بەتتى ساقتاۋ | باس بەت ەتۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى>>دەربەس پاراقشا>>ىسپانديار سولتاش ۇلى>>ماقالالار3

مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى ابزال بايلىق

ىسپانديار سولتاش ۇلى 

2012.09.26 15:03     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى

  دۇنيەدەگى ءارقانداي ۇلتتىڭ مادەنيەتىندە سول ۇلتتىڭ ارعى تاريحي ءتۇپ-توركىنى، ۇلتتىق رۋحاني گەنى (DNA) ساقتالعان. جايشىلىقتا ادامدار ۇنەمى اۋىزعا الاتىن ۇلت رۋحىنىڭ نەگىزى دە تىكەلەي وسى مادەنيەت ۇعىمىنا قاتىستى. قازىر قوعامداعى ءىشىنارا ادامداردىڭ ۇعىمىندا مادەنيەت دەسە ونى ءبىر ۇلتتىڭ ءان ايتۋى، ءبي بيلەۋى، الۋان رەڭدە كيىم كيىنۋى دەپ جالاڭ تۇسىنەتىن جاعداي دا جوق ەمەس. اسىلىندە، مادەنيەت ادام بالاسىنىڭ قولىمەن جاسالعان جانە اقىل-ويىمەن توپشىلانعان كۇللى ماتەريالدىق جانە رۋحاني بايلىقتىڭ جالپى جيىنتىعىن كورسەتەدى. ونىڭ كولەمىنە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى بەينەلەيتىن بارلىق قۇندىلىقتار تولىق قامتىلىپ جاتادى. مادەنيەت قاي-قاشان دا بەلگىلى ءبىر ۇلت حالقىنىڭ ءوز رۋحاني دۇنيەسىن ايگىلەۋىمەن، ونىڭ ءوزىن-ءوزى تانىپ تۇسىنۋىمەن، ءوز دارالىعىن كورنەكتىلەندىرىپ كورسەتۋىمەن قۇندى.

  بۇگىنگى تاڭدا جەرشارىلانۋ مەن قوعامدىق دامۋدىڭ قيان-كەسكى باسەكەسىنە بايلانىستى، ادامداردىڭ دۇنيەگە، ومىرگە، قۇنعا كەسىم جاساۋ كوزقاراسى بۇرىنعى ءار تاراپتىلىقتان ءبىرىڭعايلىققا باعىتتالىپ، تاريحي ارعى ءتۇپ-توركىن وزدىگىنەن وزگەرۋگە بەيىمدەلىپ، ۇلتتاردىڭ وزىنە ءتان ەستەتيكالىق تالعامى كوپ تۇرلىلىكتەن ءبىر ارناعا قاراي ويىسىپ، ءوز بويىنا قىرۋار قۇندى قاسيەتتەردى سىڭىرگەن ءار ۇلتتىڭ قايتالانباس الۋان ءتۇرلى ەرەكشەلىگى ۋاقىت وزعان سايىن ءتىپتى دە تەز قارقىنمەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، ازايۋعا بەت الدى. وسى وزگەرىستەرگە ساي، كۇللى ۇلتتىق بولمىسىمىزعا باعامداي قاراساق، بىزدە تۋىنداعان وزگەشەلىك تە تىم كىشى-گىرىم ەمەس. ايتالىق، قويشى قارت تاياعىن تاستاپ، ورەن-جارانىن ەرتىپ، شەت-شالعاي تاۋ قويناۋلارىنان شىعىپ، قالا-قالاشىقتارعا كىردى. كەڭ بايتاق ساحاراعا جاساندى سەرىك ارقىلى تاراتىلاتىن تەلەۆيزور، راديو، تەلەفون سياقتى حابارلاسۋ جۇيەلەرى ورناتىلعاندىقتان عاسىرلار بويى تابيعي قاسيەتىن ساقتاپ، قايماعىن بۇزباي ايتىلىپ كەلە جاتقان تارتىمدى دا قۇيقىلجىعان قويشى ءانى بايىرعى تاۋ شاتقالدارىنان بىرتىندەپ الىستاپ، كوپ ەستىلمەيتىن بولدى. ۇلى دالا توسىندە سان مىڭ جىل سالتانات قۇرعان دىر-دۋمانى مول قازاقى اۋىل ءومىرى قازىرگى تۇستا ىزدەگەن ادامعا كوپ كەزىگە قويمايدى. اۋەلدە قازاقتىڭ بۇكىل بولمىسى، ۇلگى-ونەگەسى، سالت-ءداستۇرى، كۇللى يگى قاسيەتى قاراپايىم اۋىل ادامدارىنىڭ جادىندا ساقتالاتىن. «تاۋىنا قاراي اڭى، زامانىنا قاراي زاڭى» دەمەكشى، وتكەن ۇرپاق ۇلى دالا رۋحىن، سول دالانىڭ وزىندەي قازاقتىڭ دارقان قاسيەتىن، كوشپەندىلەردىڭ ەرلىككە تولى عاجايىپ بولمىسىن كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىنا كىتاپسىز-اق ۇيالاتىپ، مەكتەپسىز-اق ءسىڭىرىپ جالعاستىرىپ كەلگەن بولاتىن. جۇرتقا ءمالىم بولعانىنداي، جوعارىداعىداي تۋىنداعان كوپ ءتۇرلى وزگەرىستى ءبىز ءبىر اۋىز سوزبەن جەرشارىلانۋدىڭ ىقپالىنان بولىپ وتىر دەپ جيناقتايمىز.

