بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |ءبىز تۋرالى|حابارلاسىڭىز|حات ساندىعى
جەتەلى ۇرپاق جەتىلدىرۋ ءۇشىن
ىسپانديار سولتاش ۇلى
2010.05.13 10:13    
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  ۇلتىمىزدى الەمدەگى وركەنيەتتى ۇلتتار دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق پەداگوگيكامىزدى، اتاپ ايتقاندا ۇرپاق تاربيەلەۋ ءىسىن سول بيىك ورەگە جەتكىزۋ جولىندا شىنايى قۇلشىنىس جاساۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ول ءۇشىن قوعام، مەكتەپ، اتا-انا سىندى ءۇش جاق ءوزارا ويداعىداي سايكەسىپ، زامان تالابىنا ساي تاربيە قيمىلىمەن اينالىسۋى قاجەت. سەبەبى، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءبىلىم ورەسىن باسەكەلى داۋىرگە سايكەستىرمەيىنشە الەمدەگى وركەنيەتتى ۇلتتار دەڭگەيىنە جەتۋدەن اۋىز اشۋ قيىن.

  ۇرپاق تاربيەسى تەك قانا اتا-انانىڭ، بالا باقشا مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ءىسى بولىپ قالماستان، قايتا تۇتاس قوعامدىق تاربيەنىڭ ماڭىزدى كۇن تارتىبىنە اينالۋى كەرەك. ءبىز ءار قاشان نە ەكسەك سونى وراتىندىعىمىزدى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز.

  ۇلى بابالارىمىز ”اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر“- دەپ، ۇرپاق تاربيەلەۋدە اكە-شەشە رولىنىڭ توتەنشە ماڭىزدى ەكەندىگىن ءداپ باسىپ ايتقان. ءار قاشان اكە-شەشە بولعان ادام بالالارىن جاقسى تاربيەلەپ، جارامدى ادام ەتىپ جەتىلدىرۋدى تۇتاس قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىم دەپ تانيتىن بولۋلارى قاجەت. سوندا عانا اكە-شەشە پاراساتى، ايتالىق ولاردىڭ ادامگەرشىلىگى، اقىلدىلىعى، تاتۋ-تاتتىلىگى، ەڭبەكشىلدىگى، جالپى، جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبارى-ءبارى دە وزدەرى تاربيەلەگەن ۇرپاقتارى ارقىلى اڭعارىلىپ تۇراتىن بولادى. ويتكەنى ۇرپاق اتا-انانىڭ ۇياتى ىسپەتتى، ۇياتىڭدى ايالاي بىلسەڭ، ۇرپاعىڭدى جاقسى تاربيەلەي بىلگەنىڭ ءجون. جايشىلىقتا ادامدار ونەگەلى، جاقسى ءوسىپ-جەتىلگەن ادامدارعا قاراتا: « ە، ونىڭ اكە-شەشەسى جاقسى ادام ەدى، بالالارى كورگەندى، جاقسى ازامات بولعان ەكەن، ونەگەلى جەردەن شىققاندىعى عوي»، - دەپ القاۋ ايتىسىپ جاتاتىنى انە سونىڭ ايعاعى.

  بالا تاربيەلەۋ ءىسى نازىك تە كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جۇمىس. سول سەبەپتى، ەڭ اۋەلى اتا-انالار وزدەرىنىڭ كۇندەلەكتى ءىس-ارەكەتتەرىنە ۇلتىمىزدىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرى مەن وسكەلەڭ ءمورال ولشەمدەرى نەگىزىندە اسا ىجداعاتتىلىقپەن قاراۋلارى قاجەت. بۇلاي ىستەۋدىڭ بالانىڭ ءبيازى، جىبەك مىنەزدى تاماشا ادام بولۋىنا، ءسويتىپ يماندى ۇل، يبالى قىز بولىپ ءوسىپ-جەتىلۋىنە اسەرى ايرىقشا بولماق. بۇل جەردە يماندىلىق اتاۋى ادامداردىڭ كۇندەلىكتى قوعامدىق ومىردەگى ءىس-ارەكەتتەرىن بەلگىلى ءبىر قالىپقا تۇسىرەتىن ىشكى رۋحاني رەتتەۋىش، قادىر-قاسيەت، ادام بويىنداعى ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك، كىسىلىك قاتارلى قاسيەتتەر دەگەن ۇعىمدا ايتىلىپ وتىر.

