بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |ءبىز تۋرالى|حابارلاسىڭىز|حات ساندىعى
باسەكە، قىسىم، وراي
ىسپانديار سولتاش ۇلى 
2010.03.31 16:14    
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  قوعام العا ىلگەرىلەپ، ەكونوميكا دامىعان سايىن ونىڭ ادامدارعا بولعان تالابى ۇزدىكسىز جوعارلاپ وتىرادى. بۇل جوعارى تالاپتىڭ تۋىنداۋىنا كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ۇنەمى اۋىزعا الىنىپ جۇرگەن باسەكە، قىسىم، وراي ۇعىمدارى قۋزاۋشى بولۋدا. سوندىقتان، قازىرگى زامان ادامدارىندا باسەكەدە الدا بولاتىن الىمدىلىق پەن ارىن؛ قىسىمعا توتەپ بەرە الاتىن قابىلەت پەن قۋات؛ ورايدان وڭتايلى پايدالانا الاتىن ورامدىلىق پەن ىسكەرلىك بولۋى قاجەت. ءبىز تومەندە تىلىمىزگە تيەك ەتپەكشى بولىپ وتىرعان وسى مازمۇندار جايىندا ازىراق ايالدايمىز.

  باسەكە. بۇگىنگى ءداۋىر ــ باسەكە ءداۋىرى. قازىرگى داۋىرىمىزدەگى باسەكە بۇرىنعى باسەكەلەردەن كۇردەلى ءارى قيان-كەسكى. ويتكەنى قازىرگى باسەكەدە ماتەريالدىق مۇددەنى وزىنە ارقاۋ ەتكەن باسقا دا قىرۋار مۇددەلەر ءوزارا تەكە تىرەسكە ءتۇسىپ، ءوزارا مۇيىزدەسىپ، ءوزارا شىرما-شاتۋ ىمىراعا كەلىپ توعىسىپ جاتادى. جايشىلىقتا ادامدار اراسىندا بولاتىن باسەكە ــ ارىپتەس جاقتاردىڭ ءبىرى-بىرىنەن وزۋعا ۇمتىلىپ، وزىنە جانە قوعامعا، سان مەن ساپا جاعىنان كوزگە كورىنەرلىكتەي قوماقتى ناتيجەلەردى جاراتۋ ارقىلى ءوز ىقپال كولەمىن ونان ارى كەڭەيتە ءتۇسۋى بولىپ تابىلادى. مىنە مۇنداي باسەكەلىك تانىم قاشان دا تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋدى، جالىقپاي جاڭالىق جاراتۋدى، ءوز قاتارىنان وزا شاۋىپ، العا ىلگەرىلەۋدى تالاپ ەتەدى. دەمەك، ءبىز ايتىپ وتىرعان باسەكە قوعامدى جان-جاقتىلى العا ىلگەرىلەتەتىن ەڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش.