  اتالعان وزگەرىستەر جان سانى مول ىقپالدى ۇلتتارعا كوپ اسەر ەتىپ كەتپەگەنىمەن، جان سانى از، دامۋ ورەسى باياۋ ۇلتتارعا كۇشتى ىقپال ەتۋدە. سەبەبى، وسىدان شەرىك عاسىر ىلگەرى ەلىمىزدە از ۇلتتار قونىستانعان وڭىرلەردەن سول وڭىرلەرگە ءتان دارا قاسيەتتەرگە يە ەرەكشەلىكتەردى كوپ كورۋگە بولاتىن بولسا، قازىر ونداي ەرەكشەلىكتەردى بايقاۋ قيىنعا سوقتى. ايتالىق، بۇل كۇندەرى سىرتقى كورىنىسىنە قاراپ از ۇلت قونىستانعان رايوندارداعى قالا-قالاشىقتاردى ىشكەرىدەگى قالا-قالاشىقتاردان پارىقتاندىرۋعا كەلمەيتىن بولدى.

  ال كورىنىسكە جاتپايتىن كومەسكى وزگەرىستەردە ءبىربولىم از ۇلت بالالارى ءوز انا تىلىندە ءوزارا سويلەسە المايتىن، ارعى تاريحىن، مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرىن تانىپ بىلمەيتىن جاعداي بىرتىندەپ جالپىلاسىپ كەلەدى. مۇندا ءار الۋان ۇلتتىق ەرەكشەلىك كەي كەزدەرى ءبىر ءتۇرلى جاساندى كۇيدە بەزەندىرىلىپ، ساياحات كاسىبىنە بەيىمدەلگەن تاسىلمەن نەمەسە مۇراجايلار مەن ساحنالىق كورمە ورىندارىنا ارنالعان فورمالارمەن قورعالۋدا. وسىلاي ىستەلەتىندىگى سەبەپتى، بۇگىنگى تولىق قاندى ۇلتتىق ەرەكشەلىگى بار دەپ قارالىپ كەلگەن قۇندىلىقتاردىڭ ءوزى كوپ وتپەي، قورعالاتىن بەيزاتتىق مادەنيەت ۇلگىلەرىنە اينالاتىن سياقتانادى. ماسەلەن، كۇندەلىكتى ومىردە كوركەمونەردىڭ سۇبەلى سالاسى ەسەپتەلەتىن ءان ونەرىندە ءمالىم از ۇلت ازاماتى ءوز اندەرىن وزگە ۇلتقا تانىتۋ ءۇشىن سول ۇلت تىلىنە اۋدارىپ ايتا العانىمەن، الگى ءاندى ءوز انا تىلىندە تابيعي حالىقتىق سارىنىن ساقتاپ ايتا المايتىن بولدى.