  اتا-انالار بالالارىنا ءار قاشان تەك امان جۇرسە بولدى، تۇبىندە ءبىر كەرەككە جارايتىن ادام بولىپ شىعادى، دەپ جەڭىل-جەلپى قاراماي، ”ادامنان ادام ءتالىم الادى، اعاشتان اعاش ماۋە الادى“،- دەپ ايتىلعان دانالىق نەگىزىندە بالالارىنىڭ كىمدەرمەن بىرگە جۇرگەنىنە، قايدا كەتكەنىنە، نە ىسپەن اينالىسقانىنا دەيىن نازار اۋدارا بىلگەندەرى ءجون. جايشىلىقتا بالانىڭ وتباسىنىڭ ىرقىنان، اتا-انانىڭ اقىل-كەڭەسىنەن الشاقتاۋى جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس، ونى تاربيە باعىتىنىڭ ناتيجەسىزدىگى دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. قاراپايىم حالىقتىق تاربيەدە ءبىر ادامنىڭ جاقسى-جامان بولماعى ونىڭ وسكەن ورتاسىنا، جورا-جولداسىنا، ءجۇرىس-تۇرىسىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى ۇنەمى ايتىلادى. ونى حالقىمىز ”جاقسىمەن جولداس بولساڭ جەتەرسىڭ مۇراتقا، جامانمەن جولداس بولساڭ قالارسىڭ ۇياتقا“، ”جاقسىنىڭ جانىندا جۇرسەڭ شاپاعاتى تيەدى، جاماننىڭ جانىندا جۇرسەڭ كەساپاتى تيەدى“،- دەگەن سيياقتى ماقال-ماتەلدەرمەن دە قورتىندىلاعان بولاتىن. حالقىمىزدىڭ ”قىزىڭ وسسە قىزى جاقسىمەن، ۇلىڭ وسسە، ۇلى جاقسىمەن اۋىلداس بول“،- دەگەن دانالىعىنىڭ ءوزى ونىڭ ءتالىم-تاربيە ىسىنە ەجەلدەن ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلگەندىگىن اڭعارتادى.

  حالقىمىز ”جاقسى“ دەگەن اتاۋدى ادامعا بايلانىستى قولدانعاندا ۇنەمى ادامگەرشىلىككە بالايدى. ويتكەنى، ادامدار ادامگەرشىلىگى مول ادامدى ”جاقسى ادام“ ەكەن دەپ جاتادى. ”جاقسى“ بولۋ ــ كەلەشەك وسەر ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ولشەمى بولۋعا ءتيىس. تىلىمىزدە ادەپتىلىك، سىپايىلىق، ىزەتتىلىك دەگەن سوزدەردىڭ ءتۇپ توركىنى ءبىر. ول ــ ادامگەرشىلىكتى مەڭزەيدى. ياعني اتا-انانى قۇرمەتتەۋ، ۇلكەندى سيلاۋ، كىشىنى ايالاۋ، شىنشىل دا ادىلەتتى بولۋ، سونداي-اق ءوز حالقىنىڭ وزىق ءداستۇرىن ساقتاي ءبىلۋ قاتارلىلاردىڭ ءبارى انە سول ادامگەرشىلىككە سايادى.

  ادامگەرشىلىك ولشەمى ــ ادامنىڭ رۋحاني قۇندىلىعى ەسەپتەلەدى. وسىعان بايلانىستى كۇندەلىكتى ومىردە كىسىگە ”جاقسى ادام“ نەمەسە ”جامان ادام“ دەگەن باعا وزدىگىنەن بەرىلىپ جاتادى. ابايدىڭ ونىنشى قارا سوزىندە ”بالانىڭ جاقسىسى ــ قىزىق، جامانى كۇيىك“،- دەلىنگەن. بالامىز جانىمىزعا كۇيىك تۇسىرمەس ءۇشىن، ءبىز تاربيە دەگەن ءتاڭىردى اركەز ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز. قىزعا دا، ۇلعا دا قىرىق ۇيدەن تيىم سالۋ قاجەتتى. ۇلكەندەر كەمشىلىگى كوپ، كىشىلىگى جوق دەپ جاستارعا كوبىرەك وكپەلەيمىز. ال سول قاسيەتتەر ءوزىمىزدىڭ بويىمىزدا بار ما؟ جوق پا؟ وزىمىزگە كوبىرەك قايىرىلىپ قاراعانىمىز ءجون. وسەر ۇرپاقتىڭ تاربيەلى، ءتارتىپتى بولىپ جەتىلۋىنە بەرەكەسى جاراسقان جاراسىمدىلىعى جايلى وتباسىنىڭ ىقپالى ايرىقشا مول بولماق.

