بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |حات ساندىعى |حابارلاسىڭىز|ءبىز تۋرالى
ەكولوگيالىق سانامىز دۇنيە حالىقتارىنا ونەگە بولۋعا ءتيىس
ىسپانديار سولتاش ۇلى
2012.06.19 16:01     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  ۇلتىمىز باعزى زامانداردان بەرى ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتاسىمەن جاراسىمدى قاتىناستا بولىپ كەلگەن. ول استە كەيبىر حالىقتار سياقتى تابيعاتتى وزگەرتۋگە نەمەسە وعان ۇستەمدىك ەتۋگە قۇشتارلانباعان، قايتا تابيعاتقا بەيىمدەلىپ، ونىمەن بالىق پەن سۋداي ەتەنە قاتىناس ورناتۋدى وزىنە ماقسات تۇتقان. تۇتاس تۇرمىس-تىرشىلىگىندە اينالاسىنداعى زاتتار مەن تىرشىلىك دۇنيەسىنە وزبىرلانا، وبىرلانا قاتىناس جاساماي، ءوزىن تەجەپ، بارعا قاناعات ەتە بىلگەن. قازىرگى وركەنيەتتى قوعامىمىزدا ۇنەمى دارىپتەلىپ جۇرگەن ەكولوگيالىق سانانى ــ ۇلتىمىز قازاق اتالۋدان بۇرىن قالىپتاستىرىپ بولعان.

  حالقىمىز قاشاندا ىزگىلىك پەن يناباتتىلىقتى بار بايلىقتان جوعارى ۇستاپ، تەڭدىك پەن ادىلدىكتى، اياۋشىلىق پەن تۇسىنىستىكتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ، ونى وزىنەن باسقا جان يەسىمەن قاتىناس جاساۋدىڭ ولشەمى ساناعان. نە ىستەسە دە تابيعاتپەن جاراسىمدى ءتىل تابىسا بىلگەن. ول جاراتىلىستا تەكتەن-تەگىن بارلىققا كەلگەن نارسە جوق دەپ، قىل قىسقاسى، ۇيىنە كىرگەن جىلاندى دا ولتىرمەي، وعان ەش ءزابىر تيگىزبەي، باسىنا اق تامىزىپ شىعارىپ سالاتىن بولعان. وتىرعان اۋلاسىنا قارلىعاش ۇيا سالسا «وتباسىنا قۇت اكەلەدى»- دەپ ونىڭ ۇياسىن بۇزدىرماعان، ءسويتىپ، ادامداردى تىرشىلىك اتاۋلىنى ايالاۋعا، وعان قامقور بولىپ، ۇلى تابيعاتتى ارداقتاۋعا باۋلىعان. قازىرگى «جاراتىلىستى، ەكولوگيالىق ورتانى قورعايىق» دەگەن عالامدىق ۇلى ۇرانعا سايكەسەتىن وسىدان ارتىق ىزگى ءداستۇر، اسىل قاسيەت، ەكولوگيالىق سانا بولماسا كەرەك !

