بەتتى ساقتاۋ | باس بەت ەتۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى
حالىق تورابى>>كوپ بەتتىك حابارلار

جۇرەكتەرمەن توعىسقان 90 جىل

گۇلميرا داۋلەتبەك قىزى

2014.11.04 14:45   كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى



  قازان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى، جەر ءجۇزى سارى جاپىراق جامىلىپ، تابيعات انانىڭ الدە ءبىر مۇڭعا مالىنىپ، مۇناۋراپ تۇرعان ءساتى. بۋىرشىننىڭ ءار تاڭىن قوڭىر كۇزدىڭ سالقىن سامالى تەربەپ، جۇرەك جاردى اق جارما كوڭىلدەرىن توعىستىرىپ جاتتى. بۇل ارداقتى ارىسىن ءپىر تۇتاتىن كيەلى ەلدىڭ باقي دۇنيەگە اتتانعان ازاماتىن ەسكە الىپ، ەڭبەگىن باعالاپ، ارداقتى ۇرپاعىنا كورسەتكەن سي ـ قۇرمەتى ەدى.

  ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز عاسىرىنا اسقاق رۋحىمەن ءار قىرىنان جاۋاپ بەرىپ دۇنيەدەن وزدى. قازاق ونەرىن شىرقاۋ شىڭعا كوتەرگەن 19 ـ عاسىردى قاي قازاق ساعىنباس. جاۋاپسىز وتپەگەن عاسىرلاردىڭ جىرى جۇرەكتە ماڭگى جاسايدى ەكەن. ارينە، بۇگىن دە ءبىزدىڭ وتكەندى ەسكە الا بەرەتىنىمىز دە وسىدان بولار.

  بۇل جاڭا ءداۋىر جۇڭگو قازاق ادەبيەتىنىڭ شاڭىراعىن ارقالاعان اقباس اتانداردىڭ ءبىرى، ايگىلى اقىن، جاھۇت ويلى جازۋشى، دارىندى دراماتورگ، جونى بيىك جۋرناليست ماڭعاز ماعاز اتامىزدىڭ ۇرپاق تاڭدايىنا ونەگەلى ەڭبەكتەرىمەن ۋىز ۇسىنعان، ىزگىلىككە تولى ىستىق يدەياسى ءمارمار تاستاي مەنمۇندالاپ جارقىراپ كورىنەتىن ەڭبەگىن باعالاۋ، ماعاز رازدان ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 90 جىلدىعىن ەسكە الۋ اڭگىمە ءماجىلىسىنىڭ ءساتى ەدى. ويلى اقىننىڭ سەزىم شاناعىنان شىعانداعان ءومىر شىندىعىنان وي شىعارايىق:

  دۇنيە ءبىر قوناقجاي از كۇن تۇنەر،

  جەڭگەن دە ، جەڭىلگەن دە جەرگە كىرەر.

  شىعادى شىن باعامىز ولگەننەن سوڭ،

  نە دەرىن كەيىنگىلەر ءوزى بىلەر.- دەپ تولعاعان ماعاز اتامىز، ءوز باعاسىنىڭ ۇرپاقتار ورتاسىندا بۇگىنگىدەي بيىكتەن كورىنەتىندىگىنە كوزى جەتتى مە ەكەن كىم ءبىلسىن ؟!

  ۇشقارا، قاڭسارى ارى، ەرتىس بەرى،

  دۋلايتى، شەڭگەلدىسى، قارا كولى.

  جاتادى تابانىڭنىڭ ءدال استىندا، بۋىرشىن بۇراتىلعان اسەم سەرى. – دەپ تۋعان جەرىن وسىلايشا جىرعا بولەپ كەتكەن ەدى، وسى كيەلى توپىراقتا 1924 ـ جىلى 22 ـ ساۋىردە، ەل ادامى وقىمىستى رازدان يمامنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ماعاز اتا، تۋعان اۋىلىندا ەسكىشە، جاڭاشا وقۋمەن ساۋاتىن اشىپ، 1938 ـ جىلى التاي قالاسىندا اشىلعان مۇعالىمدەر جەتىلدىرۋ مەكتەبىندە وقىپ ءبىلىم الادى. قوعامدىق قىزمەتىن 1940 ـ جىلى دۋلايتى «جەمىس» مەكتەبىنەن ۇستازدىقتان باستاپ، ودان ارى «التاي گازەتىندە» ءتىلشى رەداكتورلىق مىندەتتە بولادى.

