بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |ءبىز تۋرالى|حابارلاسىڭىز|حات ساندىعى
ۇرپاق تاربيەسى ـــ ۇلاعاتتى ءىس
ىسپانديار سولتاش ۇلى
2010.05.13 10:39    
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  عىلىم-تەحىنيكا ۇشقان قۇستاي دامىپ، زامان وزگەرىپ، ءومىر جاڭالانعان بۇگىنگى مىناۋ باسەكەگە تولى قوعامدىق ورتانىڭ دامۋ تالابىنا ءوز كەلەشەگىن ويداعىداي سايكەستىرۋ ءۇشىن، ۇرپاعىن ــ اسىلىنا، سول اسىلىن ۇلتىنىڭ بولاشاق تاعدىرىنا بالايتىن ءاربىر ازامات ءارقاشان ۇرپاعىن ءداۋىردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولۋعا جەبەپ، جەلپىندىرىپ، ۇلاعاتتى ادام ەتىپ جەتىلدىرۋگە تىنباي قۇلشىنىس جاسايتىنى قاق. تومەندە مەن وسى ويدىڭ جەتەگىندە ۇرپاق تاربيەسى جونىندە از ءسوز قوزعاماقپىن.

  1) بالانى قارشادايىنان ەڭبەكشىلدىككە، كوللەكتيۆيزىمدىك رۋحا تاربيەلەۋ كەرەك. بالا قاشان دا اتا-اناسى جۇمىس ىستەسە وعان ەلىكتەپ «مەن دە ىستەيمىن، ماعان ەرىك بەر»،- دەپ ىستەپ جاتقان شارۋاعا جارماسادى. وسى كەزدە اتا-انا بالانىڭ جاس شاماسى، دەنە قۋاتى مەن اقىلدىق ەرەكشەلىگىنە ساي ءالى كەلەتىن ءىستى ىستەۋىنە جول قويۋى كەرەك. بالا ءىستى ءبۇلدىرىپ السا وعان ۇرىسپاي، قايتا قالاي ىستەۋدىڭ ءجونىن، ءادىس-امالىن ۇيرەتۋى ءتيىس. بالا ءىستى ازدا بولسا جونىنە كەلتىرىپ ىستەسە ونى شابىتتاندىرىپ، ماداقتاپ وتىرۋ قاجەت. بالانىڭ ءالى كەلەتىن جۇمىستاردى ىستەۋىنە جول قويماۋ، بالادا «بارلىق ءىستى اتا-انا ىستەۋگە ءتيىستى ەكەن»،- دەگەن قاتە تانىمدى تۋدىرىپ، ونىڭ ەڭبەكشىلدىك رۋحىن سولعىنداتادى. قازىر كەيبىر اتا-انالار بالانى ايالاعاننىڭ ءجونى وسى دەپ، بالاسى 4ـ 5 جاسقا كەلسەدە ءوز قولدارىمەن تاماق ىشكىزەدى، 7ـ 8 جاسقا كەلگەنشە كيىمىن كيگىزەدى، بەتى-قولىن جۋىپ بەرەدى، مىنە مۇنداي ىستەۋ بالانىڭ كەلەشەگى ءۇشىن توتەنشە زياندى.

  بالانى كوللەكتيۆيزمدىك رۋحقا تاربيەلەۋدە ا دەگەندە سەميانىڭ ءوزى ءبىر كوللەكتيۆ ەكەندىگىن ۇعىندىرۋ، «بارلىعى ءبىر سەنىكى، ءبىر سەن ءۇشىن»،- دەي بەرمەۋ كەرەك. ەڭ قاراپايىمى بالا كورشى ۇيلەردىڭ بالالارىمەن ويناعاندا ءوز ويىنشىعىن قىزعانباي كىشكەنتاي دوستارىنىڭ ويناۋىنا بەرەتىن بولسىن. ەگەر بالا قارشادايىنان ءوز قامىن عانا ويلايتىن بولىپ وسسە، وندا ونىڭ باسقالارعا بولعان دوستىق، كومەكتەستىك، باۋىرمالدىق رۋحى جەتىلمەي، ەسەيگەن سوڭ قوعامنان، حالىق ومىرىنەن الشاقتاپ دارا قالادى. بۇل جايىت دەركەزىندە تەجەلمەي ءورشي بەرەتىن بولسا، وندا بالا، كەيىنگى ومىرىندە، ءسوزسىز، تاعى، تاسباۋىر، ءجون-جوسىقتى بىلمەيتىن ادامعا اينالادى.