  قارلىعاشتىڭ ۇياسىنا قاتىستى ەل اۋزىندا: «چيڭ ۇكىمەتىنىڭ تەمىر نوقتاسىنان قورىقپاعان قارا وسپان قارلىعاشتىڭ كيەسىنەن قورقىپتى» دەگەن ءسوز بار. بۇل جاعداي وسىدان ءجۇز جىل ىلگەرى تارباعاتاي مەن قوبدا التاي ءوڭىرىن الما-كەزەك باسقارىپ تۇرعان كەزدە چيڭ ۇكىمەتىنىڭ ۋاكىلى ماتەن امبى تارباعاتايداعى بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان ورىنىنا التاي قازاقتارىنان جامبىل (بيىك قورعان) سالدىرۋعا بەس ءجۇز ادامدىق ەكبەككۇش سالىعىن ءتۇسىرىپتى. مۇنى ەستىگەن سول كەزدەگى التاي ءوڭىرىن بيلەگەن ءتورت ءبيدىڭ ءبىرى بەيسەنبى ءبيدىڭ ۇلى قارا وسپان ەڭبەككۇش سالىعىن بەرۋگە قارسى تۇرىپ، جاۋ قولىنا كەپىلگە ءوزى بارىپ، وندا ءيت كورمەگەن قورلىقتى كورىپ ءجۇرىپ اقىرى ازاماتتارىن اۋىر ەڭبەكتەن اراشالاپ، مالدان تولەم بەرگىزىپ قۇتىلىپتى. كەيىن التاي ءوڭىرى ورتالىق ۇكىمەتكە توتە قارايتىن ەرەكشە رايون بولىپ پاتشا ۋاكىلى چي حىڭ چىڭشاي سارسۇمبەدە (قازىرگى التاي قالاسى) بيلەر كەڭەسىن اشىپتى. كەڭەسكە شاقىرىلعان بيلەردىڭ ءبىرى قارا وسپان ءبىرىڭعاي كوك بورلاتپەن قاپتالعان كيىز ۇيلەرىن اكەلىپ تىكتىرىپتى. كەڭەس اياقتاعانشا قارا وسپان جاتقان ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا قارىلعاش كەلىپ ۇيا سالىپتى. مۇنى كورگەن قارا وسپان «كيەلى قۇس، وبال بولادى» دەپ كەڭىس اياقتاعان سوڭ دا قارلىعاشتىڭ ۇياسىن بۇزدىرماي بالاپاندارىن ۇشىرعان سوڭ ءبىراق كوشىپتى. جوعارىداعى ءسوز وسى تاريحي دەرەككە بايلانىستى ايتىلىپ ەلگە تارالىپتى.

  ۇلتتىق داستۇرىمىزدە تابيعاتتى ايالاپ، ونى كوز قاراشىعىنداي قورعاۋ، جاستاردى جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەسۋگە، تابيعي بايلىقتى ۇيلەسىمدى پايدالانۋعا داعدىلاندىرۋ ــ ەجەلدەن جازىلماعان قاتاڭ قاعيداعا اينالعان. ايتالىق، حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ساراپتاۋدان ءوتىپ بۇگىنگە جەتكەن: «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە، بۇلاقتىڭ كوزىن بىتەمە، سۋ بويىنا دارەتكە وتىرما، مالدى تەپپە، باسقا ۇرما؛ قۇمىرىسقانىڭ يلەۋىن، قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا؛ كوك ءشوپتى جۇلما، جالعىز اعاشتى كەسپە، ءىشتى اڭدى اتپا، جان يەسىن جابىرلەمە، وتپەن ويناما، جولعا كۇل توكپە، تۇندە كۇل-قوقىس شىعارما ت.ب» تولىپ جاتقان تيىم تاعىلىمدارىنىڭ ءوزى ءوز ۇلتىمىزعا عانا ءتان ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى، وزگە ۇلتتا جوق اسىل ءداستۇرىمىزدى، وسكەلەڭ ەكولوگيالىق سانامىزدى ايعاقتايتىنى ايدان انىق. ءبىزدىڭ جوعارىداعىداي تيىم سوزدەرىمىزدىڭ ارعى توركىنىندە ادامداردى قورشاعان ورتاعا، تابيعاتقا، تىرشىلىككە جاناشىرلىقپەن قاراۋعا باۋليتىن وسكەلەڭ ادامدىق قاسيەت، تەرەڭ تاعىلىمدى تاربيەلىك ءمان قامتىلىپ جاتىر.