  بۇل كۇندەرى ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە بايىرعى مادەنيەتىمىزدەن بىرتىندەپ بوي تارتىپ، ونى ءبىر ءتۇرلى مەشەۋ، دامۋعا كەدەرگى بولاتىن جارامسىز نارسە دەپ كورسەتۋگە بەيىم تۇراتىن، ءتپتى، ءوز ۇلتىنا ءوزى مۇرىن شۇيىرە قارايتىن قانداستارىمىزدىڭ قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى. ولار وزدەرىنىڭ ارعى تەگىنىڭ بايىرعى قاراپايىم حالىقتىق دەڭگەيدەن بىرتىندەپ دامۋ ارقىلى بۇگىنگى ورەگە جەتكەنىن ءتۇسىنىپ بىلمەيتىن بولدى. ءسويتىپ، ادامدار اراسىندا وتكەندەگى مادەنيەتتىڭ قازىرگى مادەني قۇندىلىقتاردىڭ رۋحاني تىرەگى، جاسامپازدىق جاراتۋىنىڭ قاينار كوزى ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەيتىن جاڭا اۋقىم قالىپتاسىپ كەلەدى.

  قازىرگى جاستار ورتاسىندا اۋەلگىدەي «قيۋادان شاۋىپ، قيسىنىن تاۋىپ» شەشەندىكپەن تاپقىر سويلەيتىن ءسوز مادەنيەتىنە ءتان حالىقتىق قاسيەت بارعان سايىن جۇتاڭ تارتىپ بارادى. ءبىز بۇل جەردە ءوز ۇلتىنىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن مادەني ورىسىنەن بىرتىندەپ اۋا ءجايىلىپ، شالعاي كەتىپ بارا جاتقان جاستارىمىزعا اعالىق تۇرعىدا تۇرىپ «ۇلتىڭنىڭ وتكەنىن، تاريحىن بىلمەسەڭ، قازىرگىسىن يگەرە المايسىڭ، كەلەشەگىڭ ءتىپتى بۇلىڭعىر تارتاتىن بولادى. ويلانىپ كورشى، ەگەردە وزگە ۇلت ۋاكىلى سەنەن <ۇلتىڭدا ماقتان ەتەرلىكتەي قانداي قاسيەت، قانداي تاريح، قانداي ەرەكشەلىك بار؟> دەپ سۇرار بولسا، وندا سەن نە دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىڭ، ءوز ءجونىڭدى بىلمەي تۇرعان سەنى وزگەلەر سوندا قالاي سيلاماق، سوندىقتان دا ەڭ اۋەلى ءوز مادەنيەتىڭدى، ءتىلىڭدى، تاريحىڭدى، سالت-ءداستۇرىڭدى قانىق ءبىلىپ، قانىڭا ءسىڭىرىپ، قاسيەتىڭە اينالدىرىپ العانىڭ ءجون» دەگىمىز كەلەدى.

  كەزەكتە اعا ۇرپاقتى ــ بىزدە سان مىڭ جىلعا جالعاسقان تەلەگەي تەڭىز تاريح، قۇنارلى كوركەم ءتىل، وزىق ۇلتىق ونەگە، قايماعى بۇزىلماعان حالىقتىق قاسيەت بولعانىمەن، ءبىراق، ونى ءتۇسىنىپ، قادىرىنە جەتىپ مۇراگەرلىك ەتكىسى كەلمەيتىن، ءوزىنىڭ اۋەلگى ۇلتتىق بولمىسىنان بەزىنگەن، كورىنگەننىڭ كۇرەسىنگە تاستاعانىنا تالعاۋسىز كوز سۇزەتىن، ەلدىڭ قاڭسىعىن وزىنە تاڭسىق سانايتىن ساڭىلاۋسىز، ۇعىمسىز ۇرپاقتىڭ بىرتىندەپ مولايىپ كەلە جاتقاندىعى سىندى رەال جاعداي ەرەكشە الاڭداتادى. ءاسىلى ۇلتتى ۇلت ەتىپ ساقتاپ تۇراتىن ەڭ نەگىزگى فاكتور ونىڭ ۇلتتىق بولمىسى. تۇتاس ادامزات ومىرىنە نازار سالار بولساڭىز، قازىر دۇنيەدەگى ۇلتتاردىڭ ىشىندە جان سانى از، دامۋ قارقىنى باياۋ، مادەني ورەسى تومەندەرى ءوز ۇلتىن ءوزى ۇلت رەتىندە جوعالتىپ الماۋدىڭ قامىندا ءجۇر. ولار كوبىنەسە تارلان تارتقان تاريح قاتپارلارىنان وزىندىك مادەني كەلبەتىن ىزدەپ تاۋىپ، ونى وزگەلەرگە ارلەندىرىپ كورسەتۋدى ماقسات، مۇرات سانايتىن بولدى.

