بەتتى ساقتاۋ | باس بەت ەتۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى>>سۇحبات

اعا رەداكتور، اۋدارماشى باقىت ءتالىپباي ۇلىمەن سۇحبات

سۇحباتتاسقان نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى

2013.09.25 14:30     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى

باقىت ءتالىپباي ۇلى شيبايپودا

  ءتىلشى: ۇستەگى جىلى ۇلتتار باسپاسىنىڭ جۇيەدەن قازاق رەداكسياسىنىڭ 60 جىلدىق مەرەي تويى تويلانباقشى ەكەن. رەداكسيانىڭ شاڭىراق كوتەرىپ، ىرگەسىن بەرىكتەۋىنە كۋا بولماساڭىزدا، دامۋ، وركەندەۋ كەزەڭىندە ۇزاق جىل وسى سالانىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا ءتوزىپ، ەرشىمدى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. باسپا باسىپ وتكەن تاريحتان تاعىلمات بەرە وتىرساڭىز.

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: ۇلتتار باسپاسى 1953-جىلى قاڭتاردا جۇڭگوداعى از ۇلتتاردىڭ باسپا ءسوزىن دامىتىپ، از ۇلت حالىق بۇقاراسىنا رۋحاني ازىق ازىرلەپ بەرۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەكەن.

  پارتيامىز بەن ۇكىمەتىمىزدىڭ شۇعىلالى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا باسپامىز باسىپ وتكەن 60 جىلدا بىرنەشە ۇرپاق اعا بۋىن باسپاگەرلەرىمىزدىڭ ەرشىمدى ەڭبەكتەنۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق رەداكسياسى كىشىدەن زورايىپ، ادام سانى كوبەيىپ، قوسىنى تولىسىپ جەتىلىپ، جالقىلىقتان جالپىلىققا قاراي ويىسىپ (باسپامىز العاشقى كەزدە نەگىزىنەن كوسەمدەردىڭ شىعارمالارىن، قۇرىلتاي قۇجاتتارى مەن زاڭ-تۇزىمدەرىن، ءبىرلى-جارىم اۆتورلەردىڭ تۋىندىلارىن باسىپ شىعاراتىن)، تاريحتىڭ تالاي اۋمالى-توكپەلى داۋىرلەرىن باسىپ ءوتىپ، عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنان جالپى وقىرماندارعا رۋحاني ازىق ازىرلەپ بەرەتىن (عىلىم-تەحنيكا، وقۋ-اعارتۋ ارقىلى مەملەكەتتى گۇلدەندىرۋ دەگەندەي ــ باسپا ءسوز ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىن وركەندەتۋ) مەملەكەتتىك امبەباپ باسپاعا اينالىپ وتىر. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، اعا بۋىن ۇستازداردىڭ سالعان ىزىمەن كەيىنگى ۇرپاقتار ءداۋىردىڭ تالابىنا، دامۋدىڭ قاجەتىنە ساي جالپى وقىرماندارعا عىلىمنىڭ ءار سالاسىن قامتىعان رۋحاني ازىق ءازىرلەپ، ەلى ءۇشىن، ۇلتى ءۇشىن ەرشىمدى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

  ءتىلشى: جۇڭگوداعى قازاق باسپا سالاسى ۇزاق جىلدىق قۇلشىنىستاردىڭ ارقاسىندا وزىندىك بەلەستەرگە كوتەرىلدى، الايدا، قازاق تىلىندەگى وقىرمانداردىڭ ازايۋى جانە عالامتورداعى قازاق تىلىندەگى الەۋمەتتىك، اقپاراتتىق، مادەنيەتتىك جەلىلەردىڭ سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى سەبەپتى، قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردىڭ بولاشاعىنان الاڭدايتىندار جوق ەمەس، بۇعان ءسىز قالاي قارايسىز؟