  بالا كەزىمدە شەشەمنىڭ: «بالام جاندى نارسەگە تيىسپە، كيەسى اتادى، ەگەر سەن تورعايدى ولتىرسەڭ ول «تورعاي دەگەن اتىم بار، ءبىر جاپىراق ەتىم بار، اكەڭ تاۋعا كەتكەندە، شەشەڭ ءولىپ جەتىم قال» دەپ سەنى قارعايدى، قۇستىڭ ۇياسىن بۇزساڭ ءۇيىمىزدىڭ توبەسى قۇلاپ استىندا قالامىز، جۇمىرتقاسىن شاقساڭ بەتىڭە سەكپىل ءتۇسىپ، شۇپ-شۇبار بولىپ قالاسىڭ، كۇشىكتى، نە مىسىقتى ولتىرسەڭ قارعىسى قاتتى بولادى، ايىقپاس پالەگە جولىعاسىڭ، سوندىقتان ىراقىمسىزدىق پەن جاۋىزدىققا ءتان ىستەردى ىستەۋشى بولما»-، دەپ ۇنەمى جان يەسىنە قاراتا اياۋشىلىق سەزىمىمدى قوزعاپ اقىل-كەڭەس ايتىپ وتىراتىنى ءالى ەسىمدە. انە سول تاعىلىمدى تاربيەنىڭ اسەرىنەن بولسا كەرەك، كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشەم ساقتاندىرعان ىستەردى ىستەپ كورگەن ەمەسپىن.

  بۇل كۇندەرى ۋاقىت وزعان سايىن ادام مەن تابيعاتتىڭ قارىم-قاتىناسى بارعان سايىن كۇردەلىلەسىپ، ادام بالاسىنىڭ قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكسىز قاراۋى، جاراتىلىستىق بايلىقتى اشكوزدەنە اشىپ پايدالانۋى قىرۋار ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنا مۇرىندىق بولۋدا. ادام بالاسى مەيلى قاي كەزدە بولسىن، تابيعاتتان تىسقارى ءومىر سۇرە المايتىنىن، تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەسىپ، ونى دۇرىس پايدالانباي تەجەمسىز ويرانداسا ءار كەز جاراتىلىستىڭ وزىنەن ءوش الاتىندىعىن ەرتەرەك ءتۇسىنۋى قاجەت. تابيعاتتا ءجۇز بەرىپ جاتقان ءتۇرلى جاراتىلىستىق اپاتتار كۇللى ادام بالاسىنا «ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارا سايكەسىپ»، تابيعاتتى كوز قاراشىعىنداي ايالاپ-قورعاۋىنىڭ قاجەتتىلىگىن ۇعىندىرۋدا. سوندىقتان بۇگىنگى ادامداردىڭ وي دۇنيەسىندە قوعام مەن تابيعاتتىڭ قارىم-قاتىناسىن سانالى تۇردە ۇيلەسىمدى تەڭشەپ پايدالاناتىن ەكولوگيالىق وركەنيەت ۇعىمى قالىپتاسۋى قاجەت.

  ەكولوگيالىق وركەنيەت ۇعىمى ــ ادام مەن تابيعات، ادام مەن ادام، ادام مەن قوعام اراسىنداعى شىن مانىندەگى جاراسىمدىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە ادامنىڭ ەكولوگيالىق ورتاعا زالال جەتكىزبەۋ شارتى استىنداعى تۇتىنۋ كوزقاراسىن مەڭزەيدى. سوندىقتان ادامدار تۇتاس تىرشىلىك قيمىلى بارىسىندا بايلىعى ۇنەمدەلەتىن، ورتاسى جاراسىمدى قوعام قۇرۋدى، ياعني قورشاعان ورتانى دا سانالى قورعاۋدى، ادامزات قوعامىن دا ورنىقتى دامىتۋدى وزدەرىنە ورتاق ماقسات ەتۋى قاجەت.