  قازىر قوعامدا تىم از سانداعى ازاماتتارىمىزدىڭ تۇسىنىگىنشە بولعاندا ءوز ءتىلىن ءبىلىپ، ءوز مادەنيەتىن ساقتاۋ ــ دامىماي، جەتىلمەي ارتتا قالعاندىقتىڭ، بىلىمسىزدىكتىڭ، مادەنيەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى سياقتاناتىن سىڭايلى. اۋەلى كەيبىرەۋى سولاي ىستەۋدى ءبىرتۇرلى مارتەبە، ابىروي، ماقتان سانايتىن دا بولىپتى. ۇلت ۇرپاعىنىڭ ازعىنداۋى، ماڭگۇرتتەنۋى دەگەنىمىز ــ مىنە، وسى. بۇلاي بولعاندا، الدا قازاق بولىپ تۋىلعانىمەن، قازاقى بولمىسىنان اجىراپ قالاتىن، اتى قازاققا ۇقساعانىمەن زاتى قازاققا ۇقسامايتىندار بارعان سايىن مولاياتىنداي تۇرادى. جاسىرارى جوق، قازىرگى بەتالىستان قاراعاندا، مىنا قوعام كەيدە ءبىز قيالداعاننان دا كۇردەلى، ءارى وزگەرىسشەڭ بولىپ بارادى. ويتكەنى بۇگىنگى ءوز تىلىندە سويلەمەيتىن، سالت-ءداستۇرىن ءتۇسىنىپ بىلگىسى كەلمەيتىن ۇرپاقتان تۋار ۇرپاقتىڭ قانداي كۇيدە بولاتىنىن كوز الدىعا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ومىردە ءوز ۇلتىن سۇيمەيتىن ادامنىڭ سول ۇلتتىڭ تولىققاندى ازاماتى بولىپ جەتىلۋى ەكىتالاي. تاريحىن ۇلىقتاماعان، بارىن ارداقتاي بىلمەگەن جۇرتتىڭ قاشاندا باعى جانىپ، جوعى تۇگەندەلە قويمايدى. سوندىقتان ءبىز ءارقاشان ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، ەڭ اۋەلى، ۇلتسىزدانباۋ تاربيەسىن تال بەسىكتە ايتىلاتىن بەسىك جىرىنان، وتباسى تاربيەسىنەن باستاۋىمىز ءتيىس. قازىر ءىشىنارا وتباسىلارىندا اتا-انالار ءوز بالالارىمەن وزگە تىلدە سويلەسەتىن، ءوز حالىقتىق قاسيەتىن وزگە جۇرتتان كەم-قور ەتىپ كورسەتەتىن، ءوز ءتىلىن ءوزى قۇرمەتتەمەي ونان قاراداي جەرىنەتىن كەلەڭسىز جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى. ادامدىق ومىردە ءوز ءتىلىن، مادەنيەتىن قورعاپ، ونى ارداقتاي الماعان جۇرت ءوزىن جانە ءوزىنىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن قامتاماسىز ەتە المايدى. اۋەلى، ءوز اعاسىن اعالاي المايتىن ادام، كەيىنگى تۇستا كىسى اعاسىن جاعالاي المايتىن بولادى. سول سەبەپتى، ءبىز ءوز ۇلتىمىزعا ءتان ۇرپاق تاربيەلەۋ مەحانيزمىنىڭ بارلىق تەتىگىن جابال ىسكە قوسۋىمىز قاجەت. وسەر ۇرپاقتىڭ جان دۇنيەسىنە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ءوز انا تىلىندە ساعات سايىن، مينۋت سايىن جالىقپاي ءسىڭىرۋىمىز ءتيىس.

