بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |ءبىز تۋرالى|حابارلاسىڭىز|حات ساندىعى
زامان تالابى ــ كوپ ءتىلدى بولۋ
ىسپانديار سولتاش ۇلى
2011.07.06 13:46     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  حالقىمىز ەجەلدەن ءتىل ابىرويىن بيىك كوتەرىپ، «ونەر الدى ــ قىزىل ءتىل» دەپ، ءسوز ونەرىن بار ونەردىڭ الدىنا قويىپ، جوعارى باعالاعان. ادەتتە ءتىل جونىندە، ءتىل ــ ادامدار ارا قارىم-قاتىناس جاساۋ قۇرالى دەپ، وعان جاي-جاداعاي انىقتاما بەرىلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ءتىل تەك ادامدار ارا قارىم-قاتىناس جاساۋ قۇرالى عانا بولىپ قالماستان، قايتا ونان دا ماڭىزدىسى، ول بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى، حالىقتىڭ حالىقتىق قاسيەتى، ونىڭ جالپى تاريحى، ادەت-عۇرپى، مادەنيەتى قاتارلىلاردى تۇتاستاي ءوز بويىنا قامتىپ جاتاتىن كۇردەلى ۇعىم. سوندىقتان ءتىل مەيلى قايسى ۇلتتىڭ بولماسىن تاريحى مەن تاعدىرىنىڭ، تاربيەسى مەن تاعىلىمىنىڭ، بۇكىل حالىقتىق بولمىسىنىڭ باعا جەتپەس اسىلى، سارقىلماس قۇندى قازىناسى، ۇلت رۋحىنىڭ ۇيتقىسى بولىپ كەلگەن.

  ءبىر ازاماتتىڭ ءوز انا تىلىنە قانىق بولۋى شارت استىندا وزگە ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن جەتتىك يگەرىپ، سول ۇلت ازاماتتارىمەن ويداعىداي ءتىل تابىسا ءبىلۋىن ۇلكەن بىلىكتىلىكتىڭ بەلگىسى دەۋگە بولادى. رەال ومىردە وزگە ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن يگەرگەن ادام سول حالىقتىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ، كۇللى مادەني قۇندىلىقتارىمەن تانىسۋ ورايىنا يە بولا الادى. ازاماتتارىمىزدىڭ قازىرگى اي سايىن العا ىلگەرلەپ، كۇن سايىن جاڭارىپ، تەز قارقىنمەن دامىپ بارا جاتقان وزگەرىسشەڭ ومىرگە ويداعىداي سايكەسۋى ءۇشىن، قوس ءتىلدى بولىپ قانا قالماي، قايتا كوپ ءتىلدى بولۋى توتەنشە قاجەتتىلىككە اينالۋدا. بۇلاي ىستەۋ ءار ازاماتتىڭ وزىنە دە، وزگەگە دە ءتيىمدى. سوندىقتان قازىرگى قوعامدا كوپ ءتىلدى بولۋ ءارقانداي ادامدى كەڭ ورىسكە، تىڭ ومىرگە باستايتىن جول ەسەپتەلمەك. كەزىندە حالقىمىزدىڭ «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل، جەتى ءتۇرلى ءبىلىم ءبىل» دەگەن اتالى ءسوزى ءدال بۇگىنگى دامىعان داۋىرىمىزگە سايكەس ايتىلعانداي. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، وسىدان 12 عاسىردىڭ الدىندا جاساعان ەنسيكلوپەديك عالىم، الەمدە اريستوتەلدەن كەيىن ەكىنشى اعا ۇستاز اتالعان ۇلى عۇلاما ءابۋناسىر ال-فارابي بابامىز ءوز ومىرىندە 70 كە جۋىق ۇلتتىڭ ءتىلىن جەتتىك بەلگەندىكتەن، ارتىنا ماڭگى وشپەس مول رۋحاني قۇندى مۇرا قالتىرىپ كەتكەندىگى انىق.

  كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن ادام اۋەلى ءوز تىلىندە وي قورتىپ، تۋعان حالقىنا ونەگە بولىپ، وزگە جۇرتپەن باسەكەدە ىرىقتى ورىندى يەلەپ، سان مادەنيەتتى ساناسىنا سالىپ ساراپتاي السا، وندا ول ءوز ءومىرىن قالايدا ماعىنالى وتكىزەتىن ايتۋلى تۇلعا بولىپ جەتىلەرى قاق. قىسقاسى، كوپ ءتىل بىلگەننىڭ ەشبىر زيانى جوق. ءبىراق قازاق بالاسى اۋەلى وتباسىندا قازاقى رۋحپەن تىنىستاپ، انا ءتىلىنىڭ ءنارلى ۋىزىنا قانىپ، ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعىنان سۋسىنداپ ءوسۋى كەرەك. العاشقى تاربيەنى انا تىلىندە قابىلداپ، قازاقى قاسيەتپەن جەتىلگەن بالا كەيىن قانداي ورتادا ءجۇرىپ، قانشا ءتىل ۇيرەنسە دە، ءوز ءتىلىن ۇمىتپايتىن، ۇلتتىق قاسيەتىنەن كوز جازىپ اداسىپ قالمايتىن بولادى.

