بەتتى ساقتاۋ |باس بەت قىلۋ |حات ساندىعى |حابارلاسىڭىز|ءبىز تۋرالى
كومپيۋتەر ۇيرەنىپ، ينتەرنەتتەن پايدالانۋ ــ ءداۋىر تالابى
ىسپانديار سولتاش ۇلى
2010.05.13 10:16    
{ ءارىپتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى كىشى ورتا ۇلكەن} باسىپ شىعارۋ  
      
  وتكەن عاسىردىڭ سوڭىن الا ينفورماتسيالاندىرۋ كاسىبى ءار ەل حالىق شارۋاشىلىعى دامۋىنىڭ ەڭ جاڭا ورلەۋىنە، دامۋ ستراتەگياسىنىڭ كوزدەگەن بيىگىنە اينالدى. ەلىمىز ۇكىمەتى دە وسى ۇردىسكە ساي ينفورماتسيالاندىرۋ كاسىبىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ، ونى بەلسەندى ىلگەرىلەتتى. قازىر ينفورماتسيالاندىرۋ كاسىبى ەلىمىز ونەركاسىپ تاراۋى مەن سىرتقى ساۋدا ەكسپورتىنداعى ەڭ ۇلكەن كاسىپ سالاسىنىڭ بىرىنە اينالدى. جۇڭگو حابارلاسۋ تورابىنىڭ توراپ سيىمدىلىعى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 1-ورىنعا ءوتتى. الداعى ءبىر مەزگىل ەلىمىز حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ينفورماتسيا كاسىبى ارقىلى دامۋىنىڭ تىڭ ورەگە كوتەرىلەتىن مەزگىلى بولاتىنى تولىق مەجەلەنۋدە. ويتكەنى ينفورماتسيالاندىرۋ كاسىبى قوعامدىق العا باسارلىق پەن وندىرگىش كۇشتەر دامۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى.

  «ينفورماتسيالاندىرۋ» دەگەنىمىز زەردەلى قۇرالدار ۋاكىلدىك ەتكەن جاڭا وندىرگىش كۇشتەردى جەتىلدىرىپ، دامىتۋ ارقىلى ونى قوعام ءۇشىن باقىت جاراتۋعا قىزمەت ەتتىرۋدى مەڭزەيدى. ينفورماتسيالاندىرۋ ــ ونەركاسىپتەنگەن قوعامنىڭ ينفورماتسيالانعان قوعامعا قاراي دامۋى. وسى بارىستا، ينفورماتسيا كاسىبىنىڭ حالىق شارۋاشىلىىنداعى ۇلەس سالماعى جوعارىلاپ، ونەركاسىپتەنۋ مەن ينفورماتسيالانۋدىڭ ۇشتاسۋى كۇننەن-كۇنگە نىعايىپ، ينفورماتسيا بايلىعى ماڭىزدى ءوندىرىس فاكتورىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، ۋاقىت وتكەن سايىن دۇنيە ءجوزىنىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىن ىلگەرلەتەتىن شەشۋشى فاكتورعا، ادامزات العا باسارلىعىنىڭ جاڭا دامۋ بەتالىسىنا اينالۋدا.

  پارتيا 17-قۇرىلتايىنىڭ بايانداماسىندا ونەركاسىپتەنۋ، ينفورماتسيالانۋ، قالا-قالاشىقتانۋ، بازارلانۋ، حالىقارالانۋدىڭ ىشكەرلەي دامۋى سىندى جاڭا جاعدايلار مەن تىڭ مىندەتتەردى جىعا تانىپ، ەلىمىز دامۋى ءدوپ كەلىپ وتىرعان تىڭ تاقىرىپتار مەن جاڭا قايشىلىقتاردى ىشكەرلەي يگەرىپ، عىلمي دامۋ جولىمەن سانالى تۇردە ءجۇرۋ ورتاعا قويىلدى. مۇنان پارتيامىزدىڭ قازىرعى ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىگىن تۋرا مەجەلەپ، سوعان ساي دۇرىس شەشىم جاساعانىن اڭعارامىز.

  ينفورماتسيالاندىرۋ قوعامنىڭ بارلىق جاعىن شارپيدى. قازىر كەيبىر شارۋاشىلىعى دامىعان اۋىل-قىستاقتاردا قاراپايىم شارۋالار ۇيىندە وتىرىپ-اق ينتەرنەتتەن (عالام توردان) ءتۇرلى عىلىم-تەحنيكالىق ينفورماتسيالاردى قابىلداپ، ونەر-ءبىلىم ۇيرەنىپ، بازار قاجەتىنە ساي كاسىپ تاۋىپ ىستەپ، شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە تىڭ ءورىس اشىپ، ءوز قاجەتتەرىن قاناعاتتاندىرۋدا.

  وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان بەرى ونەركاسىپ پەن عىلىم-تەحنيكانىڭ ۇشقان قۇستاي دامۋىنا بايلانىستى، بۇكىل دۇنيە ءجۇزى عىلىم-تەحنيكا سالاسىندا زور وزگەرىس تۋىلدى. وسى وزگەرىس نەگىزىندە ينفورماتسيا نازارياسى بارلىققا كەلدى.

  ينفورماتسيا ــ وبيەكتيۆ زاتتار مەن قۇبىلىستاردان بارلىققا كەلەتىن حابار، اقپارات، بۇيرىق، الۋان ءتۇرلى بەلگى، قۇپيا شيفر، دىبىس-كەسكىن جانە ءار ءتۇرلى سيگنالداردى ءوز ىشىنە العان جالپىلىق ۇعىم بولىپ، ول جەتكىزۋگە جانە الماستىرۋعا بولاتىن بارلىق ءبىلىم مازمۇندارىن قامتيدى. ينفورماتسيا وبيەكتيۆ دۇنيەدەگى ميكرو بولشەكتەردەن الەمگە دەيىن، جانسىزداردان جاندىلارعا دەيىن بارلىق بايلانىستاردا ءومىر سۇرەدى. ينفورماتسيا اتاۋى حابار-وشار، سيگنال دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر. ينفورماتسيانى ءارقانداي جاعدايدا سەزۋگە، پارىقتاۋعا، ولشەۋگە، ساقتاۋعا، بەينەلەۋگە، تەكسەرۋگە، تاراتۋعا، تالداۋ جاساۋعا، وزگەرتۋگە، ءبىرجايلى ەتۋگە جانە پايدالانۋعا بولادى. ول رەال دۇنيەدە جالپى بەتتىك ءومىر ءسۇرىپ تۇرادى ءارى شەتسىز دە شەكسىز بولادى.

  ادامزاتتىڭ ءوزارا وي الماستىرىپ، قارىم-قاتىناس جاساۋداعى تاريحي وزگەرىستەرى العاشتا، ءتىلدىڭ جارىققا شىعۋى، ونان سوڭ، جازۋدىڭ بارلىققا كەلۋى، بەرتىن كەلە، باسپا تەحنيكاسىنىڭ تاپقىرلانۋى ارقىلى دامي كەلىپ، وتكەن عاسىرلاردا تەلەگراف، تەلەفون، راديو-تەلەديدار قاتارلى كومپيۋتەرمەن ۇشتاسقان تەحنيكالىق جاڭالىقتارمەن ۇلاسىپ، بۇگىنگى ينتەرنەت داۋىرىنە، ياعني اۆتوماتتاندىرىلعان اقىل-پاراسات داۋىرىنە قادام تاستادى.

  كومپيۋتەر ينتەرنەتتەن بۇرىنعى ۇعىم. ينتەرنەت ۇعىمى كومپيۋتەردىڭ دامۋىنان تۋىنداعان. ەڭ العاشقى كومپيۋتەر 1946-جىلى امەريكادا تاپقىرلانىپ، ىسكە قوسىلعان. ەگەر كومپيۋتەر بولماعان بولسا، بۇگىنگى ينتەرنەت ۇعىمى دا بارلىققا كەلمەگەن بولار ەدى. سوندىقتان كومپيۋتەردى ينتەرنەتتىڭ قاينار كوزى دەۋگە بولادى.

  ينتەرنەت 40 جىلدىق تاريحقا يە. 1969-جىلى ا ق ش-ىندا، سول ەلدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وقۋ ورىندارىن، اسكەري ورىنداردى ءبىر-بىرىنە جالعايتىن ارفانەت (Arpanet ) جەلىسى ( 1983 جىلدان باستاپ «ينتەرنەت» تەرمينى Arpanet ۇعىمىنا بايلانىستى ايتىلاتىن بولدى ) ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ول كەزدەگى ارفانەت جەلىسى زەرتتەرمەندەر ارا احپارات اۋىسۋعا، يادرولىق شابۋىل جاساۋ كەزىندە بايلانىس جاساۋعا عانا قولدانىلعان. كەيىن كەلە وزگە جەلىلەس ۇزاق قاتتامدار ارا بايلانىس جاساۋعا ىستەتىلدى. قازىرگى تاڭدا، قوعامدا ينتەرنەتتىڭ كەۋلەپ كىرمەگەن قوينى-قونشى قالمادى دەۋگە بولادى. ءسويتىپ، 40 جىلدىق دامۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ينتەرنەت دۇنيەگە كەلدى.