  ءارقانداي ۇلت جونىنەن ايتقاندا، سوناۋ ىقىلىم زامانداردان بەرى ءوزىن زور، وزگەنى قور ساناۋ، ءوز سەنىم-نانىمىن وزگەلەرگە زورلاپ تاڭۋ، ادامدىق كەلبەتتىڭ ءمانى مەن ءسانى ىسپەتتى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى، مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ءبىر عانا بوياۋمەن سۇرەڭسىزدەندىرىپ كورسەتۋ سياقتى قارادۇرسىندىكتەردىڭ ءبارى سول ۇلت حالقى جونىنەن ايتقاندا، زور قاسىرەتتەن باسقا جاقسىلىق اكەلمەگەن. ۇلتىمىز تۇرعىسىنان ايتقاندا، سوڭعى زاردابىن مولشەرلەۋگە بولمايتىن مۇنداي قاسىرەتتى جاعدايعا توتەپ بەرۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولى ــ جاستارعا باعىتتالعان ۇلتتىق رۋحاني تاربيەنى بارىنشا كۇشەيتۋدە. سەبەبى، تاربيە ءتۇبى ۇلتتىق تەكتىلىكتە جاتىر. ارعى تاريحقا كوز جىبەرەر بولساق، حالقىمىز اتا-بابالارىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان قاتپارى قالىڭ ءومىر تاجىريبەسىن، باي ۇلتتىق رۋحاني قازىناسىن تەك جاس ۇرپاقتى جاقسى تاربيەلەۋ ارقىلى عانا جالعاستىرىپ كەلگەنى ءمالىم.

  سوناۋ ىقىلىم زامانداردان بۇگىنگە جەتكەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىندەگى زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ الەم حالىقتارى مويىنداعان ەڭ سوڭعى مۇراگەرى ءبىزدىڭ قازاق ۇلتى. الدا ۇلتىمىز ۇرپاقتارى سان عاسىرلىق قۇندى مۇرالارىمىزعا قالاي مۇراگەرلىك ەتىپ، قايتىپ جاسامپازدىقپەن جالعاستىرسا دا ونىڭ ءورىسى مەن تىنىسى مۇلدە تارلىق ەتپەيدى. ماسەلە سول قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭا ءداۋىردىڭ تالابىنا ساي نەگىزگى قاسيەتىن ساقتاي وتىرىپ جاڭعىرتىپ، جاڭالاپ، جاسامپازدىقپەن يگىلىكتەنە بىلۋىمىزدە.

  قازىرگى رەالدىققا جۇگىنەر بولساق، ءبىز قالاساق تا، قالاماساق تا، بولاشاقتى جەرشارىلانۋسىز ەلەستەتە المايمىز. جەرشارىلانۋدىڭ بىزگە بەرەرى دە، بىزدەن الارى دا مول. ماسەلە سول جەرشارىلانۋدىڭ بەتالىسىنا تالعاممەن قاراپ، ونى ءوز ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي بەيىمدەپ، دۇرىس پايدالانا بىلۋىمىزدە. ءبىز، ارينە، جاستاردىڭ ءبارىن ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەن باز كەشىپ، شالىس باسىپ، شالعاي كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىز. ۇلتىمىز ءومىرىنىڭ قاراڭعى جاعىندا كورىنىس بەرەتىن جاستار تىم ازشىلىق قانا، مۇلدە باسىم سانداعى جاستارىمىز توتەنشە جاقسى. ولار ەڭبەكشىل، ىسكەر، پاراستتى. «اسىل ــ تاستا، اقىل ــ جاستا» دەمەكشى، ۇلتتىق ءداستۇرىن ارداق تۇتىپ، ۇلىلىعىن ۇلىقتاي الاتىن نەبىر اسىل، اڭعارلى ازاماتتارىمىز بارشىلىق.