  كوپ ءتىل ءبىلۋ ــ ارينە، ماقتانىش. ايتسە دە ءوز انا ءتىلىن اياق استى ەتۋ تەكسىزدىڭ ءىسى. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ، وزگە تىلدە جەتتىك سويلەسە ــ بۇل ءسۇيىنىش، ماقتانىش؛ ال انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، وزگە تىلدە سويلەسە ــ بۇل كۇيىنىش، وكىنىش. رەال ومىردە انا ءتىلى مەن حالىقتىق قاسيەتىنەن ايىرىلعان ادام كۇندەر وتە كەلە ءوزىنىڭ ادامدىق بولمىسىنان ازعىنداپ، رۋحاني جاقتان كەمتارلانىپ، قاراداي ماڭگۇرتتەنىپ، كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالاتىن بولادى. انە، سوندىقتان «انا ءتىلىڭ ــ ارىڭ بۇل، ۇياتىڭ بوپ تۇر بەتتە. وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەپ، اقىن قادىر مىرزا-ءالي اعامىز ايتقانداي، اۋەلى ءوز انا ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەپ، ونى ارداقتاپ، ﺍﻳﺎﻻﭖ ۇيرەنەيىك تە، وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن بىلۋگە بارىنشا قۇلشىنىس جاسايىق. ءوز ءتىلىمىز وزەگىمىز، حالىقتىق قاسيەتىمىزدى ايعاقتايتىن التىن تۇعىرىمىز بولسىن. كۇندەلىكتى تۇرمىستا ءبىر ۇلت ۋاكىلىنىڭ وزگە ءتىلدى يگەرۋى ءوز ءتىلىن جەتتىك بىلۋىنەن باستالادى. ءار ۇلتتىڭ ءوز ءتىلى وزگە تىلگە جەتكىزەتىن كوپىر ەسەپتى. رەال ومىردە ءبىر ازامات كوپ ءتىل بىلگەن سايىن ونىڭ كوكىرەك كوزى اشىلىپ، ءومىرىنىڭ كوكجيەگى كەڭىپ، ءورىسى ۇلعايا تۇسەتىن بولادى.

  مىناۋ باسەكەلى قوعامدا كوپ ءتىلدى يگەرۋ ــ مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى، عىلىم بيىگىنە كوتەرىلۋدىڭ جولى، ازاماتتىق سانالىلىقتىڭ، ەستىلىكتىڭ، پاراساتتىلىقتىڭ ايعاعى. سوندىقتان قازىرگى ۇرپاقتارىمىز ءوز انا تىلىمەن قوسا، حانزۋ ءتىلىن ءدال حانزۋلاردىڭ وزىندەي يگەرۋى، ءتىپتى، دۇنيەدەگى ءبىر قانشا ىقپالدى ۇلتتىڭ ءتىلىن دە ويداعىداي جاقسى مەڭگەرىپ الۋى قاجەت. كەزىندە ۇلى اباي دا ورىس ءتىلىن ءوز تىلىندەي جەتتىك يگەرىپ: «ورىسشا وقۋ كەرەك، حيكمەت تە، مال دا، ونەر دە، عىلىم دا ــ ءبارى ورىستا تۇر. زارارىنان قاشىق بولۋعا، پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن، وقۋىن، عىلىمىن بىلمەك كەرەك ... سەن ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ، كوكىرەك كوزىڭ اشىلادى. ءار بىرەۋدىڭ ءتىلىن، ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى، اسا ارسىزدانا جالىنبايدى... ورىستىڭ عىلىمى، ونەرى ــ دۇنيەنىڭ كىلتى، ونى بىلگەنگە دۇنيە ارزانىراق تۇسەدى»- دەگەن بولاتىن. وسەر ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاساق، ولاردىڭ قوس ءتىلدى بولىپ قانا قالماي، قايتا كوپ ءتىلدى مەڭگەرۋىنە بارىنشا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. كەلەشەكتە ۇرپاعىمىزدى قاراپايىم قارا جۇمىستان ەمەس، جالاقىسى جوعارى، ابىرويلى ورتادان كورگىمىز كەلسە، وندا ولاردى قازىردەن باستاپ كوپ ءتىلدى ۇيرەنۋگە باۋلۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتان ۇرپاعىڭىز ەشبىر زيان تارتپايدى.