  قازىرگى تۋىنداپ وتىرعان جەر شارىندىق سيپات العان ورتا ماسەلەلەرى حالىق سانىنىڭ قالىپتان تىس ارتۋى سالدارىنان، ەكولوگيالىق ورتانىڭ زور دارەجەدە ويراندالۋى، ورگانيزم تۇرلەرىنىڭ تەر قارقىنمەن جويىلۋى، قورشاعان ورتانىڭ، اتموسفەرانىڭ اۋىر دەڭگەيدە بىلعانۋى سياقتى جاقتاردان كورنەكتىلەنۋدە. مۇندا حالىق سانىنىڭ قالىپتان تىس ارتۋىندا ــ ادام بالاسى سان ميلليون جىلدى باسىنان كەشىرىپ، جاڭا ەرانىڭ 1850-جىلدارىنا كەلگەندە ءبىر ميللياردقا جەتكەن بولسا، نەبارى 160 جىلدا 7 ميللياردقا ءبىراق سەكىردى. ورتانىڭ ويراندالۋىندا ــ جەر شارىنداعى ورمان-توعاي كولەمى 1862-جىلى شامامەن 5 ميلليارد 500 ميلليون گەرتار بولعان بولسا، وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا كەلگەندە نەبارى 2 ميلليارد 600 ميلليون گەكتارعا ءتۇستى. تۇرلەردىڭ ازايۋىندا ــ سوڭعى تەكسەرۋلەرگە قاراعاندا، جەر شارىنداعى تەڭىز ورگانيزمدەرىنىڭ 52 پايىزى، قوس مەكەندىلەردىڭ 75 پايىزى، باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 81 پايىزى جەر بەتىنەن مۇلدەمگە جويىلىپ كەتكەندىگى انىقتالدى. ورتانىڭ اۋىر دارەجەدە بىلعانۋىندا ــ عالىمدار انتاركتيداداعى اق ايۋ، بالپاناق، تۇلەن سياقتى حايۋاناتتارعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ولاردىڭ دەنەسىنەن قۇرلىقتا ىستەتىلىپ جۇرگەن حيميالىق ەگىس دارىلەرىنىڭ قۇرامىن بايقادى. سونىمەن بىرگە، اتموسفەراعا تارالعان ءتۇرلى زالالدى گازدار قۇرامىنىڭ قالىپتان تىس مولايۋىنا بايلانىستى، قازىر جەر شارىندا كليماتتىڭ شامادان تىس جىلىنۋعا بەت الۋى، كۇللى تىرشىلىكتى كۇن نۇرىنىڭ زياندى ساۋلەسىنەن قورعاپ تۇراتىن وزون قاباتىنىڭ تەسىلۋى، قىشقىل جاڭبىردىڭ جاۋۋى سياقتى ىقپالى جۇمىر جەردىڭ تاعدىرىنا ساياتىن قولامتالى ماسەلەلەر بارلىققا كەلدى. مىنە بۇلاردان ادامزات قيمىلىنىڭ تۇتاس جەر شارى سيپاتىندىق لاستانۋدى تۋدىرعاندىعىن اڭعارۋعا ابدەن بولادى. بۇگىنگى كۇندەلىكتى تۇرمىستا سۋدىڭ بىلعانۋى، جەردىڭ قۇمايتتانۋى قاتارلىلاردىڭ بارلىعى انە سول ادامزات قيمىلى تۋدىرعان جاساندى ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ اسەرىنەن بولىپ وتىر. مۇنداي اپاتتاردىڭ كوپتەپ تۋىنداۋى كەزىندە ەنگەلستىڭ: «ءبىز جاراتىلىستى جەڭگەندىگىمىزگە تىم ماساتتانىپ كەتپەۋىمىز كەرەك. ءار رەتكى وسىنداي جەڭىسىمىز ءۇشىن جاراتىلىستىق دۇنيە بىزدەن ءوش الادى» دەپ ايتقان دانالىعىن ەسكە تۇسىرەدى. وسىدان 40 جىلدىڭ الدىندا، ياعني 1972-جىلى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى جاعىنان كۇللى ادامزاتقا «ادامزاتتا تەك ءبىر عانا جەر شارى بار!» دەپ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە اسقاق ۇران شاقىرىلعانىمەن، وكىنەرلىگى، وسى قاسيەتتى ۇران ادامدار ساناسىنا ءالى تولىق ۇيالاي قويمادى.