  ءبىر ءوڭىر، ءبىر ەل جونىنەن ايتقاندا، ساياسيدى ءبىرتۇلعالاندىرۋعا بولعانىمەن، مادەنيەتتى ءبىرتۇلعالاندىرۋعا استە بولمايدى. قازىرگى دۇنيەدە باتىستىقتار ويلاعانداي كۇللى ادام بالاسى ءبىر تىلدە سويلەپ، ءبىر عانا مادەنيەت ۇلگىسىمەن ءومىر وتكىزەر بولسا، وندا بۇل استە تابيعي قىزىقتى جاعداي بولماي، ءمانى مەن ءسانى تونالعان، قاسىرەتتى ىسكە اينالار ەدى. ءارقانداي نارسە ءوز ورىنىمەن، ءوز ىلايىعىمەن بولعاندا عانا جاراسىمدى، ۇناسىمدى، كوركەم كورىنىسكە يە بولاتىنى داۋسىز. بۇل كۇندەرى مادەنيەتتەگى الۋان تۇرلىلىك ءبىز سەزىپ-بىلمەگەن قارقىنمەن، ءبىز سەزىپ-بىلمەگەن فورمامەن كۇن سايىن ازايىپ، وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جويىلىپ بارا جاتىر. ەگەردە بۇنداي جويىلۋدىڭ الدى ەرتەرەك الىنباسا، وندا ول كەلەشەكتە توتەنشە وكىنىشتى جاعدايلارعا اپارىپ سوعارىندا داۋ جوق. سوندىقتان وسىزامانعى مادەنيەت اعىمىنىڭ جالپى تىرشىلىك تىنىسى ءوزىنىڭ كوپ نەگىزدىك بايىرعى قاسيەتىن جالعاستى ساقتاي وتىرىپ باياندى دامۋى قاجەت. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، ونى ءتۇرلى فورمالارمەن ۇگىتتەۋ بارىسىندا نەعۇرلىم تاريحقا، شىندىققا قۇرمەت ەتۋ نەگىزىندە قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا سۇيەنىپ، بايىرعى قاراپايىم حالىقتىق قاسيەتىن ساقتاۋعا، جەرلىك، وڭىرلىك دارا ەرەكشەلىگىن كورنەكتىلەندىرۋگە كۇش شىعارۋىمىز، استە قالىڭ قاۋىمنان قول ۇزگەن جاعدايدا جالعان بەينەدە فورماشىلدىقپەن بەزەندىرىپ كورسەتۋدەن، ساناعا ءسىڭىستى بولىپ قالعان كونە ءداستۇرلى شەك-شەڭبەر، ۇيرەنشىكتى داعدىلاردان اۋلاق بولۋىمىز قاجەت.

  وسىزامانعى مادەنيەتتىڭ ەڭ زور اۋقىمدىق ەرەكشەلىگى ــ ول، ءسوز جوق، اشىق، كەڭ تىنىستى، باسقالاردى قاقپايلامايتىن قامقور، كىشى پەيىل، كەشىرىمشىل بولاۋعا ءتيىس. رەال ومىردە تىرشىلىك دۇنيەسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى ۇقساس بولادى. جاراتىلىستىڭ تابيعي قاسيەتىن ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىك ساقتاپ تۇرسا؛ ال ادامزات قوعامىنىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن مادەنيەت ەكولوگياسى ساقتاپ تۇرادى. سوندىقتان مادەنيەت ەكولوگياسى ءوز تەپە-تەڭدىگىن جالعاستى ساقتاۋى، ءتۇرلى سىلتاۋ، كومەسكى تاسىلدەرمەن ويرانداۋعا ۇشىراماۋى ءتيىس. ءىس جۇزىندە، مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى كىلەڭ مادەنيەتكە عانا ءتان ماسەلە بولىپ قالماستان، قايتا ول ءوز بويىنا قىرۋار تاريحي قۇندىلىقتاردى سىڭىرگەن، زور قوعامدىق سيپاتقا جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە رۋحاني جاقتاعى قولامتالى ماسەلە بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى، ءبىر ءوڭىر، ءبىر مەملەكەت جونىنەن ايتقاندا، مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگىن قورعاۋ نە قورعاماۋ ءىسى سول ءوڭىر، سول مەملەكەت جونىنەن ايتقاندا، ونىڭ قوعامىنىڭ تىنىش، ورنىقتى بولۋ-بولماۋىنا تىكلەي قاتىستى ۇرىمتال ءتۇيىن ەسەپتەلەدى. ەگەر ءبىز مادەنيەتتەگى الۋان تۇرلىلىكتى قازىردەن باستان قورعاپ، ايالاپ ساقتاماي، ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداپ، ءبىر تۇلعالاندىرىپ، ءبىر قالىپتان جازباۋعا قاراي بەت الدىرىپ، اۋەلگى قاسيەتىن جويىپ الساق، وندا كەيىن ونداي قاسيەتتى قانشا قاجەتسىنسەك تە ىزدەپ تابا المايتىن ىرىقسىز كۇيگە تۇسەتىن بولامىز.