  تاعى دا قاراسوزگە جۇگىنسەك، ابايدىڭ: «اۋەل بالاڭدى ءوزىڭ الدايسىڭ ”انە، ونى بەرەم، مىنە، مۇنى بەرەم“دەپ. باستا بالاڭدى الداعانىڭا ءبىر ءماز بولاسىڭ. سوڭى... بالاڭ الدامشى بولسا، كىمنەن كورەسىڭ؟ ”بوقتا!“ دەپ بىرەۋدى بوقتاتىپ، ”كاپىر قياڭقى، وسىعان تيمەڭدەرشى“ دەپ، ونى ماساتتاندىرىپ، ابدەن تەنتەكتىككە ۇيرەتىپ قويىپ، ساباققا بەرگەندە، موللانىڭ ەڭ ارزانىن ىزدەپ، حات تانىسا بولدى دەپ، قۋ، سۇم بول دەپ، ”پالەنشەنىڭ بالاسى سەنى سىرتىڭنان ساتىپ كەتەدى“ دەپ، ءتىرى جانعا سەندىرمەي جات مىنەز قىلىپ. وسى ما بەرگەن ءتالىمىڭ؟ وسى بالادان قايىر كۇتەسىڭ بە؟»،- دەگەن ءسوزى ءبىزدى بۇگىن دە كوبىرەك ويلاندىرۋعا ءتيىس. ويتكەنى، ءدال قازىر ءار جانۇيادا بىردە-ەكىلى وتباسىنىڭ تورەلەرى اباي اتامىز ايتقانداي تاربيەلەنىپ جاتقان جوق پا؟ تۇسىنەمىز، كوزىمىزدىڭ اعى مەن قاراسىنداي بىردە-ەكىلى بالانى ەركەلەتپەگەندە قايتەمىز دەيتىن شىعارمىز. ءبىراق، كۇندەردىڭ بىرىندە سول ەركىن وسىرگەن ەركەمىزدىڭ سىلتەگەن شوقپارى ءوز باسىمىزعا تيمەسىنە كىم كەپىل؟!

  ءار نارسەنىڭ وزىندىك شەگى بولادى، سوندىقتان بالا ”قوي“ دەگەندى بىلەتىن بولۋى كەرەك. ال بالانىڭ زاتتارمەن قۇبىلىستارعا قاراتا ءبارىن بىلگىسى كەلەتىن، كورگىسى كەلەتىن قۇشتارلىعى ول ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ، بالانىڭ ونداي قاسيەتىنە توسقاۋىل قويۋعا مۇلدە بولمايدى، قايتا ونى ونان ارى دامىتا ءتۇسۋ قاجەتتى.

  ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە اۋا قانداي قاجەت بولسا، مىناۋ جارىق دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ دۇنيە تانىمى قالىپتاسۋ ءۇشىن جان-جاقتى مالىمەت تە سونشالىقتى قاجەت. پەداگوگ عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا بالا ميىنىڭ كوپ نارسەنى يگەرە ءبىلۋى ونىڭ سابيلىك شاعىنا تۋرا كەلەدى ەكەن. سوندىقتان بالام ءوسسىن، سودان سوڭ ۇيرەتەرمىن، يا بولماسا وسكەن سوڭ ءوزى-اق ءبارىن تۇسىنەتىن بولادى دەپ جۇرە بەرسەڭىز، وندا مۇلدە كەش قالاسىز. بولاشاقتا دارىندىلىعىن كورسەتەتىن بالا ءسابي كەزىنەن باستاپ اينالاسىنداعى زاتتار مەن قۇبىلىستارعا بەيجاي قارامايدى. جاڭبىردىڭ، قاردىڭ، بۇلتتىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن سۇرايدى، قالايدا جاۋابىن دۇرىس قايتارۋعا تىرىسقانىڭىز ءجون. كەيبىر بالالار ءسىز قايتارعان جاۋاپتى قابىلداماي، ادام كۇلەرلىك وزىندىك شەشىمىن ايتۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءوزى بالانىڭ سەبەپ پەن سالدارعا ءوز الىنشە تالداۋ جاساعاندىعى دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت.

