بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |حات ساندىعى |حابارلاسىڭىز|ءبىز تۋرالى
ايتىس جانە ايتىس اقىندارى جايىندا از ءسوز
ىسپانديار سولتاش ۇلى 
2013.09.25 15:40     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  ايتىس ــ سوناۋ ىقىلىم زامانداردان جالعاسىپ كەلە جاتقان حالىقتىق ونەرىمىز، قايماعى بۇزىلماعان قالپى ءوز دارالىعىن وزگە جۇرتقا تانىتىپ كەلە جاتقان ءتول مادەنيەتىمىز. ول حالىقىمىزدىڭ وركەنيەتتى ومىرىنەن، رۋحاني جان دۇنيەسىنەن تۋىنداپ، دامىپ بۇگىنگە جەتكەن، قانىمەن قايناسىپ، سۇيەگىنە سىڭگەن، ولەڭ، ءان، مۋزيكا، كورىنىس، ساحنالىق تارتىس، اكتەرلىك ونەر قاتارلىلار ءوزارا سايكەستىك تاپقان، بوگەنايى بولەكشە، وزىمىزگە عانا ءتان بەساسپاپ ونەر ءتۇرىمىز. تۇتاس عۇمىرىن انمەن الديلەپ، كۇيمەن كومكەرىپ، جىرمەن ورەتىن قاسيەتتى حالقىمىز عاسىرلار بويى وسى ءبىر اسىل ونەرىمىزدى ارداقتاپ، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن اينىتپاي ساقتاپ، بوساعاسىن بوساتپاي، شاڭىراعىن شايقالتپاي بۇگىنگە جەتكىزدى.

  ايتىس سىندى مادەني قيمىلىمىزدىڭ تۋ ۇستاۋشىلارى سانالاتىن ايتىس اقىندارى ەجەلدەن بەرى ۇلتىمىز ءومىرىنىڭ سىنشىسى، ساراپشىسى، ۇگىتشىسى بولىپ كەلگەن. سوندىقتان ايتىس اقىندارىندا ەلدەن ەرەك وزگەشە دارىن، مول قوعامدىق ءبىلىم بولۋمەن بىرگە وسكەلەڭ ءمورالدىق قاسيەت بولۋعا ءتيىس.

  ايتىس اقىندارى ايتىس بارىسىندا جاستارعا باعىتتالعان تاربيەلەك ءمانى زور تاقىرىپتارعا كوبىرەك توقتالۋى كەرەك. ايتىس مايدانىندا قالايدا ءبىر وي ءتۇيىپ، ادامداردىڭ شىمبايىنا شىق ەتىپ اسەر ەتەتىن، ادامدار ەسكەرىپ ەستە ساقتايتىن، ەلەۋلى، قوعامدىق، الەۋمەتتىك ءمانى بار تاقىرىپتارعا، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇحتاجىن بەينەلەي الاتىن قولامتالى ماسەلەلەرگە كوبىرەك توقتالۋى، حالقىم باي، جەرىم كوركەم دەگەن سياقتى جاتتاندى، كوپىرمە سوزدەر مەن ويسىز، قالجىڭ بوس سوزدەردى ايتۋعا كوپ بوي ۇرماۋى قاجەت. ايتىس اقىندارى جالپى قوعامدىق ءومىردى كوپ بارلاۋى، اسىرەسە، سونىڭ ىشىندە ۇلتىمىز ومىرىنە كوبىرەك ءۇڭىلۋى، جان-جالتىلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋى قاجەت.

  ۇلتجاندىلىق، وتان سۇيگىشتىك ــ بارلىق ادامدا بولۋعا ءتيىستى اسىل قاسيەت. ادام بويىندا بۇل قاسيەتتەر بولماسا، ول ادامدى ءوز ەلىنىڭ ازاماتى، ءوز حالقىنىڭ ۇلى مەن قىزى دەپ ايتۋ قيىن. ءوز ەلى، ءوز ۇلتى ءۇشىن سوقپاعان جۇرەك ازاماتقا مۇلدە لايىق ەمەس. ءتىپتى ءوز وتانىن، ءوز ۇلتىن سۇيمەگەن ادامنان ەشقانداي جاقسىلىق كۇتۋگە دە بولمايدى. ايتىس اقىندارىمىز مىنە وسىنداي ۇلتجاندىلىق، وتان سۇيگىشتىك تۇرعىدا تۇرىپ ءوز ۇلتىن بارىنشا ايانباي جىرلاۋى قاجەت.