  وزىنە ۇلكەن مىندەت جۇكتەي، ادەبيەتىمىزدىڭ پروزا، پوەزيا، دراما جانرىندا تىنباي ەڭبەكتەنىپ ماڭگىلىك تۋىندىلار جازعان ماعاز رازدان ۇلى جاسامپازدىق ساپارىنىڭ جەمىستى شاعى 1979 ـ جىلى ناۋرىز ايىنان 1995 ـ جىلعا دەيىنگى 15 جىلداي ۋاقىت بولعان. وسى كەزدە قالامگەر التاي تاۋلارىنداي ويعا باتتى. ۇلى ەرتىستەي تەبىرەنە تولقىدى. «اسۋلار تولعاۋى»،«ۋاقىتقا جاۋاپ»، « بوساعا»، « ەرتەڭ » قاتارلى 4 ولەڭ جيناعى، «اتا زامان سويلەيدى» اڭگىمە ـ پوۆەسىتتەر جيناعى، «سارى بەل» ولەڭ رومانى، «التايدىڭ اقيىقتارى» تاريحي رومانى، « ارمان ـ اي» اتتى كولەمدى دراماسى وقىرمان جۇرەگىنەن جول تارتتى. اعا بۋىن قالامگەردىڭ ٴار جانرداعى شىعارمالارى ٴار ۇلت تىلدەرىنە اۋدارىلدى جانە قازاقىستان باسىلىمدارىندا ايشىقتى تانىستىرۋلارمەن جاريالاندى. «سارى بەل» ولەڭ رومانى 1987 ـ جىلى مەملەكەتتىك از ۇلتتار ادەبيەتىنىڭ «ۇزدىك شىعارما» سيلىعىن الادى. جۇڭگو جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى، شينجياڭ جازۋشىلار قوعامىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولۋداي مىندەتتەردى اتقاردى. حالقىنا وسىنداي ەڭبەكتەرىن ۇسىنعان كيەلى جۇرەك كەمەلىنە كەلىپ، شابىسى تۇزەلىپ، قولتىعى جازىلعان تۇستا، 1998 ـ جىلى مەزگىلسىز توقتادى. ازاماتتىڭ تىنىسى توقتاعانىمەن، رۋحى جەر ـ الەمدى شارلاپ كەتتى، ارتىنا ولمەيتۇعىن اسىل ءسوز قالدىرعان اقىن بۇگىنگى تاڭدا تالايلاردىڭ اڭگىمەسىنىڭ تيەگىنە، كوپ تالقىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدى.

  بابالاردىڭ اسىل ءداستۇرىن بالالارى جالعاعان بۇگىنگى تاڭدا، 26 ـ قازاندا، شينجياڭ جازۋشىلار قوعامى، ايماقتىق ادەبيەت - كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگى، بۋىرشىن اۋداندىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ماعاز اتانىڭ تۋعان جەرى بۋىرشىن اۋدانىندا وتكەن اقىن شىعارماشىلىعى جايىندا عىلىمي تالقىدا ابدەنباي باجاي ۇلى: "ماعاز ادەبيەتتىڭ الىبى، راحىمەتوللا اپشە ۇلى، كۇنگەي مۇقاجان ۇلى، ماعاز رازدان ۇلى قاتارلى ءبىر توپ اقىن ـ جازۋشىلار ءوز داۋىرىندە ادەبيەتىمىزگە وزگە ءتۇر قوسقان. ءبىر داۋىردە تۇرىپ، وزگەشە وي تاستاعان ويشىل اقىن. ماقاڭ پوەزياسىنڭ ەرەكشەلىگى قاراپايىم، حالىقتىق ءسوز ـ سويلەمدەرى ارقىلى كوركەم سيۋجەت جاساپ، ۇلان ـ اسىر وي پىكىرلەردى بەينەلەدى. ءبىز ادەبيەتتى شىنايى تاني الساق، ماعازدى زەرتتەۋ كەرەك دەپ تانيمىن» ـ دەپ ءبىر تىڭ كوزقاراستى ورتاعا قويدى. اڭگىمە ٴماجىلىسىنىڭ وتكىزىلۋىنە ۇلكەن جۇمىستار تىندىرىپ، باسى ـ قاسىندا بولىپ جۇمىس اتقارعان ورىندارعا، التايدىڭ ۇزدىك ادەبيەت ـ كوركەمونەر تۋىندىلارىن باسپادان شىعارۋدى قارجىلاندىرۋ ينجنەرياسىنىڭ كومەگىندە شىعارىلعان جازۋشى قابدەش ءجانابىل ۇلىنىڭ جازعان« ماعاز اتا» ەسسە رومانى تاراتىلۋ سالتى بولىپ، قابدەش اعاعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت پەن ۇلت ادەبيەتىنە دەگەن جاناشىرلىعىنا العىس ايتىلدى. اڭگىمە ٴماجىلىسىن بۋىرشىن اۋداندىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ ورىنباسار اكىمى باقشا مالىك قىزى باسقاردى.