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: رەسپۋبليكامىز قۇرىلعاننان بەرى ۇلتىمىزدىڭ باسپا ءسوز-اقپارات، راديو-تەلەۆيزيا سالالارىنداعى دامۋشىلىقتارى كورنەكتى بولدى. الايدا ءداۋىر العا جىلجىپ، قوعام دامىپ، توراپتانىپ، الەۋمەتتىك، اقپاراتتىق، مادەنيەتتىك جەلىلەر مەن ەلەكتروندى وقۋلىق (كىتاپ) جاپپاي جالپىلاسۋدا. بۇعان بولا قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردىڭ بولاشاعىنان الاڭداۋدىڭ قاجەتى شامالى. مەنشە ءارقانداي زاتتىڭ قوعامدا وزىندىك رولى بولادى دەپ قارايمىن. ويتكەنى، وسى زاماندا عىلىم-تەحنيكانىڭ كۇن سايىن جاڭالانىپ، قوعامنىڭ بارعان سايىن دامۋىنا ىلەسە وقىرماندارىمىزدىڭ عىلىمنىڭ ءار سالاسىن قامتىعان كىتاپقا بولعان مۇقتاجى ونان ارى ارتا تۇسەدى. قوعام سامىعان سايىن ادامدار داۋىردەن ارتقا قالماۋ ءۇشىن ءبىلىمىن تولىقتىرعىسى كەلەدى، ءبىلىم تولىقتىرۋ ءۇشىن توراپتان سىرت كىتاپ-جۋرنال كورۋى كەرەك. مىنا ءبىر مالىمەتتى ايتا كەتەيىن: ازياداعى عىلىم-تەحنيكاسى، وقۋ-اعارتۋى دامىعان ەلدەردە، مىسالى، جاپونيادا ءبىر ادام جىلىنا ورتا ەسەپپەن 40 تان استام، كورەيادا 30 دان استام كىتاپ وقيتىندىعى جازىلعان. مىنە وسىدان اق باسىلىمداردىڭ بولاشاعىنان الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى، قوعام دامىعان سايىن ادامدار دا ءبىلىم ۇيرەنگىسى، كىتاپ وقىعىسى كەلەدى. حالقىمىز كىتاپ وقىمايدى ەمەس، كىتاپ-جۋرنالدارىمىز وقىرماندارىمىزدىڭ قولىنا تيمەي جاتقان سەبەپتەردە بولۋى مۇمكىن.