  قازىرگى الەمدەگى باسەكە ــ قابىلەتتىلەرگە (دارىندىلارعا) قول جەتكىزۋ باسەكەسى، ۋاقىتتان ۇتۋ باسەكەسى، تەحنيكا جاڭالاۋ باسەكەسى، بازاردى يەلەۋ باسەكەسى قاتارلى باسەكەلەردى وزىنە نەگىزگى ارقاۋ ەتۋدە. دامۋ ورەسى جوعارى، دۇنيەگە ىقپالدى ۇلتتاردىڭ باسەكە تانىمى وسى جوعارىداعى مازمۇندار ۇستىندە قۇرىلعان. ال ءوز ۇلتىمىزعا نازار سالار بولساق، كەزەكتە ۇلتىمىز ومىرىندە، سىرتقا باعىتتالعان باسەكەدەن گورى ىشكى باسەكە ءبىرشاما باسىم بولىپ كەلەدى، ايتالىق، توي-تومالاق باسەكەسى، ءولىم-جىتىمدە شاما-شارىققا قاراماي ورىنسىز شاشىلۋ باسەلەسى، ايەلدەر قاۋىمى ورتاسىندا كولەم كەڭەيتىپ شاي وينىن وزدىرۋ باسەكەسى، رۋلىق ءتۇس العان شەن-شەكپەن سوعىستىرىپ قارا تالاسۋ باسەكەسى، قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ، ءوزىن بەزەندىرىپ كورسەتۋ باسەكەسى، قايداعى ءبىر سىلتاۋمەن ات-اتاعىن شىعارۋ باسەكەسى، قارتا ويناۋ باسەكەسى قاتارلى باسەكەلەر بۇل كۇندەرى تيىم سالعان سايىن تيىلماي ءبىرشاما ەتەك الىپ، تۇرلەنىپ، مولايىپ بارادى، ءاسىلى بۇل باسەكەلەردىڭ ورنىن شارۋاشىلىقتا وزگەلەردەن وزىپ العا ىلگەرىلەۋ باسەكەسى، ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنىپ تۇلعالىق ساپانى جوعارىلاتۋ باسەكەسى، بازارعا بارىنشا ات سالىسىپ، ىرىقتى ورىندى يەلەۋ باسەكەسى، قوعام قاجەتىنە ساي كەلەتىن اسىل داستۇرلەرىمىزدى ارداقتاپ، ونى وزگەلەرگە تانتۋ باسەكەسى قاتارلى باسەكەلەر باسسا وڭ بولعان بولار ەدى.

  باسەكەدە الدا بولۋ ءۇشىن، ادام الدىمەن ءوز تۇرعىسىن انىقتاپ، سول باعىتتا ءوزىنىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن، كاسبي بەيىمدىلىگىن تولىق اشۋى كەرەك. قازىرگى كاسىپتەنۋ ءار ادامنان قولنان كەلەتىن جۇمىسپەن شۇعىلدانۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ءار ادام ءوزىنىڭ كاسىبي بەيىمدىلىگىن تاۋىپ، سونىمەن اينالىسىپ، سونى دامىتۋى، سوعان ساي ءبىلىم تولىقتىرىپ، مامان بولۋعا قۇلشىنىس جاساي ءبىلۋى قاجەت. كۇندەلەكتى ومىردە ءار ادام ءوز كاسىمىنىڭ شەبەرى، مامانى، ىسكەرى بولمايىنشا بايلىقتىڭ باستاۋ كوزى وعان اشىلمايدى. مىنە بۇل قاسيەت قازىرگى ءداۋىرىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ ايگىلەنۋدە. جايشىلىقتا ءبىر ءبولىم ادامدار ءوزىنىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن، كاسبي بەيىمدىلىگىن تولىق زەر سالىپ، زەردەلەۋ جۇرگىزبەي جاتىپ البىرتتىقپەن ءار نارسەگە ارالاسادى دا ەكىنىڭ بىرىندە ءورىس اشىپ العا ىلگەرىلەي الماي تۇيىققا تىرەلىپ، كاسىبىن اتسىز- اياقسىز قالدىرىپ جاتادى. كۇندەلىكتى تۇرمىستا ءجاي-جاپسارىن ءوزىڭ جەتە تۇسىنبەيتىن، قولىڭنان تولىق كەلمەيتىن كاسىپ تۇرىمەن اينالىسۋ قوعامعا دا، وزىڭە دە پايدا جەتكىزبەيدى. ءومىردىڭ قاي سالاسىن الساقتا ادامعا ەڭ كەرەگى ىزدەنگىشتىك، ىسكەرلىك، كاسىپكە ساي كەلەتىن بىلىكتىلىك. ءسىزدى بىلايعى جەردە ناعىز تابىسقا جەتەلەيتىن وسى قاسيەتتەر بولماق.