  2) اتا-انالار بالانىڭ دەربەس ءىس ىستەۋ قابىلەتىن، جاسامپازدىق قۋاتىن جەتىلدىرۋى كەرەك. بالانىڭ ءبارى ەلپەك-ەلگەزەك كەلەدى دە ءىستى دەربەس ىستەۋگە، ءوز بەتىمەن جۇمىس تىندىرۋعا تىرىسادى. سول ارقىلى قابىلەتىن تولىقتاپ شىڭدالا تۇسەدى. الايدا ءبىر قىدىرۋ اتا-انالار بالانىڭ وزدىگىنەن ءىس ءىستەۋىن، ءوز ەركىمەن ويناۋىن ۇنەمى تەجەپ وتىرادى. «بالا جۇگىرسە جىعىلادى، ءبىر ءىستى ءوزى ىستەسە ءبىر جەرى جارالانادى»،- دەپ بالانىڭ بارلىق قيمىلىن تەجەپ، قالىپقا سالادى. جايشىلىقتا ءسىز بالاڭىزعا ويىنشىق الىپ بەرسەڭىز بالا ول ويىنشىقتى ءبىردە ەكى كۇن وينايدى دا سول ويىنشىقتىڭ سىرىنا ۇڭىلگىسى كەلىىپ ونى اشىپ كورەمىن دەپ بۇلدىرىپ الادى، ءسىز بالانىڭ بۇلاي ىستەمەۋىن دارىپتەيسىز. مىنە مۇنداي تەجەۋدەن بالانىڭ دەربەس ءىس ىستەۋ قابىلەتى تىزگىندەلىپ، جاسامپازدىق قۋاتى تۇنشىقتىرىلۋداي كەرى ناتيجەنىڭ كەلىپ شىعاتىندىعىن ءوزىڭىز اڭعارماي قالاسىز. بالا ويىنشىعىن بۇگىن بۇزسا ەرتەڭ تۇزەپ الاتىندىعى ءار قاشان ەسىڭىزدە بولسىن. سوندىقتان بالانىڭ وزدىگىنەن ىستەي الاتىن ءىستى ءوزى ىستەپ ۇيرەنگەنى ابزال.

  3) بالانى مادەنيەتتى، ادەپتى بولۋعا تاربىيەلەۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل تۇتاس بالا تاربيەلەۋ قىزىمەتىندە ماڭىزدى ورىندى يەلەيدى. مادەنيەتتى، ادەپتى بولۋ ادامداردا بولۋعا ءتيىستى اسىل قاسيەت. وسى ءبىر اسىل قاسيەتتى بالانىڭ كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ جەتىلدىرۋ كەرەك. مۇندا بالا ۇلكەندەردىڭ سوزىنە قوسانجارلانىپ ارالاسپاۋى، ۇلكەندى قۇرمەتتەيتىن، كىشىنى ايالايتىن بولۋى؛ ادامدارمەن سويلەسكەندە ەلەۋرەمەي، سىپايى، سىلىق سويلەۋدى ادەتىنە اينالدىرۋى؛ باسقا ادامنىڭ ەڭبەگىنە قۇرمەت ەتۋى؛ كورىنگەن نارسەنى ءبۇلدىرىپ، بىلعاماۋى، جالپىنىڭ مۇلكىن ايالاۋى؛ باسقا ادامنىڭ نارسەسىن پايدالانا تۇرماقشى بولسا ەڭ الدىمەن يەسىنىڭ ماقۇلداۋىن الۋى، استە ءوزى ءبىلىپ الىپ كەتە بەرمەۋى؛ باسقا ادامنىڭ نارسەسىن ىستەتكەن جاعدايدا ابايلاپ، ايالاۋى، ىستەتىپ بولعان سوڭ ۋاعىندا اپارىپ بەرۋى؛ قۇرداستارىمەن ويناعاندا، باسقانىڭ پىكىر-تالابىنا قۇرمەت ەتۋى؛ تۇرمىستا جيناقى، ءارى تازا دا رەتتى بولۋى ءتيىس. مىنە، وسىنداي جاتتىعۋلار اتا-انانىڭ مۇقيات ءمان بەرۋىندە ۇنەمى قايتالانىپ وتىرسا، مۇنداي تاربيەلەۋدىڭ بالانى قارشادايىنان مادەنيەتتى، ادەپتى بولىپ وسۋگە جەتەلەيتىندىگى داۋسىز.