  مىناۋ عالامشاردا ﺍﺩﺍﻣﺰﺍﺕ ﺗﺎﺑﻴﻌﺎﺕ ﺩﯗﻧﻴﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ءﺑﯩﺮ ﺑﻮﻟﺸﻪﮔﻰ بولعاندىقتان، ءوزىن ﺗﺎﺑﻴﻌﺎﺗﺘﯩﯔ ﻗﻮﺟﺎﺳﻰ دەپ ساناماي، ﺗﺎﺑﻴﻌﺎتتى كوز قاراشىعىنداي ﺍﻳﺎﻻﭖ، ﺟﺎﻥ-ﺟﺎﻧﯟﺍﺭﻻﺭمەن ﺗﯩﺮﺷﻠﯩﻚ الەمىن قورعاپ، جاراتىلىستىق بايلىقتان ۇيلەسىمدى يگىلىكتەنىپ، ﻩﻛﻮﻟﻮﮔﻴﺎﻟﯩﻖ ﺗﻪﭘﻪ-ﺗﻪﯕﺪﯨﻜﺘﻰ ﺳﺎﻗﺘﺎۋى كەرەك. ادامداردىڭ وسىلاي ىستەۋى ﺍﻳﻨﺎﻟﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ، ﺍﺩﺍﻣﺰﺍﺗﺘﯩﯔ ءﻭﺯﯨﻦ-ءوزى ﻗﻮﺭﻋﺎﻋﺎﻧﺪﯨﻌﻰ ﺑﻮﻟﯩﭗ ﺗﺎﺑﯩﻼﺩﻯ. بۇگىنگى دارىپتەلىپ وتىرعان ﺟﺎﺭﺍﺳﯩﻤﺪﻯ ﻗﻮﻋﺎﻡ ﻗﯘﺭﯞ يدەياسى ﺍﺩﺍﻡ ﻣﻪﻥ ﺗﺎﺑﻴﻌﺎﺗﺘﯩﯔ ﺟﺎﺭﺍﺳﯩﻤﺪىلىعى ارقىلى عانا بىرتىندەپ جۇزەگە اسادى.

  قازىرگى تاڭدا تۇتاس ەلىمىز جونىنەن ايتقاندا ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ۇندەۋى ۇنەمى دارىپتەلگەنىمەن ادامداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ساناسى ءالى تولىق قالىپتاسپادى. ازاماتتارىمىز ﺗﺎﺑﻴﻌﺎﺗﻘﺎ ﻗﯘﺭﻣﻪﺕ ەتۋدى، ايالاۋدى ﻩﻧﺪﻯ عانا بىرتىندەپ ۇيرەنىپ كەلەدى. ءبىز تابيعاتتى قورعاپ، ونى ءوز زاڭدىلىعىنا سايكەسىپ ۇيلەسىمدى يگىلىكتەنۋ نيەتىندە بولماي، قايتا ونى باعىندىرىپ، وزگەرتىپ ءوز قاجەتىمىزگە ساي پايدالانۋعا داعدىلانعان ءداستۇرلى تەجەمسىز سانادان ءالى تولىق ارىلا الماي كەلەمىز. بىزدە تابيعاتتى قورعاۋ نەگىزىندە ايتىلاتىن بوسءسوز بەن ۇران كوپ، ءبىراق شىنايى نيەت پەن تىندىرعان ءىس از. ەگەردە ۇنەمى قاداعالاپ تەكتەپ-تەجەۋدى كۇشەيتپەسە، ۇكىمەتپەن حالىقتىڭ كوزىن كۇلەگەيلەپ كەن اشىپ، قۇرىلىس سالاتىن، جاراقسىز قالدىقتاردى ۇيلەسىمدى ءبىر ءجايلى ەتپەي ەكولوگيالىق ورتانى قاساقانا لاستايتىن جاعدايلار ءالى دە اۋىر ءومىر سۇرۋدە.