  قازىرگى بازار شارۋاشىلىعى ءتۇزىلىسى ءىشىنارا ىزگىلىك تۇرعىدان قول ءۇشىن بەرۋ، كەمشىل جەرىن تولىقتاۋ، جىعىلىپ بارا جاتسا باسىن سۇيەۋ قاتارلى ادامگەرشىلىك كومەكتەردى اۋىزعا الماعاندا، ادامداردى ۇلتىنا، جىنىسىنا ءبولىپ قارامايدى، وندا ادامداردى ايالاۋ، ەسىركەۋ سەزىمى بولمايدى، ءيا، بولعان كۇندە دە وتە از كەزىگەدى. ويتكەنى، ءادىل باسەكەدە بولۋ بازار شارۋاشىلىعىنىڭ وزىنە ءتان ەڭ نەگىزگى قاسيەتى. بازار باسەكەسىندە ءبىلىمدى ۇتادى، قابىلەتتى جەڭەدى، پىسىق وزادى، ەڭبەكتەنگەن اۋقاتتانادى، بەينەتتەنۋدەن زەينەتتەنۋ تۋىندايدى، مىنە بۇعان جول اشىق. وسى جولدى ۇتىمدى پايدالانعاندار عانا ءتۇپتىڭ-تۇبىندە كوزدەگەن ماقساتىنا جەتەدى.

  ەگەر ءسىز نە ءبىلىمسىز، نە قابىلەتسىز، نە بوشالاڭ، نە جالقاۋ، نە سىلبىر بولساڭىز ارتتا قالعانىڭىز قالعان. وندا كەيىنگى كەزدەردە ەشكىمگە دە وكپە ارتۋىڭىزدىڭ ءجونى جوق، ونى تەك ءوز باسىڭىزدان كورگەنىڭىز وڭ.

  جەكە ادامنىڭ جالپى تۇلعالىق ساپاسى باسەكەدە جەڭىس پەن جەڭىلىستىڭ سوڭعى ناتيجەسىن بەلگىلەيدى. جالپى تۇلعالىق ساپادا تولىمدى، كامەلەتكە جەتكەن ادام عانا باسەكەدە ءوز ارىپتەسىن جەڭە الادى، مۇنداي ادامدار قاي-قاشان دا ءداۋىردىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇرىپ، ءوزىنىڭ قالانار تەتىگىن ءدال تاۋىپ قالانا الادى. جەكە ادامنىڭ جالپى تۇلعالىق ساپادا جەتىلۋى، تەك، قاجىرلىلىقپەن بەرىلە ۇيرەنۋ، تىنباي ىزدەنىس جاساۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى.

  قاي سالانى، قاي كاسىپتى، قانداي ونەردى، قانداي تەحنيكانى نەندەي ماقساتپەن، قايتىپ، قالاي ۇيرەنۋ مىنە بۇل ءوز ەركىڭىزدەگى جۇمىس. ونى ءوز بەيىمدەلگىشتىگىڭىز، قىزىعۋىڭىز، سول ءۇشىن توككەن تەرىڭىز بەن قۇلشىنىسىڭىز بەلگىلەيدى. بەلگىلى ءبىر ونەردە، كاسىپتە، تەحنيكادا تولىق جەتىلە الماعان ادام قاشاندا قورقاق، جۇرەكسىز بولىپ باسەكە مايدانىندا تابان تىرەپ تۇرا المايدى.

  ءارقانداي ادام ءوزىنىڭ جالپى تۇلعالىق ساپاسىن جوعارىلاتامىن دەيدى ەكەن، وندا ول جالىقپاي، تالىقپاي ءومىر بويى ۇيرەنۋى قاجەت. ەگەر ءسىز مالشى نەمەسە ەگىنشى بولساڭىز ءوزىڭىز قىزىققان ونەردى يگەرۋ جونىندە شىنايى بەكىمىڭىز بولسا بولعانى، وندا ءسىز كۇندەلەكتى شارۋاڭىزدى تىندىرا ءجۇرىپ، ءوز قوعامدىق ورتاڭىزدان؛ كىتاپ، گازەت-جۋرنالدان؛ ينتەرنەت پەن راديو-تەلەۆيزوردان؛ ءتىپتى، بولماسا، سول ونەرگە ىسىلعان مامان ۇستازدىڭ قاسىنا ەرىپ، قوسىلا ىستەي ءجۇرىپ تە ۇيرەنىپ الۋىڭىزعا ابدەن بولادى. ماسەلەنىڭ تەتىگى ءوز نيەتىڭىز بەن قۇلشىنىسىڭىزدا جاتىر.