  ايتىس اقىندارى ۇلتىمىزدى جىرلاعان كەزدە، ءارقاشان ۇلتىمىزدىڭ وزگە ەمەس وزىنە عانا ءتان ۇلتتىق وبىرازى، ۇلتتىق نامىسى، ۇلتتىق رۋحى ەسكەرىلەتىن بولۋى ءتيىس. ويتكەنى قازىرگى سىن ساراپتامالارىمىزدا كەي كەزدەرى ورنىمەن ايتىلماي «ارىق اتقا قامشى اۋىر» بولىپ جۇرگەن جاعدايلار دا، «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەندەي ءبىردىڭ الاپاتى مىڭعا ءتيىپ «قازاق»،«قازاق» دەپ ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى ەسىمى كوبىرەك اۋىزعا الىنىپ، وعان «جالقاۋ»، «اراقكەش»، «نادان» ت.ب. تولىپ جاتقان انىقتاۋىشتار تالعاۋسىز تىركەلىپ ايتىلاتىن جاعدايلار دا جيىلەپ بارا جاتقان سياقتانادى. انە سوندىقتان ايتىس بارىسىندا ۇلتىمىز ومىرىندە ءجۇز بەرىپ وتىرعان كەيبىر ءىشىنارا كەلەڭسىز جات قىلىقتارىمىزدى سىن تەزىنە الىپ ساراپتاما جاساعاندا تىم اسىرا سىلتەپ، قازىمىرلىققا سالىنباي، جەبەپ، شابىتتاندىرۋ جولىمەن وڭاۋعا بارىنشا نازار اۋدارعانىمىز ابزال.

  تۋعان جەردى، اتا جۇرتتى جىرلاۋ دا ورىندى تاقىرىپ، تاريح قاتپارلارىنا كوز جۇگىرتەر بولساق ۇلتىمىزدىڭ التايدان اتىراۋعا، ارقادان الاتاۋعا دەيىنگى ۇلانقايىر اتىراپتى سان مىڭ جىل ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتىپ، نە ءبىر قيىن كەشۋلەردى باسىنان كەشىرىپ ءومىر وتكىزگەنى شىندىق. سوندىقتان بۇل مازمۇندى دا جىر ورىسىنەن قاعىس قالتىرۋعا بولمايدى. بۇلاي ىستەۋ ــ كەلەشەك ۇرپاققا، ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىن ءتۇسىنۋى ءۇشىن پايدالى بولماق. وتكەن بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا دۇنيە جانە ەلىمىزدىڭ ارحەلوگيا، تاريح عالىمدارى التايدى ادامزاتتىڭ العاشقى قار شاڭعى مەكەنى دەپ تۇراقتاندىردى. ولار جارتاس سۋرەتتەرىنە نەگىزدەلىپ جاڭا ەرادان 8 مىڭ جىل بۇرىن التاي وڭىرىندە جاساعان رۋ-تايپالار قار شاڭعىنى تۇتىنعاندىعىن دالەلدەپ شىقتى. ايتىس اقىندارىمىز اتا مەكەنىمىزدىڭ اتاعىن اسپانداتاتىن ءدال وسىنداي عاجايىپ حيكىمەتتەردى تاۋىپ ايتىپ، قاسيەتتى جەرىمىزدىڭ داڭقىن ونان ارى ارتتىرا تۇسۋگە دە شەبەر بولۋى قاجەت.

  ۇلتتى ارداقتايتىن ۇلتجاندىلىق يدەيا شىن مانىندە ــ ۇلتتى ۇلاعاتتىلىققا باستايتىن، ۇلتتى ءتۇرلى كەراناۋلىقتان ارىلتاتىن يدەيا بولۋعا ءتيىس. قازىر ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا ەڭ كەرەگى ــ ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانى ءوسىرۋ ارقىلى جالپى ۇلتتىق ساپانى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ بولىپ وتىر. ءسۇيتىپ بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ءداۋىر تالابىنا ساي ارلەندىرىپ جاڭاشا ءتۇس الدىرۋ قاجەت بولۋدا. ايتىس اقىندارىمىز ءدال وسى ۇلتتى ۇلىقتاۋ تاقىرىبىندا كوبىرەك وي ءتۇيۋى، كوبىرەك ۇگىتشى بولۋى قاجەت.

