم ەسىگىن اشقان، كەيىن مەن بۋىرشىن ورتالاۋ مەكتەبىندە، 1956 - جىلدان 1959 - جىلعا دەيىن التاي ايماقتىق 1 - ورتا مەكتەپتەن وقىدىم. العاشقى ۇستازىم تۇركيا كۇركەباي ۇلى دەسەم، ال كەيىنگى ۇستازىم ميتقات رازدان ۇلى، كازىم ماڭكەي ۇلى بولدى.

  قۋاندىق: چيڭحۋا داشۋەسى بۇرىن دا، قازىر دە بىيجيڭ داشۋەسىمەن تەڭ اتالاتىن، ۇلكەن عۇلامالار، مەملەكەت باسشىلارى وقىعان جوعارى وقۋ ورنى، ءسىز سوندا وقىعان تۇڭعىش قازاق قىزى ەكەنسىز. بىيجيڭدەگى وقۋ ورايىنا قاشان يە بولدىڭىز؟

  تولەۋقان: التاي ايماعىندا ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1959 - جىلى پارتيانىڭ ءار ۇلت جاستارىنا دەگەن قامقورلىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا استانامىز بىيجيڭگە اتتانىپ، ۇلتتار داشۋەسىندە ءبىر جىل دايىندىق كلاسىن، چيڭحۋا داشۋەسىندە التى جىل وقىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ءبىلىم ورداسىنان ءنار الدىم. وقۋ بارىسىندا قيىنشىلىق تا كوپ بولدى. حانزۋ تىلىمەن قاتار وتباسى قيىنشىلىعى قاتار كەلدى، ءبىر جاتاقتا سەگىز قىز بارمىز، مەنەن باسقا جەتى حانزۋ ساباقتاسىم كلاستان سىرت جاتاققا كەلگەندە تاعى پىسىقتاۋ جاساپ بەرەدى. ۇستازدارىم دا ساباق ارالىعىندا پىسىقتاۋ جاساپ، ماعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ تۇردى. مەن حانزۋ ءتىلىن بۇرىن وقىماعاندىقتان، ءتىلدىڭ قيىندىعى ماعان ايازداي باتىپ جۇرگەن ەدى. مىنە، وسى قينالۋ تابانى كۇرەكتەي ءۇش جىل جالعاستى. تەك ساباقتاستارىم مەن ۇستازدارىمنىڭ ارقاسىندا وزدىگىمنەن ماتەريال كورىپ، دەربەس ساباق قاراي الاتىن بولدىم. دەمەك بۇل بارىسقا ءۇش جىل ۋاقىت كەتتى. سونىمەن قاتار ولار ماعان تۇرمىستىق جاقتان دا جاردەمدەستى. مەرەكە - مەيرام، دەمالىس كەزدەرىندە ۇيلەرىنە ەرتىپ بارىپ، جەر كورسەتىپ، ەل تانىتتى. قازىرگە دەيىن شىنجىن داشۋەسىندەگى ساباقتاسىم ۋي پيڭجىن، فۋجيانداعى ەرلى - زايىپتى ساباقتاستارىم جۋاڭ شۋاڭگاي مەن ياڭ ۋيميڭ حابارلاسىپ تۇرادى. 