  ءتىلشى: كەزىندە حانزۋدىڭ ايگىلى شىعارمالارى مەن شەتەل شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسى قاۋىرت جۇرگىزىلىپ، وقىرمانداردىڭ سۋسىنىن قاندىرىپ، كوز ايالارىن كەڭەيتۋىنە وراي جاراتقان تابىستى ءبىر كەزەڭ بولعان، بۇگىن باسپا سالاسىنا كوز سالساق، شەتەلدىڭ، حانزۋدىڭ ۇزدىك شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسى اقساپ تۇرعان سياقتانادى. سىزشە ءبىزدىڭ وسى الاڭداۋىمىزدىڭ ءجونى بار ما؟ ەگەر ءجونى بولسا بۇل توقىراۋدىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: شىنىندا وتكەن عاسىردىڭ 60-ـ90-جىلدارىندا عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان وتە-موتە، تاريحي، ادەبي جاقتان ءبىلىم بەرەتىن شەتەلدىڭ سارا تۋىندىلارى مەن حانزۋدىڭ كلاسسيك شىعارمالارى قازاق تىلىنەن اۋدارىلىپ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قاجەتىن قاناعاتتاندىرىپ، ادەبيەت، كوركەمونەر جاعىندا وزىق ۇلتتاردىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىرعان بولاتىن. ءارقانداي ءبىر ۇلت (ەل) باسقا وزىق ۇلتتار مەن (ەلمەن) تەڭەلەم، داميمىن دەسە ءوز ۇلتىنىڭ عىلىم-تەحنيكا، مادەنيەتىنە سۇيەنىپ قانا قالماستان، باسقا ۇلتتاردىڭ، ەلدەردىڭ وزىق مادەنيەتىن ۇيرەنۋى، قابىلداۋى كەرەك. وعان ەل ارالىق، تەڭىز-مۇحيت ارالىق قاتىناس قۇرالى بولىپ وتىرعان اۋدارماعا سۇيەنبەي بولمايدى. اۋدارما جاي عانا اتاۋ-ءسوز بولعانىمەن، ول ءبىر كۇردەلى، قيىن عىلىم. ونىڭ ەلدەر ارا، ۇلتتار ارا اتقارىپ وتىرعان رولى وتە ماڭىزدى. گومورونىڭ : «اۋدارما كەيدە جازۋشىلىقتان دا قيىن» دەۋى، لاۋ شىنىڭ : «اۋدارما ـــ كوركەمدىك ورەسى جوعارى ەكىنشى جاسامپازدىق» دەۋى اۋدارما قىزمەتىنىڭ كۇردەلى دە قيىن جۇمىس ەكەنىن تۇسىندىرەدى. مەنشە 21-عاسىرعا قادام تاستاعالى بەرى اۋدارما قىزمەتى، اۋدارىلىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ سانى كوبەيىپ، ول عىلىمنىڭ ءارقايسى سالاسىن قامتىپ وتىر. مىسالى، ۇلتتار باسپاسىن الىپ ايتساق، وتكەن عاسىردا ادەبي، تاريحي كىتاپتار كوبىرەك اۋدارىلعان، جاقىنعى ون نەشە جىلدان بەرى ورتا-باستاۋىش مەكتەپتەرگە ارنالعان ساۋاتتىق جاراتىلىستىق، قوعامدىق عىلىمدى قامتىعان الۋان ءتۇرلى عىلمي بىلىمدىك كىتاپتار اۋدارىلدى. مىسالى، «جۇڭگو بالالار ەنتسيكلوپەدياسى»، «ورتا-باستاۋىش مەكتەپ ەنتسيكلوپەدياسى»، «ءجۇز مىڭ نە ءۇشىن»، «ادەبيەت الىپتارىنان»،ت.ب تىزبەكتى كىتاپتار. مىنە وسىدان باسقا تىلدەن كىتاپ اۋدارۋ بوساڭسۋ ەمەس، كۇشەيىپ، اۋدارما قوسىنىمىز تولىسىپ جەتىلىپ، عىلىمنىڭ ءار سالاسىن قامتىعان قازاق تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتار كوبەيىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى.

  ءتىلشى: ۇزاق جىل باسپا سالاسىندا تالاي تانىمالى كىتاپتاردىڭ رەداكسياسىن قارادىڭىز، سول الدىڭىزدان وتكەن كىتاپتاردىڭ ىشىندە قانداي كىتاپتاردى ماقتانا اۋىزعا الار ەدىڭىز؟ مۇنان سىرت، باسپا سالاسىندا جۇرگەن سوڭ، ءوزىڭىزدىڭ دە جازعان شىعارمالارىڭىز بولعان شىعار؟

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: مەن وسى سالادا قىزمەت ىستەگەنىمە 30 نەشە جىل بولدى. وسى بارىستا العاشىندا شاكىرت بولىپ اعا بۋىن ۇستازداردان ۇيرەنىپ، باسپا قىزمەتىنىڭ قىرى-سىرىمەن تانىسىپ، ىستەي ءجۇرىپ ۇيرەنىپ، ۇيرەنە ءجۇرىپ ىستەپ، ءبىلىمىمدى تولىقتىردىم. ايگىلى اۋدارماشى، اعا رەداكتور، ءتىل مامانى اعامىز ابىلاش قاسىمبەك ۇلى «ۇلتتار باسپاسى مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىم» دەپ ايتقانىنداي ۇلتتار باسپاسى مەنىڭ ەكىنشى مەكتەبىن. ويتكەنى، مەن وسى 30 نەشە جىلدىق قىزمەت ىستەۋ بارىسىندا عىلىمىنىڭ ءار سالاسىن قامتىعان سان-سالالى كىتاپتاردىڭ كوررەكتورلىعىن وقىدىم، رەداكسيالادىم، جاۋاپتى رەداكتورى بولدىم جانە اۋداردىم. وسى 30 نەشە جىلدا باسپامىزدان شىققان وقىرماندارعا عىلىم، ءبىلىم جاعىنان تاربيەلىگى بار كىتاپتاردى ايتار بولساق، «قازاق قيسالارى»، «قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار»، «دۇنيە تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار»، «انا ءتىلىم ــ ارداعىم»، «جول-جونەكەي»، «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى»، «الەمدە تالاي قىزىق بار»، «قازاقستان ادەبيەتىنەن تاقىرىپتىق زەرتتەۋلەر»، «عاسىرلار قويناۋىنان»، «ورتا-باستاۋىش مەكتەپ ەنتسيكلوپەدياسى»، «ومىرگە ورنەك جىر كەرەك»، «جارتى الەمنىڭ جارىق جۇرلدىزدارى»، «ءىسلام دىنىنە قاتىستى بىلىمدەر»، ت.ب. عىلىمنىڭ ءار سالاسىن قامتىعان تىزبەكتى كىتاپتار، ءتول تۋىندىلار، اۋدارما كىتاپتار جانە قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ سارا تۋىندىلارى باسپامىزدان شىقتى. ءوزىم «داستارقان» اتتى كىتاپ قۇراستىردىم. ءۇش رەت قايتا باسىلىپ، تيراجى ون مىڭ دانادان استى.