  مىناۋ دامىعان داۋىرگە ويداعىداي سايكەسىپ، وزگە جۇرتپەن شىنايى تەڭەلۋ ءۇشىن قوس ءتىلدى بولايىق، كوپ ءتىلدى بولايىق، ءبىراق تالعامدى بولايىق، تەكسىزدىك ىستەپ، ەسسىز ەلىكتەمەيىك. كوپ ءتىلدى بولۋدىڭ ۇكىمەت قولدايتىن، حالىق تىلەگىنە ۇيلەسەتىن دۇرىس باعىتى ءوز ءتىلىن اياق استى ەتىپ، ونان بەزىنۋ ەمەس. سوندىقتان، وزگە ءتىلدى ۇيرەنگەننىڭ ءجونى وسى دەپ، وتباسىندا بالامىزبەن وزگە تىلدە سويلەسىپ، ءوز تىلىمىزدەن ءوزىمىز جەرىنبەيىك، انا ءتىلىمىزدى ارداقتايىق، ۇمىتپايىق. ءتىل تازالىعىمىز بەن ءدىل تازالىعىمىزدى ساقتايىق. ۋاقىت وزا كەلە وي ءورىسى ورامسىز ءدۇبارا شۇبار ءتىلدى، ءوز ۇلتىنا ءوزى قورلانا قارايتىن، ءوز بولمىس-بىتىمىنەن ءوزى بەزىنگەن رۋحسىز ۇلت بولىپ قالۋدان الدىن الا ساقتانا جۇرەيىك. قوعامدا، مەكتەپتە انا ءتىلدى قولدانۋدىڭ اياسى بارعان سايىن تارايۋى سەبەپتى ۇرپاعىڭىزدىڭ ءوز ورىسىنەن بىرتىندەپ اۋا جايىلۋى ءتابيعي ءىس. سوندىقتان اناۋ حانزۋ ءتىلدى مەكتەپتەردە وقىپ جاتقان مينكاۋحان بالالارىمىز ەرتەڭ ءوز ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرى تۇرعىسىنان ”مىلقاۋقان“ بولىپ قالماۋ ءۇشىن، ولارعا قاراتا ءوز ۇلتىمىزعا ءتان تىلدىك، حالىقتىق تاربيەمىزدى وتباسىندا ونان ارى كۇشەيتە تۇسۋگە بارىنشا قۇلشىنىس جاسايىق. ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن وسى ءبىر كەلەلى ىستە كەيىن قاپى قالماۋ ءۇشىن، ءتىل جاناشىرلارى مەن ۇلاعاتتى ۇستازدار، وتباسىندا اتا-انالار مەن اعابۋىن ۇرپاق قازىردەن باستاپ قارمانايىق. استە سالعىرتتىق ىستەمەيىك، كوپ بولىپ باس قاتىرىپ، ءتيىمدى جول قاراستىرايىق.

  قىسقاسى، ۇﻟﺘﺘﯩﯔ ﺗﺎﻋﺪﯨﺮىن، ەﻟﺪﯨﯔ ەرﺗﻪﯕﯩﻦ ويلاساق، كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قوس ءتىلدى، ءتىپتى كوپ ءتىلدى بولۋى اسا قاجەتتى. مىناۋ وزگەرىسشەڭ ومىرگە ويلى كوزبەن قارار بولساڭىز، قازىرگى اسەرى كۇشتى الەميلەنۋ، تارتىسى مەن تابىسى مول باسەكەلى ءومىر، قارىشتاپ قارقىندى دامۋ ازاماتتارىمىزعا قوس ءتىلدى بولۋدى، تەك قوس ءتىلدى بولىپ قانا قالماي، قايتا كوپ ءتىلدى بولۋدى ءسات سايىن تاقاتسىزدانا ەسكەرتۋدە. بۇل كۇندەرى قوعام ءوزى قاجەت ەتىپ، ءداۋىر دامىلسىز دارىپتەپ وتىرعان قوس ءتىلدى بولۋ تالابى شىنايى قۇپتارلىق ءىس. ماسەلەنىڭ ەڭ نەگىزگى ءتۇيىنى وسى تالاپتى قايتكەندە ۇلتىمىزدىڭ يگىلىكتى ءىسى ءۇشىن ويداعىداي قىزمەت ەتتىرە بىلۋىمىزدە؛ ونى ءوز ءتىلىمىزدى، ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىمىزدى، كۇللى ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى اقاۋسىز ساقتاپ قالۋعا سايكەستىرە الۋىمىزدا بولىپ وتىر. انە، سوندىقتان، كەلەشەك ۇرپاعىمىزدى قوعامدىق ءومىردىڭ الدىڭعى لەگىنەن، باسەكە مايدانىندا بيىك بەلەستردەن كورۋ ءۇشىن، ولاردى ءوز انا ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنە قانىق بولۋى نەگىزىندە قوس ءتىلدى بولۋعا، ءتىپتى قوس ءتىلدى عانا ەمەس، كوپ ءتىلدى بولۋعا قۋزاۋشى بولايىق. سوندا عانا ولار كەلەشەكتە ۇلتىمىزدى ۇلاعاتتىلىققا شىنايى باستاي الاتىن بولادى.

  ”سوڭى“

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ ىستەتۋگە بولمايدى
Copyright © 1997-2010 by www.people.com.cn. all rights reserved