  قازىر قوعامىمىز ورنىقتى ءارى تىنىش. ساياسات توتەنشە دۇرىس، ول بارلىق ادامعا، بارلىق ۇلتقا تەڭ. ءبىز وسىنداي تىنىش، بەيبىت، ورنىقتى، جاقسى زاماندا جاساپ وتىرمىز، سوندىقتان، ءسىز ەشكىمگە دە وكپە ارتىپ مىندەتسىمەي، تىرشىلىكتەگى وزىڭىزگە تيەسىلى ارباڭىزدى ءوزىڭىز ايداپ، باسەكەلى قوعامعا ەش ىركىلىسسىز ارالاسۋىڭىز، ودان ءوز نەسىبەڭىزدى مولىراق الىپ قالۋعا قۇلشىنىس جاساۋىڭىز قاجەت. مىنە بۇل باسەكەدە ءسىزدى ىرىقتى ورىنعا شىعاراتىن ەڭ تاماشا ادامدىق قاسيەت.

  قىسىم. تىرشىلىك كۇرەسكە، قايشىلىققا تولى بولادى. ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك قيمىلىنا قاراتا قوعامدىق ءومىردىڭ قۋزاۋ سالىپ، تۇرتكىلىك ەتۋى قىسىم بولىپ قالىپتاسادى. باسەكەلى قوعامدا ادام ومىرىنە ىقپال جاسايتىن سان الۋان قايشىلىقتار سان الۋان قىسىمدى كەلتىرىپ شىعارادى. وسى قىسىمدارعا توتەپ بەرۋ بارىسىندا ادامداردا وي تۋىندايدى، سىرتقى قايشىلىقتىڭ ىقپالى ىشكى قىسىمدى ارتتىرىپ، ادام پاراساتىنداعى جاسىرىن كۇشتى وياتادى. كەزىندە ءبىر ويشىل «ءومىر دەگەن سانسىزداعان جاپا-ماشاقات تىزبەگىنەن قۇرالعان ءتاسبيق، ۇمىتكەر ادامدار بۇل ءتاسبيق تاسىن كۇلىپ تۇرىپ وتكەرمەلەي بەرەدى » دەگەن ەكەن. مىنە بۇنداي كوڭىل كۇيدە بولا الۋ، ادامداردىڭ ىستەگەن ءىسىن وڭىنا باستىرۋىنا جەبەۋشى بولادى. كەرىسىنشە بولعاندا ىستەگەن ءىسىڭنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى، ورالعى، تۇساۋ بولادى.

  تىرشىلىكتىڭ زاڭدىلىعىنا دۇرىس سايكەسە بىلگەن ادامعا، ءارقانداي ءىستىڭ ىڭعايىن، ءومىر ءوزى ۇيرەتەدى. ادامداردا تەك سوعان ساي كەلەتىن العا باسارلىق رۋح، قاجىماس قايرات، مۇقالماس جىگەر، تىنىمسىز تالپىنىس بولسا بولعانى. ەگەر ءسىز كۇندەلىكتى قوعامدىق ومىردە وزىڭىزگە تيەسەلى بولعان كاسىبىڭىزدە وڭدى ناتيجە شىعارا الماساڭىز وندا ءسىز باسەكەگە تولى قوعامدىق قىسىمنىڭ الدىندا الگى كاسىبىڭىزدى ويداعىداي ىستەي الاتىندارعا وتكەرىپ بەرۋگە ءماجبۇر بولاسىز؛ ەگەر ءسىز ديقان بولىپ، بەلگىلى ءبىر ەگىنشىلىك كاسىپپەن شۇعىلدانىپ، وزىڭىزگە تيەسەلى جەردى ويداعىداي يگەرە الماساڭىز وندا ۋاقىت وتە كەلە الگى جەرىڭىزدى يگەرە الاتىندارعا بەرىپ سىتىلىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولاسىز؛ ەگەر ءسىز حالىق جانە ۇيىم جاعىنان وزىڭىزگە تاپسىرىلعان بيلىكتى قابىلەتىڭىز جەتپەگەندىگى سەبەپتى، ءوز لايىعىندا ىستەتە الماساڭىز وندا ىستەي الاتىندارعا ورىن بوساتىپ، سىتىلىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولاسىز، تاعى سول سياقتىلار.