1962 - جىلى نەمەسە بىيجيڭگە كەلگەن ءۇش جىلدان سوڭ اۋىلعا ءبىر كەلدىم، ول كەزدە قاتىناس ناشار، حابارلاسۋ دانەكەرلەرى جوقتىڭ قاسى، حات - چەك تەك ايىنا، جىلىنا ءبىر كەلەتىن ەدى. بۇل مەنىڭ 8 جىلدىق داشۋە ومىرىمدەگى ءبىر - اق رەت قايتۋىم ەدى. كەلسەم اكەم سونىڭ الدىندا عانا قايتىس بولعان ەكەن. ءۇيىمىز ول كەزدە اۋداندا ەمەس شالعايداعى ءبىر اۋىلدا ەدى. شەشەم جالعىز وتىر ەكەن. جىلاپ - ەڭىرەپ كەزدەستىم. اكەمە توپىراق سالا الماعاندىعىما قاتتى وكىندىم. بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ۇمىتىلماس ساتتەردىڭ ءبىرى. ەكى ءسىڭىلىم قانيپا مەن ادەپقان سول كەزدە بۋىرشىن اۋدانىندا ورتا مەكتەپتە وقۋشى ەدى. شەشەم: بالام، مەن جالعىز قالدىم، - دەپ مۇڭىن شاقتى. سونان مەن: - شەشە، مەنى ەل سەنىپ جىبەرىپ وتىر، ونىڭ ۇستىنە جاقسى وقىپ، ول جەرگە دە ۇيرەنىپ قالدىم، - دەپ ەدىم، شەشەم وقىماسا دا سانالى، زەردەلى جان ەدى، «وندا بارا عوي» دەپ باتاسىن بەردى. سونان ۇيدە ءبىراز بولىپ قايتا بىيجيڭگە اتتانىپ وقۋىمدى جالعاستىردىم. كەلگەن سوڭ كلاس جەتەكشىم قازىرگى چيڭحۋا داشۋەسىنىڭ ورىنباسار مەكتەپ باستىعى بولىپ دەمالىسقا شىققان پروفەسسور فاڭ حۋيجيان مۇعالىم: «سەنى ءبىز جان - جاقتى تاربيەلەيمىز. كەيىن شينجياڭعا بارعاندا دەربەس قىزمەت وتەپ، حالىقتى عىلىم - بىلىمگە تاربيەلەيسىڭ» دەيتىن. سونان مەن داشۋەنىڭ ءۇشىنشى جىلدىعىندا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا مۇشە قىلىپ، كلاس ياچەيكاسىندا ىستەدىم جانە مەكتەپ وقۋشىلار ۇيىمىنا قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ مەملەكەت بويىنشا ءار جەردەن تاڭدالىپ كەلگەن حانزۋ وقۋشىلاردان ارتىق بولعاندىعىمنان ەمەس، ۇيىمنىڭ ماقساتتى تۇردە مەنى تاربيەلەپ شىنىقتىرىپ وتىرعاندىعىنان ەدى. مىنە، بۇل سول جولداستاردىڭ از ساندى ۇلت كادرلارىنا جاساعان قامقورلىعى ەدى. سول كەزدە ءار ۇلت كادرلارىنان ۋاكىل رەتىندە مەملەكەتتىڭ پارتيا، ۇكىمەت باسشىلارىنا كەزدەستىك. اسىرەسە، جوۋ ىنلاي زۇڭليمەن كەزدەسكەن ءسات ءار قاشان ەسىمنەن كەتپەيدى. سونداي - اق قازىرگى مەملەكەت ءتوراعاسى حۋ جينتاۋمەن مەكتەپتەس بولدىم. ول كىسى سۋ ىستەرى فاكۋلتەتىندە وقىدى مەن قۇرىلىس ينجەنەرلىك فاكۋلتەتىنەن وقىدىم. وسى كۇندەرىمدى ويلاعاندا ءوزىمدى قاتتى باقىتتى سانايمىن.