  4) اتا-انالار بالانىڭ كوركەمدىك سەزىمى مەن تۇتاس دۇنيە تانىمىنىڭ ويداعىداي جەتىلۋىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى قاجەت. ۇلى تابيعات دۇنيەسى مەن قوعامدىق ءومىر بالا جونىنەن العاندا عاجايىپ سىرلى سەزىلەدى. مۇندا تابيعات دۇنيەسى بالانى ۇنەمى وزىنە باۋراپ ەلىكتىرىپ، بالا جۇرەگىنە كوركەمدىكتىڭ شۇعىلاسىن شاشادى. ايتالىق كۇننىڭ كۇلىمدەي شىعۋى، جاڭبىردان كەيىنگى جايناعان كوركەم تابيعات كورىنىسى، شاتىرلاعان ناجاعاي، جۇلدىزداردىڭ جىمىڭداۋى، كوز جەتكىسىز تۇڭعىيىق ءتۇن اسپانى ــ مىنە بۇلاردىڭ ءبارى دە بالانى وزىنە شەكسىز قىزىقتىرادى. ال كۇندەلىكتى قوعامدىق ومىردە بالاعا اناۋ دا عاجايىپ، مىنداۋ دا عاجايىپ، مىناۋ نەگە بۇلاي، اناۋ نەگە سولاي بولىپ سەزىلەدى دە تۇرادى، انە سوندىقتان اتا-انالار بالانىڭ وسى ءبىر بىلسەم، ۇعىنسام، تۇسىنسەم دەگەن ىنتاسىن قاستەرلەپ، ولاردىڭ ۇلى تابيعاتتىڭ سىر-سيپاتىن، قوعامدىق ءومىردىڭ قىرى مەن سىرىن اۋەلى ءوز انا تىلىندە دۇرىس ۇعىنۋىنا جەتەكشىلىك ەتۋى، بالانىڭ اۋەسقويلىعىن ايالاۋى، ونى ويلانۋعا، سۇراۋ قويۋعا، ۇعىنعان نارسەلەرىن قايتادان وبىرازدى بەينەلەپ بەرۋگە شابىتتاندىرۋى، سول ارقىلى بالانىڭ كوركەمدىك سەزىمى مەن دۇنيە تانىمىنىڭ اقاۋسىز جەتىلۋىنە جەبەۋشى بولۋى كەرەك. ءدال وسى مازمۇن جونىنەن ايتقاندا قازىرگى اتا-انالار قالا بالالارىن اۋىل-قىستاق ومىرىمەن تانىسۋعا، ال اۋىل-قىستاق بالالارىن قالا ومىرىمەن تانىسۋعا ۇنەمى وراي جاراتىپ بەرىپ وتىرۋلارى قاجەت. ايتالىق بەلگىلى ءبىر قالادا وسكەن بالا اكەسىنىڭ قوي سويىپ جاتقانىن كورىپ شەشەسىنە «اكەم قوي ءولتىرىپ جاتىر»،- دەپ ءسوزدى قاتە قولدانعان.