  ايتىس اقىندارىمىز كىشپەيىل، سىپايى، سىلىق بولۋعا كوبىرەك كوڭىل بولگەنى ءجون. مۇندا اسىرەسە ايەل اقىندارىمىز ۇلتىمىزدىڭ ايەلدەرگە ءتان نازىك، بيازى، يبالى قاسيەتتەرىن تانىتا بىلگەنى وڭ. قازىر وسى جاعىندا، وتە از سانداعى ەر اقىندارىمىز حالىقتىڭ قوشەمەتىن، قۇرمەتىن كوتەرمەي، مەن كەرەمەت ەكەنمىن دەپ ءوزىن ءسال ءور ۇستايتىن، ءتىپتى ىشىمدىككە بوي ۇرىپ، اقىندىق ءمورالدى قايىرىپ قوياتىن، ال وتە از سانداعى ايەل اقىندارىمىز ۇلتىمىزدىڭ ايەلدەرگە ءتان نازىك، بيازى، يبالى قاسيەتتەرىن تانىتا بىلمەيتىن، ءسۇيتىپ ءوزىنىڭ حالىقتان قالاي ايرىلىپ قالعانىن اڭعارماي قالاتىن جاعدايلار دا جوق ەمەس. سوندىقتان ايتىس اقىندارىمىز مول ءبىلىمدى، شالقار شابىت يەسى بولۋمەن بىرگە ءارقاشان كىشپەيىل، سىپايى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ولاردىڭ حالىق ورتاسىنداعى ابىرويى ارتا تۇسەتىن بولادى.

  قازىرگى اقىندار ايتىسىندا ءار جۇپ اقىنعا بەرىلگەن ون نەشە مينۋت ۋاقىتتىڭ جارتىسىنان كوبى امانداسۋعا، ايتىس وتكىزىپ جاتقان جەردىڭ ارعىسى مەن بەرگىسىن قوزعاۋعا، ءتۇرلى ماقتاۋ مەن ماداقتاۋلارعا كەتەتىن، تەك سودان كەيىن عانا «ە، سەن بار ەكەنسىڭ عوي» دەپ ارىپتەسىن ۇمىتىپ كەتكەندەي ءسوز قوزعايتىن جاعداي، ءسۇيتىپ ۋاقىت جاعىنان شۋالشاڭدىق، مازمۇن جاعىنان ءبىر سارىندىلىق ءجۇز بەرەتىن كەمىستىكتەر دە ۇنەمى بايقالۋدا. سوندىقتان ايتىس اقىندارى مۇمكىندىك بار ۋاقىتتى ۇتۋ ءۇشىن ساحناعا شىعا سالا شارتپا-شۇرت ايتىسا جونەلۋگە داعدىلانۋلارى قاجەت. ءاسىلى سوزگە ءسوز قايتارىپ، ۇستاسىپ ايتىسۋ ايتىستى ايتىس ەتەتىن التىن ارقاۋ ەسەپتەلەدى. سەبەبى ايتىس ارىپتەس جاقتاردىڭ جەڭىس-جەڭىلىسىنە سول ۋاقىت، سول مايداننىڭ وزىندە دۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا كەسىم ايتىلاتىن ونەر سايىسى.