  2002 - جىلى مەن زەينەتكە شىققاندا فۋجيان، شىنجىندەگى ساباقتاستارىم مەنى قوناققا شاقىردى، قىزىم ەكەۋىمىز بارىپ ىشكى ولكەلەردىڭ بۇرىن بارىپ كورمەگەن تالاي جەرىن ارالاپ قايتتىم. ولار دا شينجياڭعا كەلىپ ساياحاتتاپ قايتتى. قازىر دە تەلەفوندا اڭگىمەلەسىپ تۇرامىز.

  قۋاندىق: باسشى بولۋ، ونىڭ ىشىندە ايەل باسشى، ۇلتتىق كادر بولۋ وزگە كاسىپتەن جاۋاپكەرلىگى اۋىر، مىندەتى كۇشتى كاسىپ شىعار؟

  تولەۋقان: 1966 - جىلى مادەنيەت توڭكەرىسى ءجۇرىلدى. ءبىر جىل بىيجيڭدە بولىپ، 1967 - جىلى زيالىلار تومەنگە بارۋى كەرەك دەگەن ۇندەۋ بويىنشا تۋعان جەرىم التاي ايماعى بۋىرشىن اۋدانىنا ءبىراق كەلدىم. الدىمەن 6 جىل ايەلدەر بىرلەستىگىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 6 جىل ورىنباسار اكىم، 6 جىل التاي ايماقتىق پارتكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى، التاي ايماقتىق ساياسي - زاڭ كوميتەتىنىڭ شۋجيى، 1988 - جىلدان 1991 - جىلعا دەيىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق پارتكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى بولىپ تۇردىم. ال ۇرىمجىدەگى وسى اۆتونوميالى رايوندىق حالىق پروكۋراتۋراسىندا 11 جىل ورىنباسار پروكۋرور بولىپ، 2002 - جىلى زەينەتكە شىقتىم. التاي ايماقتىق ساياسي - زاڭ كوميتەتىنىڭ شۋجيى بولىپ تۇرعاندا ساياسات تۇراقتاندىرۋدا تۇردىم دا، مادەنيەت توڭكەرىسىندە وبالدى بولعان كوپتەگەن دەلولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇش شىعاردىم. كوپتەگەن وبالدى جانداردىڭ مۇڭىنا مۇڭداس بولىپ قىزمەتىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە كومەكتەستىم.

  پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ۇزاق جىلدىق تاربيەسىندە، ءار دارەجەلى اعا بۋىن باسشىلاردىڭ كومەگىندە قاراپايىم مالشىنىڭ قىزىنان بولاشاققا ۇمىتپەن قارايتىن، اق پەن قارانى ايىراتىن، مەملەكەتتىڭ زاڭ - ءتۇزىم ەرەجەلەرىن قاتاڭ اتقاراتىن، پرينسيپتە بەرىك تۇراتىن، حالىققا قايىرىمدى، قىزمەتتە شوگەل، كاسىپتەستەردىڭ ىنتىماعىن قورعايتىن، بۇقارامەن ەتەنە بولاتىن، قاراپايىم، كىشپەيىل، جوعارى دارەجەلى ايەل باسشى كادر بولىپ جەتىلدىم. باسشىلىق مىندەت وتەۋ وتە قيىن. ايەل باستىق بولۋ، ءتىپتى، ماشاقات، ءبىر جاعىنان، قىزمەت مىندەتى اۋىر بولسا، تاعى ءبىر جاعىنان، سەميالىق اۋىرتپالىعىڭ بار.

  قۋاندىق: باسشى كادر بولىپسىز، انالىق، كەلىندىك مىندەتىڭىزدى تولىق وتەي الدىم دەپ ويلايسىز با؟

  تولەۋقان: مەن العاش قىزمەتكە شىققاندا 1967 - جىلدان 1970 - جىلعا دەيىن بۋىرشىن اۋداندىق قولونەر بىرلەسپەسىندە ەڭبەكپەن شىنىعۋدا بولدىم. 1968 - جىلى زامزام اتتى ازاماتپەن ۇيلەندىم. ءۇش بالالى بولدىق، ەكەۋىمىز جولداس بولعالى دا 40 جىلدان استى. بالالارىم ۇلكەن داشۋەلەردەن ءبىلىم الدى. تاتۋ - ءتاتتى جاراسىمدى وتباسىن قۇراپ، ءوز ورتامىزدا ورنىمىز بار شاڭىراق بولىپ كەلە جاتىرمىز. ال بۇل انالىق بورىشىم بولسا، كەلىندىك مىندەتىمدى تولىق وتەگەن - وتەمەگەندىگىم ماڭايداعى تۋىس - تۋعان، قۇدا - جەگجات، دوس - جارانعا ايدان انىق. مەن وسى وتباسىنا ۇزاتىلىپ كەلگەندە وسى ۇيدە ءۇش قاينىم، جاسى ەگدەلەگەن ەنەم بار ەكەن. ول كەزدە جالپى حالىقتىڭ تۇرمىس ورەسى تومەن ەدى. سونداي بولسا دا ەڭ جاقسى كيىمدى ەنەمىزگە كيگىزىپ، تاماقتىڭ ەڭ جايلىسىن ەنەمىزدىڭ اۋزىنا توستىق. جارىقتىق ريزا بولىپ باتاسىن بەرگەن ەدى. جولداسىم زامزام دا، ەنەمىز دە مەنىڭ قىزمەتىمدى قاتتى قولدادى. مەنىڭ قىزمەتىم قاربالاس، قالادا بولسام جيىن كوپ، ال اۋىل - قىستاققا، تومەنگە تۇسسەك بىرەر اپتا جۇرەمىز. قاسىندا كوپ بولا المادىم، وعان دا رەنجىمەيدى. قايتا جاسى جەتپىسكە كەلسە دە، مەن جوقتا بالالارعا قاراپ، قولىنان كەلگەن كومەگىن جاسايدى. قولىم ءتيىپ بوساي قالسام ەنەمدى الاقانىما سالىپ الپەشتەي الدىم جانە قايىندارىمنىڭ، كورشى - قولاڭداردىڭ ارقاسىندا قىزمەتىمدى اقساتپاي ۇيىم جۇكتەگەن مىندەتتەردى ادا ەتە الدىم.