  5) بالاعا دەگەن سيلاۋ مەن جازالاۋ ۇيلەسىمدى بولۋى ءتيىس. سيلاۋ ــ زاتتاي سيلاۋ جانە رۋحاني جاقتان سيلاۋ بولىپ ەكىگە بولىنەدى. بالا تاربيەسىندە قايسى تۇردەگى سيلاۋ بولسىن ۇيلەسىمدى دۇرىس قولدانىلۋى كەرەك. زاتتاي سيلاۋدا اقشا، ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەك قاتارلىلارمەن سيلاماي، قايتا بالانىڭ زەيىن-زەردەسىنىڭ جەتىلۋىنە پايدالى بولعان ويىنشىق، ءار الۋان سۋرەتتى كىتاپشا، قاعاز-قارىنداش قاتارلىلارمەن سيلاۋ قاجەت. بالانى سيلاعاندا، ونىڭ تاماشا ءىس-ارەكەتىنە، قول جەتكىزگەن جاقسى ناتيجەسىنە سيلىق بەرىلەتىندىگىن ۇعىندىرۋ كەرەك. اتا-انا بالا ءىس ىستەۋدەن بۇرىن «سەن انانى ىستەسەڭ، مەن مىناداي سيلايمىن»،- دەپ الدىن الا ۋادە بەرمەگەنىءجون، ەگەر وسىنداي ىستەلسە، وندا مۇنداي سيلىق بالانى تۇيىق جولعا تىرەيدى. بالانىڭ كيىمىن كيۋ، جۋىنۋ، كورپە-جاستىعىن جيناۋ سياقتى جايشىلىقتاعى ىستەرىنە سيلىق بەرۋگە استە بولمايدى. ەگەردە وسىنداي ىستەلەتىن بولسا، وندا سيلىق تاربيەلىك ماڭىزىن جويادى.

  بالانىڭ ءاربىر جاقسى ءىس-ارەكەتىنە ۇنەمى زاتتاي سيلىق بەرە بەرۋگە دە بولمايدى، ەگەردە زاتتاي سيلاۋ ءتاسىلىن ۇنەمىلىككە اينالدىراتىن بولسا، وندا بالا سيلىققا يە بولۋدى عانا كوزدەپ قالادى دا، سيلىقتىڭ جەبەۋ رولى جويىلادى. بۇل جەردە بالاعا كىشى-گىرىم تۇرمىستىق قاجەتى ءۇشىن بەرىلەتىن ازىناۋلاق اقشادان سىرت، سيلاۋ سيپاتىندا اقشا بەرمەۋ قاجەت. ەگەر وسىلاي ىستەلەتىن بولسا، وندا ول بالالاردى اقشا قۇمارلىق كىناراتىنا كىرىپتار ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان سەميادا رۋحاني جاقتان سيلاۋدى باستى ورىنعا، اقشادان سىرت، زاتتاي سيلاۋدى قوسالقى ورىنعا قويۋ پرينسيپىندە تاباندى بولۋ كەرەك. رۋحاني جاقتان سيلاۋدا، بالانىڭ ىستەگەن ىسىنە دۇرىس تۇرعىدان ماداقتاۋ ايتۋ، جالعاستى سولاي ىستەۋگە شابىتتاندىرۋ، وي-ساناسىنىڭ جەتىلۋىنە پايدالى ءتۇرلى قيمىلدارعا قاتىناستىرۋ سياقتى سيلاۋ تاسىلدەرىن قولدانعان ءجون، مۇنداي سيلاۋدىڭ بالانىڭ رۋحاني جان دۇنيەسىنە بولعان اسەرى توتەنشە زور بولاتىندىعى داۋسىز.

