بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(2)

2012.05.23 11:12    

  1. ماتەريا ۇعىمى

  دۇنيە زايىرى نە؟ ارينە، وسى ماسەلە ءاربىر ادامنىڭ كوكەيىندە قاشان بولماسىن ايتەۋ ءبىر جىلت بەرەتىن سۇراۋلى جۇمباق. ەرتەدەن بەرى وسى ءتۇيىندى ايقىنداۋ ءۇشىن، ادامزات بالاسى نە قيىن كۇندەردى باستان كەشىرىپ، تالاي بۇرالاڭ جولداردى باسىپ ءوتتى. ءدال 19- عاسىردىڭ سوڭىنا جەتكەندە، دۇنيەنى تانۋ جايىنداعى العا باسار عىلىمي كوزقاراستىڭ جارىققا شىعۋى مەن كەڭ قانات جايۋىنىڭ ارقاسىندا، سۇراۋلى جۇمباقتىڭ سىرلىلىعى مەن تىلسىمدىگى الدە قاشان قادىر-قىمباتىن جوعالتپ، ادامدار ءۇشىن كادىمگى ۇيرەنشىكتى ىسىندەي جاي ماسەلەگە اينالىپ قالا بەردى. بۇل بارىمىزگە تانىس «ماركستىك ماتەرياليستىك كوزقاراستىڭ» سيلاعان جەمىسى. ماتەرياليستىك كوزقاراس العا باسار عىلىمي كوزقاراس. ونىڭ ورتاعا قويىلۋى ادامزاتتىڭ دۇنەيەنى تانۋىنداعى ءداۋىر بولگىش ۇلى جاسامپازدىق، سونداي-اق توڭكەرىستىك سيپات العان ۇلكەن بۇرىلىس كەزەڭى ەسەپتەلىنەدى.

  ماركستىك ماتەرياليستىك كوزقاراستا ورتاعا قويىلعان «ماتەريا» ۇعىمى وبيەكتيۆ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان شىندىق، دۇنيەنىڭ تەگى جانە ءار الۋان نارسەلەر بىرلىگىنىڭ نەگىزى. وسى كوزقاراستىڭ دۇرىستىعىن كەيىن كەلە جاراتىلىس عىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرى دالەلدەدى جانە بەكەمدەپ بەردى.

  بۇگىنگى كۇندەرى ءبىز زارەدەي بولشەكتەردەن تارتىپ، اسپان دەنەلەرىنە دەيىنگى ناقتىلى نارسەلەردى جاپپاي زەرتتەپ، جۇيەلى بىلىمدەرگە دەگەندەي يە بولىپ وتىرمىز. ناقتىلى نارسەلەر جايىنداعى تانىمىمىز سونشاما كەڭ، ءارى سونشاما تەرەڭ. دەسەدە، ناقتىلى نارسەلەردىڭ جالپىلىق ەرەكشەلىكتەرىن جاپپاي ەكشەپ، شىنايى، عىلىمي، كەمەلدى تۇجىرىمداردى تۇيىندەۋ جاعىمىز كەمىستىگىن جاسىرا الماي كەلەدى. ءبىز دۇنيەگە ماتەرياليستىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراعانىمىزبەن، سول ماتەريانىڭ ءوزىن تولىق ءتۇسىنىپ كەتە قويعانىمىز جوق. ايتپاقشى، ماتەريا دەگەنىمىز وبيەكتيۆ شىندىق نەمەسە ناقتىلى نارسە. وسى تۇيىننەن ماتەريا سىندى ۇعىمنىڭ قامتيتىن مازمۇندارى ايشىقتى تۇردە مەنمۇندالاپ تۇرمايدى. ياعىني ماتەريانىڭ تۇلا بويىنداعى جان-جاعىن ءبىر-بىرىنە قاۋىشتىرىپ تۇرعان قۇراۋشى بولشەكتەردىڭ دەنى بىردەن كورىنە بەرمەيدى. دەگەنمەن وسى كۇڭگىرت ءتۇيىن ءبىزدىڭ ماتەريانى، اسىرەسە ماتەريا ۇعىمىن قول سالىپ زەرتتەۋىمىزگە مۇرىندىق بولىپ وتىرعانى وتە ايقىن.

  ءيا، بۇگىنگى كۇندەرى، ءبىز ماتەريانى وبيەكتيۆ شىندىق دەپ تانىپ كەلدىك. ياعىني، ماتەريا ەجەلدەن بەرى بار، ادامداردىڭ ەركىنەن تىس ءومىر سۇرەتىن شىندىق. دەسەدە ونىڭ تۇلا بويىنا ۇڭىلىپ، ىشكى جاعىنا ءسۇڭگىپ، جان-جاقتىلى بورشالاۋ جاساۋعا دارمەنسىزدىك كورسەتۋىمىزدىڭ ءوزى، اينالىپ كەلگەندە، ناقتىلى عىلىمداردىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە يەك ارتىپ، سوعان عانا قاناعات تۇتا قالۋىمىز بۇلتارتباس سەبەپ ەدى. ءسۇيتىپ ماتەريا ۇعىمىنىڭ شىنايى بەت-پەردەسىنىڭ استارى اشىلماي، جابۋلى كۇيدە قالا بەردى.

