بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(1)

2012.05.23 11:12     كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى


  اۆتوردان

  الدارىڭىزداعى «ساپالىق بايلانىس عىلىمى» كىتابى اۆتوردىڭ شەرىك عاسىرلىق ىزدەنىسى ارقىلى قولعا كەلگەن ءتول عىلمي جەتىستىگى. وسىدان بۇرىن شينجياڭ عىلىم-تەحنيكا باسپاسى جاعىنان «بىرلىك نازارياسى» اتىمەنەن ەكى مارتە (1997-جىلى، 2004-جىلى) جارىق كورگەن. «بىرلىك نازارياسى» العاش جارىق كورگەننەن تارتىپ، بىرتىندەپ كەمشىلىگى تۇزەتىلىپ، ولقىلىعى تولىقتانىپ، دەسە-دەگەندەي تولىسىپ، سۇيىكتى وقىرمانىمەن شىت جاڭا جۇزدەسۋ ورايىنا يە بولدى. ءاسىلى، كىتاپتا باياندالعان مازمۇندار ءبىرشاما مول، ونىڭ ۇستىنە بايىبىنا وڭايلىقتا جەتۋگە كەلمەيتىن كۇردەلى ۇعىمدار بولعاندىعى سەبەپتى، جاي وقىرماندى بىلاي قويعاندا، كاسىپ يەسى بولعان ماماندارىمىز دا كىتاپتى كورگەن جەردەن كىدىرىپ، ارجاق-بەرجاعىنا تۋرا وتە الماي داعدارىپ قالا بەرگەن دى. بۇل ارينە، اۆتور ءۇشىن ۇلكەن سىن ەدى. سونىمەن العاشقى باسىلىمدارداعى وزەكتى يدەيالاردى توڭىرەكتەي ءجۇرىپ، كەڭىتىپ ءتۇسىندىرۋ مەن دالەل-سپاتتاردى لايىعىندا كىرىستىرىپ، قاتىستى ماماندارىمىزدىڭ ساراپتاۋىنان وتكىزىپ، ءبىرشاما تولىق بولعان «ساپالىق بايلانىس عىلىمى» نۇسقاسىن باسپاعا قايتالاي بەرۋىمە كوپتىڭ قالاۋى جەبەۋشى بولدى.

  كىتاپ ۇلكەن جەتى تاقىرىپ ۇستىندە سىر شەرتەدى. ءبىرىنشى تاقىرىپ: «ماتەريا ۇعىمى». وسىدان بۇرىن ماتەريا جايىندا عىلمي كوزقاراس بولعان، وكىنەرلىگى كەمەلدى ماتەريا ۇعىمى ءالى تىكتەلە قويعان جوق-تى. ويتكەنى، دۇنيە الۋان تۇستىلىككە يە، وتە كۇردەلى. سول الۋان تۇستىلىكتەن ولاردىڭ جالپىلىق ەرەكشەلىگىن ەكشەپ الىپ، كەمەلدى ماتەريا ۇعىمىن تىكتەپ شىعۋ تەڭىزدەن تەبەن ىزدەگەندەي قيىننىڭ قيىنى. مىنە بۇل ادامداردىڭ ماتەريا ۇعىمىن قولعا الىپ ىستەۋىنە ۇلكەن تۇساۋ بولىپ كەلدى. وسى كىتاپتىڭ ماقتان تۇتار جەرى دە سول ماتەريا ۇعىمىنىڭ ايشىقتى تۇردە ورتاعا قويىلۋى ەدى. ارينە وسى كىتاپ سول ماتەريا ۇعىمىن جۇلگە ەتىپ، جان-جاعىنا ءورىس اشادى. ەكىنشى تاقىرىپ: «جاراتىلىس ءتىل الىپپەسى». وسى تاقىرىپتا بەينەلەۋ قۋاتى كۇشتى، تەكتىك، ماندىك، سىرلىق بايلانىستاردى ورنەكتەيتىن ساپالىق بايلانىستىڭ العاشقى نەگىزدەرى كەڭ ءورىس جايىپ، ارجاق-بەرجاقتان شولۋ جاسايدى. ءۇشىنشى تاقىرىپ: «تۇقىم قۋۋ شيفىرى». بۇگىنگى گەنەتيكا عىلىمى تاجىريبەلىك عىلىم سانالادى. ول تۇقىم قۋۋ شيفىرىن بەلگىلى ماعىنادان ءتۇسىندىرىپ بەرگەنىمەن، ونىڭ ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن كولەڭكە جاقتارى دا جوق ەمەس. وسى تاقىرىپتا ساپالىق بايلانىس عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن تىكە ىستەتۋ ارقىلى، تۇقىم قۋۋ شيفىرىنا قاراتا جان-جاقتىلى تۇسىندىرۋلەر جاسايدى؛ ءتورتىنشى تاقىرىپ: «رۋحتىڭ ءمانى». رۋح – ادامداردىڭ ميىندا ساۋلەلەنەتىن قۇبىلىس. الايدا، رۋحتىڭ مازمۇندارى تىرشىلىك تەكتەرىمەن تىكە قاتىسىپ، شىنايى مانگە يە بولاتىنىن تۇسىندىرگەن كوزقاراستار وسىدان بۇرىنعى قاتىستى عىلىمدار جاعىنان ەشقانداي دەرەگى بىزگە جەتىپ وتىرعانى جوق. سوندىقتان، وسى تاقىرىپتا رۋح جايىندا جاڭا تانىم، جاڭا تۇسىنىك ورتاعا سالىنادى. بەسىنشى تاقىرىپ: «قايشىلىق ءىلىمى». قايشىلىق پەن بىرلىك – قاراما-قارسىلىقتىڭ ەكى جاعى، ءبىرى ماتەريانى زەرتتەسە، ەندى ءبىرى ءىستى زەرتتەيدى. قايشىلىق ءىلىمى ادامداردىڭ ءىس ىستەۋدە وي ءورىسىن كەڭىتىپ، تاپتىرمايتىن ءادىس-امالداردى قامداۋعا بەرىك نەگىز قالايدى. التىنشى تاقىرىپ: «ميدىڭ ويلاۋ جۇيەسى». ميدى زەرتتەۋ كۇردەلى دە قيىن تاقىرىپ. بۇگىنگى كۇندەرى ميدى اناتوميالىق جانە پسيحولوگيالىق جاقتان زەرتتەپ كەلدى. دەسەدە ميدىڭ قۇپيا سىرلارىن دەگەندەي پاش ەتە المادى. وسى تاقىرىپ ميدىڭ ويلاۋ جۇيەسى جايىندا وزگەشە پىكىر قوزعايدى. جەتىنشى تاقىرىپ: «دۇنيەنىڭ جارالۋى». وسى تاقىرىپ جاراتىلىس ءتورت تەگىن دۇنيەنىڭ جارالۋ جاعدايىمەن بىرلەستىرىپ، ءسوزدى تىم ارىدان قوزعايدى.