  ەلىمىزدە ۇزىن ۋاقىت ەكونوميكانىڭ ارتۋ كورشەتكىشىنە عانا سىڭار جاقتىلىقپەن بوي ۇرىپ كەلگەندىگىمىز سەبەپتى قورشاعان ورتانىڭ قالىپتان تىس ويراندالىپ تۇتاس تۇلعالىق جاقتان شەگىنىس جاساۋعا بەت الۋى سالدارىنان ءتۇرلى جاراتىلىستىق اپاتتار ءجۇز بەرىپ ودان قورعانۋ قۋاتىمىز جىل وتكەن سايىن السىرەۋدە. بۇل ءجايت ادامداردىڭ الاڭسىز تىرشىلىك ەتۋىنە، حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان ماتەريالدىق تۇرمىس قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋىنا، ءتىپتى دە كوپ زاتتىق بايلىققا يە بولۋىنا، سونىمەن بىرگە تۇنىق سۋ، زالالسىز ازىق-تۇلىك، تازا اۋا، جاسىل كەڭىستىك، جانعا ءجايلى كوڭىلدى ورتا سياقتىلاردان ويداعىداي يگىلىكتەنۋىنە كەرى جاقتان اسەرىن تيگىزىپ، تۇتاس ەكونوميكانىڭ، قوعامنىڭ ءۇرتىس، ورنىقتى، اقاۋسىز دامۋىنا ورالعى بولۋدا. سوندىقتان ءﺑﯩﺰ ﻣﻪﻣﻠﻪﻛﻪﺗﻜﻪ، دۇنيەگە، كەلەشەك ﯗﺭﭘﺎققا ﻭﺳﻜﻪﻟﻪﯓ ﺟﺎﯞﺍﭘﻜﻪﺭﻟﯩﻚ ﺭﯞﺣﺘﺎ ﺑﻮﻟﯩﭗ، ﺑﺎﻳﻠﯩﻌﻰ ﯗﻧﻪﻣﺪﻩﻟﻪﺗﯩﻦ، ﻭﺭﺗﺎﺳﻰ قورعالاتىن ﻗﻮﻋﺎﻡ ﻗﯘﺭﯞﺩﻯ دارىپتەپ، ﻩﻛﻮﻧﻮﻣﻴﻜﺎﻧﯩﯔ، ﻗﻮﻋﺎﻣﻨﯩﯔ ﺟﺎﭘﭙﺎﻱ ﺳﺎﻳﻜﻪﺳﺘﻰ، ءارى جاقسى، ءارى تەز ﺩﺍﻣﯟﯨﻦ ﯨﻠﮕﻪﺭﯨﻠﻪﺗﯟ جولىندا شىنايى قۇلشىنىس جاساۋىمىز قاجەت.

  كۇللى ادام بالاسىندا تىرشىلىك ەتەتىن جەرشارى تەك بىرەۋ عانا، وندا ءجۇز بەرەتىن كەسىرلى كەسەپات تا، جانعا ءجايلى جاراسىمدىلىق تا ۇلكەن جاقتان ادامدارعا ورتاق اسەر ەتەدى، سوندىقتان ادامداردا « تابيعات ــ انانى بىرلىكتە ايالاپ، قورعايىق»- دەگەن ورتاق ۇران، وسكەلەڭ ەكولوگيالىق سانا قالىپتاسۋعا ءتيىس. سەبەبى، جەر بەتىندە ادامدار قۇرلىققا، شەكارا بەلگىلەپ مەملەكەت پەن رايونعا بولىنگەنىمەن، جەرشارى بيوسفەراسى، ياعني تىرشىلىك قاباتى بولۋگە كەلمەيتىن ءبىرتۇتاس تۇلعا. قازىرگى ادامزات بالالارى مەيلى قاي قۇرلىق، قاي وڭىردە تۇرعانىنا قاراماستان بۇگىنگى ءوز تاعدىرىن ويلاۋمەن بىرگە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن، كورشى ەلدەرمەن رايونداردىڭ تاعدىرىن دا ءوز تاعدىرىنداي ويلاستىرۋى قاجەت. تەك كۇللى ادام بالاسىنىڭ ورتاق اتسالىسۋى ارقىلى عانا تۇتاس جۇمىر جەردىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ تۇرۋعا، ادام بالاسىنىڭ تىرشىلىك قيمىلىن جالعاستى ويداعىداي قامتاماسىزداندىرۋعا بولادى.