  تۇتاس ايتىس بارىسىندا بىرىنشىدەن، مازمۇن، ياعني ولەڭ ساپاسى كەمەلدى بولۋى كەرەك. بۇل ادەبيەت تەۋورياسىنا ءتان تۇيىندەردى، ايتالىق، وزەكتى يدەيا، ءتىل كوركەمدىگى، ۇيقاس ت.ب. ەكىنشىدەن، ساحنالىق وبىراز، ياعني كورىنىسى كوركەم بولۋ ءتيىس. ايتالىق، اقىننىڭ كيىم كيىنىسى، وتىرىسى، دومبىرا ۇستاۋى، بەت الپەتىندەگى پسيحولوگيالىق جاعىمدىلىعى، قيمىل سۇلۋلىعى ت.ب. ۇشىنشىدەن، ءان اۋەنى مەن دومبىرا دىبىسى، ياعني ورىنداۋ شەبەرلىگى ءتابيعي جاراسىمدى بولۋى ءتيىس. ايتالىق، اقىننىڭ تالداعان ءان ىرعاعى مەن دومبىراسىنىڭ ءۇنى ءوزارا سايكەسۋى قاجەت. اقىندار ايتىسىندا ءبىر ۋاقىتتىڭ وزىندە ولەڭ، ءان، مۋزيكا، كورىنىس، ساحنالىق تارتىس قاتارلىلار ءوزارا كىرىگىپ ۇشتاسىپ جاتادى. وسى قاسيەتىنە ساي ايتىس اقىنى بولعان ادامنىڭ ءارى اقىن، ءارى ارتيست، ءارى ءانشى، ءارى اكتەر، ءارى مۋزيكانت رولىن ءبىر ءوزى اتقارۋىنا تۋرا كەلەدى. وتكەندە كۇيتۇندە وزدىرىلعان اقىندار ايتىسىنا جوعارىداعى تالاپتار ولشەم ەتىلدى. ءاسىلى بۇل تالاپتاردىڭ ورتاعا قويىلۋىن ءبىز ءبىر جاعىنان پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ۇلتىمىزدىڭ اقىندار ايتىسىنا ءمان بەرۋىنىڭ جاڭا ءبىر بەينەسى دەپ قاراۋىمىز، ەندى ءبىر جاعىنان جاڭا ءداۋىردىڭ اقىندار ايتىسى قيمىلىنا قويىپ وتىرعان تىڭ تالابى دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.

  ۇلتىمىز ساحارا مادەنيەتىن جاراتۋعا، كوشپەندىلەر وركەنيەتىن دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقان ۇلتتاردىڭ ءبىرى. انە سول ساحارا مادەنيەتىنىڭ تەك ۇلتىمىزعا عانا ءتان، بوگەنايى بولەك ۇلكەن ءبىر سالاسى وسى اقىندار ايتىسى. اقىندار ايتىسى قاي قىرىنان قاراساق تا دۇنيە جۇزىلىك مادەني مۇرا قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىستى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي تولىمدى مادەني قيمىلىمىز ەسەپتەلەدى. ايتىس اقىندارى وسى مادەني قيمىلىمىز ارقىلى ۇلتىمىزدى وزگە ۇلت حالىقتارىنا تانىستىرۋشىلار ءارى ءوزىمىزدى وزىمىزگە ءار قىرىنان قايتالاي تانىتۋشىلار. انە سوندىقتان ايتىس اقىندارىمىز، ايتىس سىندى ۇلتىمىزدىڭ وسى ءبىر اسىل مۇراسىن قاي-قاشاندا ويناپ-كۇلىپ، كوڭىل كوتەرىپ قالۋدىڭ ءبىر رەتكى ورايى دەپ وعان جەڭىل-جەلپى قاراماۋلارى، قايتا ونى بۇگىنگى ءداۋىرىمىز وزدەرىنە جۇكتەپ وتىرعان، ۇلتتىڭ كەلەشەك مۇددەسىمەن تىكەلەي قاتىستى، تاريحيلىعى توتەنشە كۇشتى مادەني قيمىل، وسكەلەڭ ساياسي مىندەت دەپ تۇسىنۋلەرى، قازاق ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق مادەنيەتىن، سالت-ساناسىن، قازاقى قاسيەتتەرىن، انا تىلىمەن ايشىقتالعان ادەبي ءتىلىن زامان تالابىنا ساي ساقتاپ، ارلەندىرىپ، ونى ونان ارى دامىتۋعا ءتيىستى ۇلت الدىنداعى ۇلاعاتتى بورىشىمىز دەپ قاراۋلارى قاجەت.

  ”سوڭى“

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ پايدالانۋعا بولمايدى
Copyright © 1997-2012 by www.people.com.cn. all rights reserved