  ءاسىلى، بىرلىك – كىتاپتىڭ كوتەرىپ شىققان وزەكتى يدەياسى، ال ساپالىق بايلانىس – كىتاپتىڭ بايانداماقشى بولعان نەگىزگى مازمۇنى. سوندا ساپالىق بايلانىس بىرلىك ۇستىندە قۇرىلعان، ول بىرلىكتى العى شارت ەتەدى؛ ال بىرلىك ساپالىق بايلانىس ارقىلى كورىنەدى، ءارى تۇرلەنەدى. بارىنەن ماڭىزدىسى ساپالىق بايلانىستىڭ شارپيتىن كولەمىنىڭ كەڭ بولۋى تاقىرىپ تالداۋدىڭ دۇرىس تالعامى بولعاندىعىن ەشكىم دە تەرىستەي المايدى. ايتالىق، ساپالىق بايلانىس عىلىمى ماتەماتيكا عىلىمىمەن پار تۇراتىن ەگىزدىڭ سىڭارى. وسى كىتاپتا ساپالىق بايلانىستىڭ ۇلكەن قاڭقاسى دەرلىك تىكتەلە قويماعانىمەن، ونىڭ العاشقى نەگىزدەرى دەگەندەي جۇيەسىن تابادى.

  كىتاپتا تەكتىك، ماندىك، سىرلىق بايلانىس دەگەندەر اۋىزعا كوپ الىنادى. وسى ءبىر تۇيىندەردى جەمىس اعاشىن مىسال ەتىپ تۇسىندىرە كەتەيىك. جەمىس اعاشى – تامىرى، اعاشى، بۇتاعى، جاپىراعى، گۇلى، جەمىسى سياقتى ءتۇزۋشى بولشەكتەردىڭ ءبىر ءبۇتىن تۇلعاسى. وسى جەمىس اعاشى جونىنەن ءارقايسى ءتۇزۋشى بولشەكتەردىڭ ورنى مەن رولى وتە ماڭىزدى. ياعىني، ادامدار تالعامىنىڭ ۇقساماستىعىنا قاراي، كەي ادامدار تامىرىن ەڭ ماڭىزدى دەسە، تاعى بىرەۋلەرى اعاشىن ەڭ ماڭىزدى دەيدى. سول سياقتى جاپىراعىن، بۇتاعىن، گۇلىن، جەمىسىن ەڭ ماڭىزدى دەيتىندەر دە قاتارىمىزدان تابىلاتىنىنا داۋ جۇرمەيدى. مەيلى قايسىسى ەڭ ماڭىزدى بولسىن، ايتەۋ ادامداردىڭ ولار جايىندا الىپ شىعاتىن يلاندىرۋ قۋاتى كۇشتى وزىندىك دالەلدەرى سامان-سارقىن. ەگەر جەمىس اعاشىنىڭ تۇلعالىق بۇتىندىگىندەگى ەڭ ماڭىزدى جاعىن ايقىنداپ الۋ شىنىمەن كەرەك بولسا، وندا ءداپ باسار شەشىم شىقپايتىن تالاستار تولاستاپ بەرمەيدى. ءدال وسى تۇيىنگە كەلگەندە، كوپ جاقتىلى ماڭىزدىلاردىڭ توقتالاتىن ءبىر ءتۇيىنى ولاردىڭ ىشكى جاعىندا جاسىرىن جاتادى. ول – جەمىس اعاشىنىڭ وزەگى. وزەك – تامىر، اعاش، بۇتاق، جاپىراق، گۇل، جەمىستەردى ءبىر-بىرىنە جالعاپ تۇرعان دانەكەرشى كوپىر. ول – تامىردىڭ ازىقتىقتاردى ءسىمىرىپ تاسىمالداۋى، اعاشتاردىڭ قيسايماي تىك تۇرۋى، بۇتاقتاردىڭ جان-جاعىنا جامىراي ءوسۋى، جاپىراقتاردىڭ فوتوسينتەز جۇرگىزىپ، ازىقتىقتاردى جاساۋى، گۇلدەردىڭ شىرىن جيناپ، ەفير ءيىسىن شاشۋى مەن تۇيىن سالۋى، جەمىستەردىڭ تولىسىپ، ءتىل ۇيىرەتىن ءدان قالىپتاستىرۋى جاقتارىندا كەم