  جازۋشىنىڭ جۇبايى، توقساندى القىمداعان شابەتاي اپامىز اڭگىمە جينالىسىنا كەلگەن قوناقتارمەن باسشىلارعا، اقىن ـ جازۋشىلارعا العىسىن ايتىپ، ماعاز اتانىڭ ءالى دە باسپا بەتىندە جارىق كورمەگەن كوزقاراشىعىنداي قورعاپ كەلگەن تۋىندىلارىن باسپاعا ۇسىناتىندىن ءبىلدىردى.

  اقىننىڭ ءومىرى مەن ادەبي جاسامپازدىق ستيلى، ازاماتتىق قۇلقى مەن مىنەز تابيعاتى، كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تۋرالى تولعامدى ويلار قوزعاعان ەركەش قۇرمانبەك قىزى، ابدەنباي باجاي ۇلى، ميزان قاجياكپار ۇلى، شايسولتان قىزىر ۇلى،قانات ەرەجەپ ۇلى، ، قابدەش ءجانابىل ۇلى، ماقسات نۇرعازين، كوبەن اسقار ۇلى، قانىكەي ءالجان ۇلى، بولات قازەز ۇلى، سەرىكبەك ساقىش ۇلى، اسىلبەك ساقىش ۇلى، مەيرامبەك ءاشىمقان ۇلى قاتارلى زەرتتەرمەن، اقىن ـ جازۋشىلار ءار تاقىرىپتا زەرتتەۋ ماقالالارىن وقىدى. ايماقتىق پارتكوم ۇگىت ٴبولىمىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ايماقتىق ادەبيەت ـ كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ ٴتوراعاسى اقاي كادىرقان ۇلى، بۋىرشىن اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ جوراسى ميزان نۇكەي ۇلى الىس ـ جۋىقتان كەلگەن قوناقتاردى قارسى الۋ ٴسوزىن سويلەدى.« تاۋداي بولۋدى ارمانداعان، ۇلىلىققا ۇمتىلعان، اسقاق ارمانعا قول سوزىپ، بيىككە قۇلاش سەرمەگەن ازامات اقىن. ناعىز اقىن ولىمنەن قورىقپايدى، قورقاتىنى ولەڭىنىڭ ءولۋى، سوندىقتان، تۇتاس عۇمىرىن، بار اقىل ـ پاراساتىن ولمەيتىن ولەڭ جازۋعا جۇمسايدى. ومىرگە ولەڭ ءۇشىن كەلىپ، اباي ولەڭدەرىمەن اۋىزدانىپ، ولەڭدى اقيقاتتىڭ اق سەمسەرى دەپ بىلگەن اقىن، تاس قاراڭعى تۇرمەنىڭ تۇبىندە جاتقاندادا الاسارىپ كورمەدى، بيىككە، ۇلىلىققا ۇمتىلدى» - دەدى قابدەش ءجانابىل ۇلى. «ماقاڭنىڭ قالامى توسەلىپ، جاسامپازدىقتاعى دارالىعىن تاۋىپ، پوەزياداعى بەتالىسىن تانىتا باستاعان دەر شاعىندا ساياسي اتموسفەرا اياق استىنان بۇزىلدى دا، ماقاڭ اسىرە سولشىلدىقتىڭ قۇرباندىعىنا اينالىپ، ەركىنەن تونالىپ، جازىقسىز جالاعا ماتالىپ، ەل ـ جۇرتىنان، جانكۇيەر تۋىس ـ تۋعاندارىنان 20 جىل بويى اداسىپ قالعان ەدى. سول ۇزىننان ۇزاققا سوزىلعان ازاپتى كۇندەردە، ول بويىنداعى اقىل مەن دارىننان جۇرداي بولاتىن، ويعا ۇگىلىپ، مۇڭعا بۇگىلىپ، ءوزىن مۇلدەمگە جوعالتا سالاتىن بوركەمىكتىڭ قىلپىن دا كورسەتكەن جوق. قايتا الداعى اتار تاڭ، شىعار كۇنگە ۇشقىندى ۇمىتپەن قارادى. سول اسقاق يرادا، سول مىزعىماس شىدامىنىڭ ارقاسىندا، ماقاڭ قىزىلشۇناق اياز قۇرساۋلاعان قىتىمىر قىستىڭ سارى تاڭىنداي سوزىلعان ازاپتى جىلداردىڭ ميحىناتىنا قىرىن سىندىرماي، تۋعان ەل قۇشاعىندا مۇقالىپ ـ مۇجىلعان قالپىندا، تۋعان جەر، تۋعان ەلىنە دەگەن بيىك ماحابباتىن الاسارتپاعان قالپىندا، كوركەم ءسوز ونەرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن سالقىنداتپاعان قالپىندا ورالدى، ورالدى دا:

  سالەم ساعان التايىم،

  تەنتەگىڭ سونشا ساعىندى،

  جوعالىپ كەتكەن ءبىر تايىڭ،

  تارلانداپ بارىپ تابىلدى، - دەپ، التاي اناسىنا ىزەتپەن سالەمدەستى، سارتاپ بولعان ساعىنىشىن باستى. باسقا ەمەس، ماقاڭ قاراپايىم حالىقتىق ءتىلدى قازىق قىپ، ورامدى وي، جاندى وبرازدى سوعان اپارىپ ماتاپ، ايتقاندا تىلگە ورالا كەتەتىن، ەستىگەندە قۇلاققا قۇيىلا قالاتىن ەتىپ جازدى» - دەپ ماعاز پوەزياسىنداعى قاراپايىمدىلىق پەن تەرەڭدىك جايىندا ءسوز قوزعاعان مەيرامبەك ءاشىمقان ۇلى.

  « شۇعىلا جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ماقسات نۇرعازين :« قارا سوزدەن قايماق جيعان جازۋشىلىق، تاريحقا تاباندى تۋراشىلدىعى،كەڭ پەيىل كىسىلىگى، جەر جىلىپ كەتسەدە جىلجىمايتىن ماڭعازدىعى تۇگەلىمەن توپ جازباي توپتاسىپ كەلىپ، تەك ٴبىر عانا ماعاز رازدان ۇلىنىڭ ايگىلى تۇلعاسىنا ايشىق بەرىپ، ادەبيەتتەگى ابرويىن اسپانداتىپ تۇر» ـ دەپ ماعازدىڭ قالامگەرلىك مادەنيەتى جونىندە ٴسوز قوزعادى.

  تالقى سوڭى ساۋىق كەشكە ۇلاسىپ، اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان اندەر شىرقالدى، قالتاي شال ۇلى، ازيا ماعىپەر قىزى، شايسولتان شاعىلباي ۇلى قاتارلى ۇلى مەن قىزى ماعاز اتاعا دەگەن ساعىنىشقا تولى جىر شۋماقتارىن شاشۋ قىپ شاشتى. وسىلايشا تالقىعا قاتىسقان ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوڭىلى بوساپ، كوزدەرىنە جاس ىركىلدى.وسى جولعى ماعاز اتانىڭ دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 90 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ اڭگىمە ٴماجىلىسى ورتالىقتىڭ ادەبيەت ـ كوركەمونەر قىزمەتى اشىلعان تۇستا وتكىزىلىپ وتىر. بيىلدان باستاپ، بۋىرشىن اۋداندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت ماعاز اتانىڭ تۋعان جەرى دۋلايتى اۋىلىنا «اقىندار» مەكەنى ەتىپ بەكىتىپ، اقىن رۋحىن اسپانعا كوتەرىپ جاتىپتى.

  تاۋدا تۋعان، تاۋدى ارمانىنا بالاعان تاۋ ۇلى دا رۋحىن اسپانداتار حالقى باردا، ءوزى دە ءبىر ۇلى تاۋعا اينالدى، ماعاز ەسىمى ماڭگى بيىك، داڭقى دارا، جولى سارا، ماعاز تۇلعاسى ۋاقىت وتكەن سايىن اسقاقتاي بەرمەك !

  التاي گازەتى تىلشىلەر ٴبولىمى

【1】 【2】 【3】 【4】 【5】 【6】 【7】 【8】 
جاۋاپتى رەداكتورى : مۇحيت امانتاي ۇلى

 سۋرەت