  ينتەرنەت ــ كومپيۋتەرلىك جەلىلەردىڭ اقپارات الماستىرۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە جالعانىپ قىزمەت ىستەيتىن بۇكىل الەمدىك تورى، ياعني عالام تور. ول بۇكىل جەر شارىن قامتىعان الەمدىك اقپارات جۇيەسى بولىپ تابىلادى. ينتەرنەت ــ بۇكىل جەر شارىنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ميلليونداعان كومپيۋتەرلەردى ءوزارا جالعاپ، تۇتاستىراتىن الىپ جەلى.

  ينتەرنەت قازىرگى كەزدە اقپارات-باسپا ءسوز، راديو، كينو، تەلەديدار، ادەبيەت-كوركەمونەر قاتارلى ۇگىت-اقپارات قۇرالدارى مەن وقۋ-اعارتۋ، عىلىم-تەحنيكا، ساۋدا-فينانس، قاتىناس-حابارلاسۋ، ەمدەۋ-دەنساۋلىق ساقتاۋ، ساياحات، اۋا رايى، الەمگە ۇشۋ، اسكەري ىستەر قاتارلى سان الۋان سالالاردىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن قۇدىرەتتى كۇشكە اينالدى. ءسويتىپ، ينتەرنەت بۇگىنگى تاڭدا ادامداردىڭ كۇللى تىرشىلىك قيمىلىنا زور وزگەرىستەر اكەلدى. ينتەرنەتتى وڭدى پايدالانسا، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قۇدىرەتتى قوزعاۋشى كۇشى رولىن اتقارادى. ينتەرنەت رايوندار، مەمىلەكەتتەر ارا شەكارا شەكتەمەسى مەن كۇردەلى جاعراپيالىق شارت-جاعدايدىڭ كەدەرگىسىن بۇزىپ، ۋاقىت جانە كەڭىستىك قاشىقتىعىن قىسقارتىپ، ينفورماتسيانىڭ تارالۋ كولەمىن زور مولشەردە ۇلعايتتى جانە تارالۋ قارقىنىن تەزدەتتى. ءسويتىپ، ينتەرنەتتىڭ بارلىققا كەلۋى مەن ونىڭ جالپىلاسۋى ينفورماتسيانىڭ تارالىم تاسىلىنە توڭەرىس سيپاتتى وزگەرىس الا كەلدى. ول قازىردىڭ وزىندە ادامنىڭ ويى جەتپەيتىندەي دارەجەدە دامىپ، الەۋمەتتىك ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ءسىڭىپ كىرىپ، ادامداردىڭ ينفورماتسيا قابىلدايتىن، ءبىلىم ۇيرەنەتىن، كوڭىل اشاتىن ماڭىزدى دانەكەرىنە اينالدى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا، جاڭا اقپاراتتىق قوعامنىڭ تالابىنا ساي، ينتەرنەت قۇرىلىسىن دۇرىس باعىتتا دامىتۋعا، ودان يكەمدى پايدالانۋعا، ءونىمدى باسقارۋعا، ونى سوتسياليستىك وزىق مادەنيەتتى تاراتاتىن بازاعا، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەيتىن ارناعا، ادامداردىڭ رۋحاني مادەنيەت تۇرمىسىن اقاۋسىز دامىتاتىن كەڭىستىككە اينالدىرۋعا قۇلشىنۋىمىز قاجەت.

  بۇگىنگى تاڭدا ينتەرنەت الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعاندىعى سەبەپتى، ول كۇندەلەكتى تۇرمىستا، ادامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە قىسىم تۇسىرە باستادى. بۇرىن حات جازا بىلەتىن ادامنىڭ ءبارى ساۋاتتى سانالاتىن. بەرتىن كەلە ورتالاۋ مەكتەپ ماعلۇماتى بارلاردان جوعارعىلار ساۋاتتى ەسەپتەلدى. ال قازىر كومپيۋتەردەن پايدالانا بىلمەيتىندەر ساۋاتتى ەسەپتەمەيتىن جاعداي بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلەدى. ويتكەنى قازىرگى ءداۋىرىمىز ينفورماتسيا ءداۋىرى بولعاندىقتان ازاماتتارىمىزعا كومپيۋتەردەن ساۋاتتى بولۋ كۇن وتكەن سايىن اۋاداي قاجەت بولۋدا. ءبىز قازىرگى ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا كەڭسە، اۋرۋحانا، بانكە، ەرەن بازار سياقتىلاردىڭ بارىندە جۇمىس كومپيۋتەرمەن ىستەلىپ جاتقانىن كورەسىز. وتكەن ءبىر مەزگىلدە ادامداردىڭ مەكتەپ وقۋ-اعارتۋىنان تىسقارى ۋاقىتتاردا قوسىمشا ءبىلىم الۋى كىتاپ پەن پراكتيكا ( ءىس ءجۇزى ) ارقىلى جۇزەگە اسسا، بۇل كۇندەرى بۇنداي ءبىلىم الۋ ورايى كومپيۋتەر، ينتەرنەت، ەلەكتروندى قۇرالدار ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولدى. ەگەر ءسىز ينتەرنەتتى ياعني، عالام توردى اشساڭىز ول سىزگە الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنىڭ كەز-كەلگەن جەرىنەن وزىڭىزگە قاجەتتى ينفورماتسيانى قابىلداۋىڭىزعا تولىق مۇمكىندىك جاراتىپ بەرەدى.