  قازىرگى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ كوپتەپ تۋىنداۋى ادامداردىڭ ۇزاق ۋاقىت قىزبالىقپەن كىلەڭ ەكونوميكانى ارتتىرۋعا بەرىلۋىنەن؛ تابيعاتتان قاجەتتىسىن قالاعانىنشا الامىن دەپ جاراتىلىستىڭ وزىنە ءتان اينالىم زاڭدىلىعىن، ياعني جاراتىلىستىڭ قابىلداۋ قۋاتى مەن جاڭالانۋ قۋاتىن ەلەپ-ەسكەرمەۋىنەن؛ ءوندىرىس بارىسىندا زور مولشەردەگى ەنەرگيانى (شيكىزاتتى) ىسىراپشىلدىقپەن سارىپ ەتىپ، تۇتاس ەكولوگيالىق ورتانىڭ زور دارەجەدە ويراندالۋىنا نازار اۋدارماۋى جانە وعان قاراتا ءونىمدى قورعاۋ شاراسىن قولدانباۋى سياقتى جاقتاردان پايدا بولۋدا. سوندىقتان ءبىز ءارقاشان «تابيعات دۇنيەسىندەگى بارلىق زاتتار ءوز ارا بايلانىستى بولادى ءارى ءبىرىن-ءبىرى ءومىر ءسۇرۋدىڭ العى شارتى ەتەدى» دەيتىن ەكولوگيالىق ديالەكتيكالىق زاڭدىلىققا قۇرمەت ەتۋىمىز، جاراتىلىستىڭ وزىنە ءتان كوتەرىمدىلىك قۋاتىن قايىرىپ تاستاپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىن قارا ءدۇرسىن ۇكتەمدىك ەتۋ كوزقاراسىنان اۋلاق بولۋىمىز قاجەت. دامۋ دەسە بولدى قۇرىلىس سالاتىن، جوسپارسىز كەن قازاتىن، اشۋ رايونىن قۇرۋعا اۋەس بولاتىن اپتىقپا پيعىلداردان ءار كەز اۋلاق بولۋىمىز ءتيىس.

  حالىق سانى توتەنشە مول، بايلىق قاينارى سالىستىرمالى تاپشى، دامۋ ۇستىندەگى ءىرى ەل ەسەپتەلەتىن ەلىمىز جونىنەن ايتقاندا، قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە ءتىپتى دە باسا ءمان بەرۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. بۇل جونىندە ەلىمىز ۇكىمەتى جۋىق جىلداردان بەرى اتموسفەرانىڭ، سۋدىڭ، توپىراقتىڭ، ىشپەك-جەمەكتىڭ تازا بولۋى جونىندە ۇنەمىلىك ۇگىتتى كۇشەيتسە، ال ەنەرگيانى جەل كۇشى، كۇن نۇرى، سۋ قۋاتى، جاراقسىز قالدىق سياقتى زالالسىز ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىپ جاراتىلىستىق بايلىقتى بارىنشا قورعاۋدى قايتا-قايتا باسا دارىپتەۋدە. الايدا ەلىمىزدە بايلىق قاينارىن اشۋ ءتاسىلى ۇزاق ۋاقىت ۇيلەسىمسىز بولىپ كەلگەندىكتەن ءبىز دۇنيە جۇزىندە ورتاسىنىڭ لاستانۋ دارەجەسى ەڭ اۋىر مەمىلەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدىق. ﻩﮔﻪﺭ ءبىز بىلايعى جەردە ﺑﺎيلىقتى ﯗﻧﻪﻣﺪﻩﯞ ﻣﻪﻥ ﻭﺭﺗﺎﻧﻰ ﻗﻮﺭﻋﺎﯞﻋﺎ باسا ءﻣﺎﻥ ﺑﻪﺭﻣﻪﺳﻪﻙ، وندا وڭاپ الۋعا ﻛﻪﻟﻤﻪﻳﺘﯩﻦ ﺗﺎﺭﻳﺤﻲ ﻗﺎﺗﻪﻟﯩﻚ ﻭﺗﻜﯩﺰﯞﯨﻤﯩﺰ ابدەن ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. سوندىقتان ﺍﺳﺘﻪ ءوزىمىزدى ءوزىمىز ويراندايتىن ىستەردى ىستەمەۋىمىز قاجەت.