  مادەنيەت ىسىندە كونە مەن جاڭا، كۇشتى مەن ءالسىز ءبىرىن-ءبىرى قاقپايلاماي ءوزارا جاراسىمدىلىقپەن ۇيلەسىم تابۋى قاجەت. مىنە بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن، ءبىز ۇلتتار ارا قاتىناستا ءوزارا تۇسىنىستىككە، ءوزارا قۇرمەتتەۋگە، ءوزارا جول بەرۋگە، ءارقاشان جاراسىمدى قاتىناستا بولۋعا داعدىلانۋىمىز، استە فورماشىلدىقپەن بەزەندىرىپ كورسەتۋدەن اۋلاق بولۋىمىز، تۇتاس مادەنيەتتە، ايتالىق، ءتىلدىڭ، سالت-ءداستۇردىڭ، كوركەمونەردىڭ ءبارى-ءبارىنىڭ وزىنە ءتان دارالىعىنىڭ، الۋان تۇرلىلىگىنىڭ، ءتابيعيلىعىنىڭ جالعاستى ساقتالۋىنا كەدەرگىسىز جول اشۋىمىز ءتيىس. اسىرەسە، ەلىمىز سىندى كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە مۇنداي ماسەلەگە قاراتا توتەنشە اباي بولۋ، ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ، جان-جاقتىلى ويلاستىرۋ پرينسيبىندە تاباندى بولۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدە مادەنيەت فاكتورى نەعۇرلىم الۋان ءتۇرلى بولعان سايىن، قاۋىرت دامىپ، قاباعات گۇلدەنۋىمىزگە سولعۇرلىم كەڭ جول اشىلاتىن بولادى.

  جۋىق جىلداردان بەرى ەلىمىز بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ قىزمەتىندە زور تابىستاردى قولعا كەلتىردى. بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى دەگەن ۇعىم قازىر تۇتاس قوعام مۇشەلەرى نازار اۋداراتىن ۇلكەن تاقىرىپقا اينالدى. ءاسىلى، بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى بەلگىلى كولەمدە ءمالىم ءبىر ۇلتقا تاۋەلدى بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە، ول كۇللى ادامزاتقا ورتاق بايلىق ەسەپتەلەدى. بىلە بىلگەن جانعا مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى قوعامدىق جاقتان بولسىن، ءالى دە ەكونوميكالىق جاقتان بولسىن، ماڭگى سارقىلمايتىن بايلىق كوزى سانالادى. ءارقانداي كوپ ۇلتتى مەملەكەت جونىنەن ايتقاندا، دامۋدىڭ، وركەندەۋدىڭ وزەگى جەرلىك، وڭىرلىك ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاۋدا جانە جالپى تۇلعالىق جاقتا كوپ تۇرلىلىككە قۇرمەت ەتۋدە.