  مەيلى قاي قوعامدا بولسىن، قايشىلىق-قاقتىعىستاردىڭ قىسپاعىنا ۇشىرامايتىن ادام بولمايدى، ونى جەڭۋدىڭ كىلتى ويعا العان ءىستى ورىنداماي تىنبايمىن دەيتىن بەرىك يرادا جانە جالىقپايتىن ىزدەنۋ رۋحى، كەز بولعان ساتسىزدىكتى ساباققا اينالدىرىپ، ءورىس اشا العا ىلگەرىلەي الاتىن تالعام-تارازى، شىنايى قابىلەت پەن قۋات قاتارلىلاردىڭ بولۋىندا. ەگەر ءسىز بۇل جاقتاردا ۇستەم ورىندا تۇرا الساڭىز وندا ءسىزدى ءارقانداي قىسىم باس يدىرە الماق ەمەس.

  وراي. وراي ــ زاتتاردىڭ دامۋىنا ءتيىمدى مەزگىلدى، شارت-جاعدايدى مەڭزەيدى. ول وبيەكتۆ سيپات الادى، ونىڭ قاي ۋاقىتتا، قاي جەردە، قالاي پايدا بولاتىندىعى، قانشا ۋاقىت ءومىر سۇرەتىندىگى ادامداردىڭ ەركىندە بولمايدى. ءارقانداي ءىستىڭ ورايلى مەزگىلى ورايدىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە ونىڭ ءوز رولىن ساۋلەلەندىرۋ كەزەڭىن كورسەتەدى. ەگەر شارت-جاعداي مەن ورتادا وزگەرىس بولسا، وراي مەزگىلى سوعان ساي وزگەرىپ وتىرادى. وراي مەزگىلىن مىقتى يگەرۋ ءىسىڭىزدى وڭىنا باستىرۋدىڭ تەتىگى سانالادى. قوعامدىق ومىرگە شىنايى زەر سالىپ، بارلاي بىلگەن ادامعا ىستەگەن ءىسىڭىزدى وڭىنا باستىرۋدىڭ ورايى جەتكىلىكتى، ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى سول ورايدى ءداپ باسىپ، دەر كەزىندە كورەگەندىكپەن بايقاپ، ونى يكەمدى تۇردە يگىلىگىڭىزگە جاراتۋىڭىزدا. تاريحي تاجىريبە-ساباقتار وراي مەزگىلىن مىقتى يگەرگەندە، دامۋدى قولعا كەلتىرىپ، ارىپتەستەرىڭنەن وزۋعا بولاتىندىعىن؛ ال ورايلى مەزگىلدى يگەرە الماعاندا ارىپتەستەرىڭنىڭ قاتارىنان كەيىن قالىپ، ىرىقسىز كۇيگە تۇسەتىندىگىڭدى دالەلدەيدى. ادام ميىنىڭ قۋاتى مەن جاسىرىن كۇشى دۇرىس پايدالانا بىلگەن ادامدى جەتەمىن دەگەن جەرىنە جەتكىزە الادى. وكىنەرلىگى سول قۋات پەن جاسىرىن كۇشتى ادامداردىڭ اشىپ پايدالانۋى جەتكىلىكتى بولمايدى. اسىلىندە وراي بارلىق ادامعا بىردەي، ماسەلە سول ورايدى ادامداردىڭ ءداپ باسىپ تاني ءبىلۋى بىردەي بولمايدى. ءوزى جاساپ وتىرعان قوعامدىق ورتادان ويىپ ورىن الامىن دەگەن ادام قاشان دا جاعدايعا جاناسا ءجۇرىپ، اۋقىمدى دۇرىس مەڭگەرىپ، ومىرگە تالعامپازدىقپەن، جاسامپازدىقپەن قاراي الادى. وڭتايلى ورايدى كورەگەندىكپەن بايقاپ، ونى ءوز مۇددەسى ءۇشىن يكەمدى يگىلىكتەنە الادى. وسىلاي ىستەي بىلگەن ادامدار كوز الدىنداعىنى عانا كورىپ، قۇر كۇيبىڭمەن كۇن وتكىزبەيدى، نازاردى ۇنەمى الىسقا تاستاپ، ماسەلەگە تۇرلىشە تۇرعىدان تالداۋ جۇرگىزىپ، ويدى كەڭنىەن، ارىدان تولعاي بىلەدى.