  اباي جەتىنشى قارا سوزىندە بالا مىنەزدەمەسىنە قاراتا: «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى: بىرەۋى ــ ىشسەم، جەسەم، ۇيىقتاسام دەپ تۋادى،.. بىرەۋى ــ بىلسەم ەكەن دەمەكتىك، نە كورسە سوعان تالپىنىپ، جالتىر-جۇلتىر ەتكەن بولسا، وعان قىزىعىپ، اۋزىنا سالىپ، ءدامىن تاتىپ، تاماعىنا، بەتىنە باسىپ قاراپ، سىرناي-كەرناي بولسا داۋىسىنا ۇمتىلىپ، ونان ەرجەتىڭكىرەگەندە ءيت ۇرسە دە، مال شۋلاسا دا، بىرەۋ كۇلسە دە، بىرەۋ جىلاسا دا تۇرا جۇگىرىپ،”ول نەمەنە؟“، ”بۇل نەمەنە؟“دەپ، ”ول نەگە ۇيتەدى؟“،” بۇل نەگە بۇيتەدى؟“ دەپ، كوزى كورگەن، قۇلاعى ەستىگەننىڭ ءبارىن سۇراپ، تىنىشتىق كورمەيدى. مۇنىڭ ءبارى ومىرگە جاڭا كەلگەن نارەستەنىڭ جان قۇمارى، ”بىلسەم ەكەن، كورسەم ەكەن، ۇيرەنسەم ەكەن“ دەگەنى»،- دەپ وتە تاماشا بايىمداۋ جاساعان. اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن بالا تاربيەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ، «بالانى جەتىگە كەلگەنشە تيما، جەتىدەن ون تورتكە كەلگەنشە قۇلىڭشا قينا، ون تورتتەن كەيىن قۇرداسىڭداي سيلا» دەپ، بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋ، دامۋ كەزەڭدەرىنە قاراي تاربيە ءتاسىلىن وزگەرتىپ وتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اڭعارتقان.

  ”بالا ــ اتا-انانىڭ باۋىر ەتى“، ”بالالى ءۇي ــ بازار“،- دەگەن ناقىل سوزدەردە اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى اڭعارىلادى. اكە-شەشە بولعان ادامنىڭ بالاسىن شىنايى ايالاپ، وعان بار مەيىرىن توگۋى ــ بالانىڭ اقىلدى، ۇستامدى، مەيىرىمدى ازامات بولىپ وسۋىنە كوپ ىقپالى تيەدى. بالانى ۇنەمى شابىتتاندىرىپ، وزىنە قاراتا زور سەنىممەن قارايتىن ەتىپ تاربيەلەۋ قاجەت. وسىلاي ىستەلسە ول بولاشاقتا جاقسى ناتيجە كورسەتەتىن بولادى. بالامەن اركەز دوس، سىرلاس بولا ءبىلۋ كەرەك. ەش ۋاقىتتا تەك قاتالدىقپەن عانا ادامدى ادام ەتۋگە بولمايتىنى اركەز ەستە بولعانى ءجون. كەلسە-كەلمەس بالاعاتتاۋ، ۇرىپ-سوعۋ سياقتى قاتىگەزدىك تاسىلدەر بالانى اشىندىرادى دا، ەسەيە كەلە بالا جۇرەگىندە ەسە قايتارسام دەيتىن وشپەندىلىك وتىن وزدىگىنەن تۇتاندىرىپ قوياتىن بولادى. قاراماققا بالا سىزگە سىرتتاي باعىنىشتى، ءمۇلايىم كورىنگەنىمەن، ناتيجەدە ىشكى جان دۇنيەسىندە قارسىلىقتى پيعىلدار مولايا بەرەتىن بولادى.