  ءتىلشى: جۇڭگوداعى قازاق باسپا سالاسىنىڭ قارا شاڭىراعىندا قىزمەت ەتكەن قارت رەداكتور رەتىندە، جاس بۋىن رەداكتورلارعا قانداي كەڭەس ايتاسىز؟

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: ۇلتتار باسپاسى استانامىز بەيجىڭدەگى 5 ۇلت تىلىندە كىتاپ شىعاراتىن مەملەكەتتىك بىردەن-ءبىر ۇلتتىق باسپا. سوندىقتان، بۇل جەردە ىستەپ جاتقان ءاربىر ازاماتقا قويىلاتىن تالاپ جوعارى بولادى ءارى بۇل ازاماتتارىمىز ۇلتىمىزدىڭ بەتكە ۇستار بىرەگەي ازاماتى بولۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن جاس بۋىن رەداكتورلارىمىزعا ايتارىم، مەكتەپتە ۇيرەنگەن بىلىمىنە قاناعاتتانىپ قانا قالماستان، ءالى دە جالعاستى ۇيرەنۋلەرى، ۇيرەنگەندە ءبىر عانا سالالىق ءبىلىمدى ۇيرەنىپ قالماستان، عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنان ويداعىداي حابارلى بولۋى، كاسىپتىك جاقتان جان-جاقتىلى جەتىلۋلەرى كەرەك. سوندا عانا شۇعىلدانىپ جاتقان قىزمەتىنىڭ ۇددەسىنەن شىعالاتىن، ۇلتىمىزعا ءنارلى رۋحاني ازىق جاراتىپ بەرە الاتىن حالقىنىڭ قالاۋلى ازاماتى بولا الادى.

  ءتىلشى: باسپانىڭ 60 جىلدىق مەرەي تويىنا قانداي اق جارما تىلەگىڭىز بار؟

  باقىت ءتالىپباي ۇلى: «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان» دەمەكشى، ۇلتتار باسپاسىنىڭ 60 جىلدىق تورقالى تويى بولماقشى، ۇلتتار باسپاسى وسى 60 جىلدا وتانىمەن بىرگە كوركەيىپ، داۋىرمەن بىرگە دامىپ، وتانىنا، ۇلتىنا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ وقىرماندارىن رۋحاني ازىقپەن قامداپ كەلدى. ۇلتتار باسپاسىنىڭ الداعى ساپارىنىڭ ءساتتى بولۋىن، پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ جارشىسى بولىپ، وقىرماندارعا مولداپ ساپالى سارا تۋىندىلار جاراتىپ بەرۋىن ءۇمىت ەتەمىن.

  ءتىلشى: سۇحباتتاسقانىڭىزعا راقىمەت! باسپالارىڭىزدىڭ 60 جىلدىق تويى تورقالى بولسىن!

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
وقىرمان نازارىنا
نازار سالا كەتەرسىز
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.