  ويىمىزدى جيناقتاپ ايتار بولساق، قازىرگى ەلىمىز زاڭ-ءتۇزىمنىڭ دۇرىستىعى، قوعامىمىزدىڭ تىنىش تا ورنىقتى بولۋى ازاماتتارىمىزعا الاڭسىز دامۋدىڭ، كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋدىڭ ەڭ تاماشا ورايىن باعىشتاۋدا. بۇگىنگى قوعامىمىزداعى ادامدار باقىتتى بولۋدىڭ، باي بولۋدىڭ، ءبىلىمدى دە ىسكەر بولۋدىڭ، قىسقاسى، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى بولۋدىڭ تاماشا ورايىنا يە زاماندا جاساپ وتىر. كەزىندە بۇنداي تاماشا وراي اعا بۋىن ۇرپاققا بۇيىرماعان ەدى. انە سوندىقتان حالقىمىزدىڭ «وراي ەكى كەلمەيدى، وگىز اتتاي جەلمەيدى» دەگەن دانالىعى ءارقاشان ازاماتتارىمىزىڭ كوكىرەگىنەن ويىپ ورىن الۋى قاجەت. بۇگىنگى ازاماتتدرىمىزدا مەيلى قانداي جاعىداي بولسىن، ورايدى ءدال ۋاعىندا، ءداپ باسىپ، كورەگەندىكپەن بايقاپ، ونى يكەمدى ءارى ىسكەرلىكپەن يگىلىگىنە جاراتا بىلەتىن قابىلەتپەن قۋات بولۋعا ءتيىس.

  قوعامدىق ءومىردىڭ قيان-كەسكى باسەكەگە تولى بولاتىندىعى بارشامىزعا بەلگىلى، انە سول باسەكەدە وزىپ شىعۋدى وزىنە ماقسات ەتكەن ادامداردىڭ ەكىنىڭ بىرىندە ءتۇرلى قىسىمعا ۇشىرايتىندىعى ءتابيعي، ال سول باسەكەمەن قىسىم قاباتتاسقان ورتادا، ادامداردىڭ جول تاۋىپ شىعىپ كەتۋىنە قاجەتتى ورايلى ساتتەر دە ءومىر سۇرەدى. سوڭعى ناتيجەدە، وسى ورايلى مەزگىلدى يكەمدى يگەرە بىلگەن ادامدار عانا قيىنشىلىق قىسپاعىنان جول تاۋىپ، باسەكە مايدانىندا اعالاپ العا شىعا الاتىن بولادى.

  سوڭى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى

  
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ ىستەتۋگە بولمايدى
Copyright © 1997-2010 by www.people.com.cn. all rights reserved