  قازىر كەي كەزدەرى، ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە مادەنيەت ۇلگىلەرى تىم از سانداعى جىلپوس، پىسىقايلار جاعىنان بەلگىلى ءبىر ورىننىڭ نە جەكە تۇلعانىڭ ۋاقىتتىق مۇددەسىن، اتاق-ابىرويىن، مارتەبەسىن كوتەرەتىن بەت پەردەسىنە اينالسا؛ كەيدە، ساياحات، سەرۋەن ورندارىنىڭ ءبىر ءتۇرلى اقشا تاباتىن جاساندى، جالعان، كورسەتپە قۇرالىنا اينالىپ ءجۇر. وسىلاي ىستەۋ بارىسىندا ءبىر ۇلتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى ءوزىنىڭ اۋەلگى قاسيەتىن ساقتاماي ويجوتامەن بۇرمالانىپ كورسەتىلەتىن، ماسەلەن، قاڭتار مەن شىلدەدە كيەتىن ۇلتتىق كيىمدەردى ءوزارا اۋىستىرىپ كيەتىن، قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا قىزقۋار ويناپ، كوكبار تارتىپ، ات بايگەسىن وزدىراتىن، تۇتاس قيمىلدى ۇيىمداستىرۋدا سول ۇلتتىڭ قاراپايىم حالقى از بولماعان اۋرە-سارساڭعا تۇسەتىن جاعدايلار دا بارعان سايىن مولايىپ بارادى. تەك وسىنداي تاسىلمەن عانا ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە مادەنيەتتى شىنايى قورعاپ، ساقتاپ، ونى ونان ارى دامىتۋاعا بولمايدى. بۇل سالادا زور ناتيجەنى قولعا كەلتىرۋ ءۇشىن، تۇتاس قوعام مۇشەلەرىنىڭ وسكەلەڭ جاۋاپكەرشىلىگى، تاريحقا، شىندىققا قۇرمەتپەن قارايتىن سانالى، مادەني قيمىلى قاجەت. سونىمەن بىرگە، ءتۇرلى يدەيامەن مادەنيەتتىڭ اۋىسۋى، توعىسۋى، بەلدەسۋى بارعان سايىن جيىلەي تۇسكەن قازىرگى تاڭدا مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن، بارلىق گۇل شەشەك اتۋ، جالپى جارىسا ءۇن قاتۋ باعىتىنا تاباندى بولۋىمىز، ءدانىن الىپ، قاۋىزىن تاستاۋعا، وتكەنگە مۇراگەرلىك ەتىپ، كەيىنگىگە بۇيداگەر بولۋعا تاباندى بولۋىمىز ءتيىس.

  قىسقاسى، تىرشىلىك دۇنيەسىندە زامان اۋىسپاي، وركەنيەت وزگەرمەي، جاڭالىق تۋىنداماي تۇرا المايدى. وسى بارىستا بىزدە تۋىندايتىن جاڭالىق ءارقاشان بوگەنايى بولەكشە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى كومەسكىلەپ، قۇردىمعا جىبەرۋ نەگىزىندە بولماي، قايتا قۇرۋعا بەت العان وزىق ۇلگىلەرىمىزدى اراشالاپ، قورعاۋعا، ونى ونان ارى ارلەندىرىپ دامىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇدان بىلايعى تۇستا ءبىز حالقىمىزدىڭ اتادان بالاعا جالعاسقان كۇللى ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنىڭ اۋەلگى نەگىزىن ساقتاپ، سارايىن اشىپ، باعىن جاندىرىپ، وعان قازىرگى وركەنيەتتى قوعامنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جاسامپازدىقپەن سايكەستىرە الساق، وندا ول تەك بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس، كەلەسى كۇننىڭ دە تالاي كەم-كەتىگىن تولتىرارى داۋسىز. مادەنيەتتە، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتە وزىندىك بوگەنايىن، تابيعي دارالىعىن ساقتاي الماعان ۇلت دۇنيە حالىقتارى قاتارىندا ۇلت رەتىندە ەڭسە كوتەرىپ تۇرا المايدى. ەگەر ءبىز بۇل جاعىندا، شىنىندا، دارمەنسىزدىك ىستەسەك، وندا تۇتاس دۇنيەگە تارالعىش تۇماۋداي تەز تارالىپ كەلە جاتقان جەرشارىلانۋ اۋقىمىنىڭ كەرى ىقپالىنان ساقتانىپ قالا المايتىن، ءومىر بويى ماقتانىشپەن ايتىپ تا، يگىلىكتەنىپ تە تاۋسۋعا بولمايتىن يگى قۇندىلىقتارىمىزدان كورىپ تۇرىپ كوز جازىپ قالاتىن بولامىز.

  ” سوڭى “

  اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
وقىرمان نازارىنا
نازار سالا كەتەرسىز
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.