  ال ەندى جازالاۋعا ايالداساق، جازالاۋ ــ بالا قاتەلىگىن تۇزەتپەگەن جاعدايدا عانا قولدانىلاتىن، ءتالىم-تاربيەدەگى قوسالقى ءتاسىل بولۋعا ءتيىس. بالانى جازاعا تارتۋدان بۇرىن ىستەگەن ءىسىنىڭ قاتە ەكەندىگىن وزىنە اڭعارتۋ، قۇلاق قاعىس ەتۋ، جول-جوسىن ايتۋ، ومىردەگى باسقا سول تەكتەس ىستەردىڭ قاتە بولاتىندىعىن ايتىپ، سيتات كەلتىرۋ سياقتى تاسىلدەردى قولدانىپ كورۋ كەرەك. بۇل تاسىلدەردىڭ ءونىمى بولماعان جاعدايدا، بالانىڭ جاس شاماسىن ەسكەرە وتىرىپ، كەمشىلىگىنىڭ اۋىر-جەڭىلدىگىنە قاراي لايىقتى جازا قولدانسا بولادى. جازالاۋدا ۇرىپ-سوعۋ، تۇرعىزىپ قويۋ، تاماقتان قاعۋ، ۇيىقتاتپاۋ، ۇيدەن قۋالاۋ سياقتى ءتان جازاسىن قولدانۋعا استە بولمايدى، ول بالانىڭ ساۋدەنەلى ءوسىپ-جەتىلۋىنە تىكەلەي زياندى. مۇنداي تاربيە جۇرگىزۋ ءسىزدىڭ بالا الدىنداعى دارمەنسىزدىگىڭىزدى كورسەتەدى ءارى بالامەن بولعان اراڭىزدى الشاقتاتادى. سوندىقتان ءتان جازاسىن قولدانباي، قايتا ونىڭ ورنىنا قاتاڭ سىن ايتۋ، اۋەستەنەتىن ويىنىنان شەكتەۋ، تالاپ-تىلەگىن قابىلداماي قويۋ سياقتى جازا تۇرلەرىن قولدانۋ قاجەت.

  جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن مازمۇندارمەن بىرلىكتە ۇرپاق تاربيەلەۋ قىزىمەتىندە اتا-انالار بالاعا ايتقان ۋادەسىندە تۇرۋى، وتىرىك ايتىپ الداماۋى، ۋادە ورىندالماعان كۇندە سەبەبىن ءتۇسىندىرۋى؛ بالانىڭ زاتتىق ۇقىعىنا قۇرمەت ەتۋى؛ بالا ءبىر ءىستى ىستەي الماسا «قولىڭنان تۇك كەلمەيدى»،- دەپ جازعىرىپ ۇمىتسىزدەندىرىپ، ار-نامىسىنا زيان جەتكىزبەۋى؛ بالا اعاتتىق وتكىزگەن كۇندە باسقا ادامدار الدىندا سىن-سوگىس ايتپاۋى قاتارلى ماسەلەلەرگە دە دۇرىس تۇرعىدان مامىلە جاساي ءبىلۋى كەرەك.

  قورتىپ كەلگەندە، ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ ءدال وسىنداي بولۋى قاجەت دەيتىن تۇراقتى قاعيداسى جوق. ءداۋىردىڭ العا باسۋى مەن قوعامنىڭ دامۋ تالابىنا ساي، بۇل مازمۇن دا كۇن وتكەن سايىن جاڭارىپ، تولىقتانىپ وتىرادى. انە سوندىقتان ءار قانداي اتا-انا ءداۋىر اۋقىمىن الدىن-الا دۇرىس مەجەلەپ، ۇرپاق تاربيەلەۋ قىزىمەتىنە وسكەلەڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى قاجەت. ەگەر ءسىز شىنىندا ۇرپاق تاربيەلەۋ قىزىمەتىنە وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، قوعامعا جارامدى، ساپالى ۇرپاق تاربيەلەي الساڭىز، ءسىزدىڭ بۇنداي ىستەۋڭىز ــ ومىرگە، ۇلتقا، وتانعا، بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدى ايقىن اڭعارتىپ بەرە الادى.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق گازەتىنىڭ تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : اسقار جاڭابەك ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ ىستەتۋگە بولمايدى
Copyright © 1997-2010 by www.people.com.cn. all rights reserved