  مىناۋ ءبىز تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان عالامشاردا تابيعات پەن ادام، ادام مەن قوعام جاراسىمدىلىعى ءوز ارا سايكەسكەندە عانا قورشاعان ورتا ءبۇلىنىپ لاستانبايدى، ۇلى جاراتىلىس قايتا اينالىپ ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن دامۋىنا حاۋىپ توندىرمەيدى، ءوش المايدى، ادامزات وراسان زور باقىتسىزدىققا ۇشىرامايدى. باياندى ءارى عىلمي دامۋ نىساناسى شىنايى جۇزەگە اساتىن بولادى. سەبەبى، بۇگىنگى دارىپتەلىپ وتىرعان باياندى دامۋ ــ قورشاعان ورتانى قورعاۋدان استە قول ۇزە المايدى. قازىر ەلىمىزدە ورتا ماسەلەسىندە ءىشىنارا وڭىرلەردە جاقسارۋ بولعانىمەن، تۇتاس تۇلعالىق جاقتان ورتانىڭ ويراندالۋى ءالى دە تەجەلمەي وتىر، جاعداي ءالى دە كۇردەلى، قىسىم دا بارعان سايىن ارتىپ بارادى. سوندىقتان ورتانى قورعاۋ ءاربىر قوعام مۇشەسىنىڭ سانالى تۇردە بويسىناتىن قوعامدىق ءمورال ولشەمىنە، ءار ۇلتتىڭ ورەلى وركەنيەت بەلگىسىنە اينالۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ءدال وسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا قازاق ۇلتى ەجەلدەن وزگە ۇلتتارعا ونەگە بولارلىقتاي وزگەشە وسكەلەڭ ورەگە يە. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ساناسى بەرىسى تۇتاس ەلگە ۇلگى بولۋعا، ارىسى ءتىپتى دۇنيە حالىقتارىنا ۇلگى-ونەگە بولىپ، الەمدىك ورەگە كوتەرىلۋگە ءتيىس.

  قورتىپ كەلگەندە، عاسىرلار بويى ەشكىمنىڭ قۋزاۋىنسىز-اق «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار»-دەپ تابيعاتتى، قورشاعان ورتانى سانالى قورعاۋ؛ «تابيعات ــ انا»- دەپ ۇلى جاراتىلىستى اناسىنداي ايالاۋ ــ قازاق ۇلتىنىڭ ءالميساقتان بەرى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قانىنا سىڭگەن حالىقتىق قاسيەتى، ۇلتتىق تەكتىلىگىنىڭ تاماشا ايعاعى. ۇلتىمىزدىڭ وسىناۋ وسكەلەڭدىگىنىڭ، ورەلىلىگىنىڭ بەلگىسى بولعان قورشاعان ورتانى قورعاۋداي سارابدال ساناسىن بۇگىنگى دارىپتەلىپ وتىرعان دۇنيە جۇزىلىك ەكولوگيالىق وركەنيەت ۇلگىلەرىنىڭ بيىك مىنبەرىنە كوتەرۋىمىز قاجەت. ءبىز وسى ونەگەلى، وزىق قاسيەتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن ونان ارى ۇلىقتاپ، ونى وسكەلەڭ ورەگە كوتەرىپ، الەم جۇرتىنا شىنايى تانىتار بولساق، وندا ول ادامزات يگىلىگىنىڭ باعا جەتپەس اسىل جاۋھارى بولىپ ماڭگى جارقىراي بەرمەك.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ پايدالانۋعا بولمايدى
Copyright © 1997-2012 by www.people.com.cn. all rights reserved