  قازىر ۇلتتىق تاربيەنىڭ كەمشىل بولۋى سەبەپتى ءبىر قىدىرۋ رۋحسىز ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن دا اڭعارۋعا بولادى. ايتالىق: اۋىلدى جەرلەردە جاستارىمىز نەگە جاماندىقتىڭ شىلاۋىنا تەز بەرىلەدى؟ الەۋمەتتىك ورىنداردا ءبىلىم ءسوزىن سويلەمەي، اۋزىنا كەلگەن بىلاپىت سوزدەردى ايتاتىن باۋىرلاستارىمىز نەگە كوپ؟ كەلىستى كەلبەتتەرىن بۇزىپ، ساندارىن جالاڭاشتاپ الدىڭنان كەكىرەيە وتەتىن، ءوز قانداستارىنىڭ قاتارىنان تەڭى تابىلمايتىنداي جاتجۇرتتىق قالتالىلاردىڭ قولىنان ۇستاپ كەتەباراتىن قاراكوز قارىنداستارىمىز كىمنىڭ تاربيەسىن كورگەن؟! اكەسى مەن شەشەسىن سيلامايتىن، ءسوزى مەن ارەكەتى تاۋدان تاس دومالاتقانداي دورەكى، قازاقى ادەپ-يبا، مىنەز-قۇلىق، سالقىن قاندىلىقتان جۇرداي، مەيرىمسىز ۇرپاق قايدان پايدا بولعان؟ اتا ءداستۇرــ اسىل قازىنالارىمىزدى ارداقتاماي، وعان جيرەنە قارايتىن، ءوز تىلىنەن ءوزى بەزىنگەن، شەتەلدىك فيلمدەردىڭ داڭعوي، دالباسا كەيىپكەرلەرىنە تالعاۋسىز ەلىكتەپ، ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرىپ كەلگەن تابيعي اۋەنى مەن ۇناسىمدى قيمىلىن بۇزىپ، قىرىلداپ، شىرىلداپ ءان ايتۋدى، ءۇستى-باسىن جۇلىپ، تىرنالاپ ءبي بيلەۋدى ادەتتەرىنە اينالدىرعان، قانداستارىمەن قاتار وتىرسا دا، ءوز ءتىلىن قايىرىپ قويىپ، وزگە تىلدە شۇلدىرلەپ سويلەسەتىن، شۇبار ءتىلدى، ۇجدانسىز ۇرپاق قايدان پايدا بولعان؟! مىنە، بۇل تۋىنداپ وتىرعان اشتى كەلەڭسىزدىكتىڭ ءبارىن، اينالىپ كەلگەندە، بۇگىنگى جاستارىمىزعا بەرىلىپ وتىرعان ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنىڭ كەمشىل بولۋىنان، ياعني، ءداستۇر تاربيەسىنىڭ شىلبىر ءۇزىپ، قولدان شىعىپ بارا جاتقاندىعىنان دەپ ايتساق تىم ارتىق بولمايتىنداي.

  ءبىز قاشان دا ءتالىم-تاربيەنى ونەگەلى بولۋدىڭ، ورەلى بولۋدىڭ ءتۇپ تامىرى، قاينار كوزى دەپ قاراۋىمىز قاجەت. ءدال وسى مازمۇندا حالقىمىز ”ونەگەسىز ءومىردىڭ ءورىسى تار، ونەگەلى ءومىردىڭ ءورىسى بار“،-دەگەن بولسا، ءوز كەزىندەگى ادەبيەت الىپتارىنىڭ ءبىرى ماعجان جۇمابايەۆ: «وتاعاسى-اۋ! بالا-شاعانىڭ الدىندا، بىلاپىت سوزدەردى سىپىرتىپ سويلەۋىڭدى قوي، قايداعى قۇداي اتقان سوزدەردى ەستىپ وسكەن ۇلىڭدا قانداي ادەپ بولادى؟ قىزىڭدا قانداي قىلىق بولادى؟»،- دەپ وتە تاماشا وي تاستاعان. سەبەبى ءارقانداي ۇرپاق تاعىلىمى مول تاربيەدەن ءنار قابىلداپ، ونەگەدەن ۇلگى الىپ وسەدى.

  قورتىپ ايتقاندا، ۇرپاعىم ءبىلىمدى، ءيناۋاتتى، اقىلدى، جەتەلى ۇرپاق بولىپ ءوسسىن دەگەن ءاربىر اتا-انا، بالا تاربيەلەۋ ىسىنە وتباسىنان تارتىپ ايرىقشا نازار اۋدارا بىلگەندەرى ءجون. وتباسىندا وڭدى تاربيە العان بالانىڭ بولاشاقتا ونەگەلى، ورەلى ۇرپاق بولىپ شىعاتىنىندا داۋ جوق.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق گازەتىنىڭ تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : اسقار جاڭابەك ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ ىستەتۋگە بولمايدى
Copyright © 1997-2010 by www.people.com.cn. all rights reserved