بولسا بولمايتىن، ءارقايسى بولىكتەردى ءبىر-بىرىنە جالعاپ تۇراتىن ەڭ ماڭىزدى رولعا يە. ونىڭ بويىنان ءارقايسى جاقتاردىڭ رولى تەگىس كورىنەدى. سوندىقتان، ول – ماڭىزدى جاقتاردى جالعاپ تۇرعان نەگىزگى ماسەلەگە سايادى. ادەتتە ماڭىزدى جاقتار كوپ بولادى، ال نەگىزگىسى تەك بىرەۋمەن شەكتەلەدى. ەكىنشى ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءتۇرلى-ءتۇستى فورمانىڭ استارىندا تياناق تاباتىن ءبىر ءمان جاسىرىن جاتادى.

  قولدارىڭىزداعى «ساپالىق بايلانىس عىلىمى» وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردى بايىمدايدى. ياعىني، ساپالىق بايلانىس عىلىمىنىڭ شارپيتىنى تەكتىك، ماندىك، سىرلىق بايلانىستار. دۇنيە ماتەريالدىق دۇنيە. ول زات، الەم، جازمىش جانە بولمىستىڭ بىرلىگى. مىنە بۇل، دۇنيەنىڭ ەڭ ارىدا، ەڭ تەرەڭىندە جاتقان تۇنىق، تازا تەكتىك بايلانىسى. دۇنيە الۋان تۇستىلىككە يە. ول قانشا بۇركەمەلى بولعانىمەن، اينالىپ كەلگەندە 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگى. 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىءارقانداي نارسەلەردىڭ بويىنا تەگىس تاراعان، ءارى نارسەلەردىڭ الۋان تۇستىلىگى وسى 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بولۋىمەن تۇرلەنەدى. مىنە بۇل، دۇنيەنىڭ جاپپاي كەڭ تاراعان ماندىك بايلانىسى. دۇنيەدەگى ءارقانداي ءبىر نارسە ناقتىلى ءومىر سۇرەدى، دارا ەرەكشەلىگىن بايقاتادى، بەلگىلى زاڭدىلىق ىشىندە تەپە-تەڭدىگىن ساقتايدى. دەمەك، ولاردىڭ ءتۇرى مول، كولەمى كەڭ. مىنە بۇل، دۇنيەنىڭ قىم-قۋىت ەرەكشە ءتۇرى بولعان سىرلىق بايلانىسى.

  «ساپالىق بايلانىس عىلىمى» كىتابى جاراتىلىس فيلوسوفيا كاتەگورياسى كولەمىنە جاتاتىن جاڭا نازاريالىق جۇيە. ول بوگەنايى بولەك عىلىمنىڭ ءىز شالماعان تىڭ ءوڭىرى. ارينە، ول جاڭادان ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتقان ءسابي سەكىلدى. كەشىرىممەن قارايتىن جەرلەرى جوق دەۋدەن اۋلاقپىن.

  ءادىلقازىلىق كوپشىلىكتەن!

  مازمۇنى

  1. ماتەريا ۇعىمى

  2. جاراتىلىس ءتىل الىپپەسى

  3. تۇقىم قۋۋ شيفىرى

  4. رۋحتىڭ ءمانى

  5. قايشىلىق ءىلىمى

  6. ميدىڭ ويلاۋ جۇيەسى

  7. دۇنيەنىڭ جارالۋى

  سوڭعى ءسوز

  قوسىمشا: قىسقارتىلعان تاڭبالار

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.