  ينفورماتسيا ماتەريا مەن ەنەرگيادان كەيىنگى جاراتىلىستىق دۇنيە مەن ادامزات قوعامىنىڭ ءۇش نەگىزگى ستراتەگيالىق بايلىعىنىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا بارعان سايىن حالقارالانىپ، بۇكىل جەر شارىن شارپىپ وتىرعان ينفورماتسيا بايلىعىنان ۇتىمدى پايدالانساق، وندا بۇكىل ادامزات عىلىم-مادەنيەتىنىڭ وزىق جەمىستەرىن، عىلميلانعان باسقارۋ تاسىلدەرى مەن ادىستەرىن قابىلداۋىمىزعا تولىق مۇمكىندىك تۋىلادى ءارى بۇكىل دۇنيە حالىقتارىنىڭ ءبىزدى تۇسىنۋىنە دە تاماشا وراي جاراتىلاتىن بولادى. قازىرگى كەزدەگى شاپشاڭ ءجۇرىلىپ جاتقان الەميلەنۋ ۇردىسىنە، ياعني الەمدىك باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە ينتەرنەتتىڭ قوسار ۇلەسى ايرىقشا مول.

  ەگەر ءبىز قولايلى شارت-جاعدايلاردى تەزىرەك جاراتىپ، قالىڭ ەگىنشى-مالشىلار قاۋىمىن كومپيۋتەر ۇيرەنىپ، ينتەرنەتتەن پايدالانۋ جونىندە، ينفورماتسيالانۋدىڭ بازار ەكونوميكاسىمەن قاتىناسى جونىندە ساۋاتتاندىراتىن كۋرستاردى اشىپ، قالىڭ قاۋىمنىڭ بازار باسەكەسىندىك قۋاتىن ارتتىرساق، وندا ولار ورتاعا، ۋاقىتقا، شارت-جاعدايعا، بازارعا ويداعىداي سايكەسىپ، تۋىلۋى مۇمكىن بولعان ءار ءتۇرلى زياننان الدىن الا ساقتانىپ، مول پايداعا كەنەلەتىن بولادى.

  قاراماققا سىرلى دا كۇردەلى سەزىلەتىن كومپيۋتەر مەن ينتەرنەت شىنداپ كىرىسكەن ادامىنا، ىشكى سىرىن يگەرە كەلە، قوس تىزگىنىن قولىڭىزعا ەركىن ۇستاتاتاتىن قاراپايىم قۇرالعا اينالادى. ونى يگەرىپ، ءوز قاجەتىنە جاراتقىسى كەلگەن ادامعا جاي الىپپەلىك ساۋاتتىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. ەگەر شىنداپ ۇيرەنۋگە مويىنسال بولساڭىز وندا ول ءسىزدى ءوزى-اق قىزىقتىرىپ، تايازدان تەرەڭگە قاراي جەتەلەي جونەلەدى. انە سوندىقتان، بۇگىنگى مىناۋ ونەر سالتانات قۇرىپ، عىلىم سويلەيتىن باسەكەگە تولى زىمىران زامانعا ويداعىداي سايكەسۋ ءۇشىن، ۇلتىمىز ازاماتتارى جابال اتتانىسقا كەلىپ، تەز ارادا كومپيۋتەر ۇيرەنىپ، ينتەرنەتتەن پايدالانۋدى داعدىلى ادەتتەرىنە النالدىرۋلارى قاجەت.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق گازەتىنىڭ تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : اسقار جاڭابەك ۇلى
حابارلار
كوپ مەديا
ۇلتتىق مانەر
تەلەفون: 67 /65368365-010 ‍حات ساندىعى: kazakh@peopledaily.com.cn
بۇل بەتتىڭ مەنشىك ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان، كەلىسىمنەن وتپەگەندە كوشىرىپ پايدالانۋعا بولمايدى
Copyright © 1997-2012 by www.people.com.cn. all rights reserved