  قۋاندىق: نەمىس فيلوسوبى ب. بومارش: ايەل زاتىنا قولىڭنان كەلسە كورىكتى بول، ءبىراق پاراساتتى بولۋعا بورىشتىسىڭ، - دەگەن ەكەن. ەگەر سىزگە وسىنىڭ ءبىرىن تاڭدا دەسە ءسىز قايسىسىنا قول سوزار ەدىڭىز.

  تولەۋقان: تاماشا ايتىلعان ءسوز. ايەل زاتى سۇلۋلىققا قۇمار، «قىزدىڭ كوزى قىزىلدا» ەمەس پە، بۇل ەكەۋىنىڭ ءبىرى ادامدا تابيعي بولادى، ال ەندى ءبىرى قۇلشىنۋمەن، جاپا - ماشاقاتپەن كەلەدى. ەكەۋى دە بولسا دەپ ويلايمىن. قۋاندىق: قازىر قانداي قوعامدىق قيمىلدارعا قاتىناسىپ ءجۇرسىز؟تولەۋقان: بۇرىن ىلە وبلىستىق حالىق قۇرىلتايىنىڭ تۇراقتى جوراسى، اۆتونوميالى رايوندىق ايەلدەر بىرلەستىگىنىڭ تۇراقتى جوراسى، اۆتونوميالى رايوندىق ءتارتىپ تەكسەرۋ كوميتەتىنىڭ تۇراقتى جوراسى مىندەتىن اتقارسام، ال قازىر اۆتونوميالى رايوندىق ايەل پروكۋرورلار قوعامىنىڭ ءتوراعاسىمىن.

  قۋاندىق: ومىردەن تۇيگەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتىڭىزشى، ءبىزدىڭ دە كوكەيمىزدە ءجۇرسىن.

  تولەۋقان: اتاڭ قازاق ايتادى «جاقسى اتانىڭ ارۋاعى قىرىق جىل سۇيرەيدى» دەپ. مەنى اتام سۇيرەمەسە دە وسى چيڭحۋا داشۋەدەن وقىعاندىعىم ءتاۋىر جەرگە جەتكىزدى. باعالاۋ نە كادر ءوسىرۋ جۇمىسىندا قازاق نە حانزۋ باسشىلار ارحيۆىمنەن «学大华清» دەگەن ءسوزدى كورىپ الدىمەن مەنى كورسەتىپ جاتادى. ماعان ءنار بەرگەن، ءبىلىم بەرگەن انا مەكتەبىمە راقىمەت ايتامىن!

  قۋاندىق: كىشپەيىلدىگىڭىزدەن ۇيرەنەمىن. مىقتى ءبىلىم ورداسىنان وقىپ، حالقى، ەلى ءۇشىن ەشتەمە ىستەمەگەن تالايلار بار. بۇگىنگى ەڭبەگىڭىزدى ءوز قۇلشىنىسىڭىزدان بولە قارامايمىز. سىزدەن عيبىراتتى عۇمىرىڭىز جايلى اڭگىمە ەستىپ ءبىر مەكتەپتەن وقىعانداي بولدىم. سۇحپاتىڭىزعا كوپ العىس.

  («ىلە گازەتىنىڭ» 2011- جىلى ناۋرىزدىڭ 15- كۇنگى سانىنان)
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ پايدالانۋعا بولمايدى
Copyright © 1997-2012 by www.people.com.cn. all rights reserved