  ءاسىلى، ماتەريا ۇعىمى كۇللى نارسەلەردىڭ جالپىلىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ جيىنتىعى. ول ناقتىلى مازمۇندارعا يە شىنايى ۇعىم بولۋعا ءتيىستى. ەكىنشى ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ماتەريا ۇعىمىنان ءارقانداي ءبىر نارسەنىڭ ەرەكشەلىگى مەنمۇندالاپ تۇرۋى كەرەك. سوندا عانا ماتەريا ۇعىمىن ءبىر تۇردەگى كۇشتى نازاريالىق قۇرال رەتىندە پايدالانىپ، ول ارقىلى ءارقانداي نارسەلەردىڭ تەرەڭ قاتپارلارىندا جاسىرىنىپ جاتقان قۇپيا سىرلارىنا ءسۇڭگي كىرىپ، بايىبىنا بارۋعا بولمايتىن كۇردەلى نارسەلەردىڭ بەت پەردەسىن سيىرا اشىپ، بەيتانىس نارسەلەردىڭ قىرى مەن سىرىن تەز ارادا تانۋىمىزعا مۇمكىندىك جاراتا العان بولار ەدىك.

  كۇللى نارسەلەردىڭ جالپىلىق ەرەكشەلىكتەرىن ولاردىڭ بويىنان سارالاپ الۋ تەڭىزدەن تەبەن ىزدەگەندەي قيىننىڭ قيىنى، بۇل استە جەڭىلتەكتىكپەن ايتىلعان ارزان ءسوز ەمەس. ويتكەنى، كۇللى نارسەلەردىڭ شارپيتىن كولەمى كەڭ، مازمۇنى ءار الۋان. ونىڭ ۇستىنە ماتەريا ۇعىمى دۇنيەنىڭ تۇپكىلىكتى تەگى، ءتۇبىرلى ءمانى، تۇبەگەيلى سىرلارىنا ساياتىن كۇردەلى ۇعىم. سونىڭ ءۇشىن شىنايى، عىلىمي، كەمەلدى ماتەريا ۇعىمىن تىكتەۋدە، بۇگىنگى كۇندەرى جازباي قولدانىپ كەلە جاتقان داعدىلى تاسىلدەرىمىزدى تىكە ىستەتۋ دەگەندەي ۇيلەسە قويمايدى. ياعىني، تىڭنان جول ىزدەۋ، وزگەشە تاسىلدەردى قولدانۋ الداعى زەرتتەۋدىڭ وڭعا باسۋىنىڭ كىلتى. ەگەر سول داعدىلى تاسىلدەرىمىزگە بۇرىنعىداي بوي ۇرىپ، كونە سۇردەكپەن جۇرە بەرەتىن بولساق، وندا سول باياعى ناقتىلى نارسەلەر كولەمىنەن ۇزاپ كەتە المايتىندىعىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى. ەندەشە قايدان قول سالۋىمىز كەرەك؟

  ارينە، ءداستۇرلى عىلىمدار نەگىزىن قالاپ بەرگەن سارا جولمەن جۇرمەي، ودان تىسقارى تىڭ ءورىس اشۋ ءبىزدىڭ بىردەن-ءبىر شىعار جولىمىز بولماق. ياعىني ءىستى نولدەن باستاۋىمىز، ماتەريانىڭ ءوز بويىنان قازبالاۋىمىز كەرەك. بالكىم، ءبىزدىڭ ورتاعا جايىپ سالاتىن ۇعىمدارىمىز ماتەريانىڭ بويىنداعى تۇپكى تەرەڭىنەن شىققان، جان-جاعىن تولىق قامتىعان، ارالاستىعى جوق، تازا مازمۇندار بولماق. بۇل دەگەندىك ءبىزدىڭ ءداستۇرلى تانىمدارىمىز بەن ۇعىمدارىمىزعا قاراتا تۋ باستان، شىت جاڭادان قايتالاي زەرتتەۋىمىزدى الدىعا كولدەنەڭ تارتادى. دەگەنمەن ونىڭ قيىن جەرى داپ-دايىن باردى جوعالتىپ، جوقتى بارلىققا كەلتىرۋ ەكەنى وتە ايقىن.

  حوش، ەگەر الدىمىزدا اۋەلگىدەي ءبىر ءبۇتىن ماتەريا بار دەپ قارايتىن بولساق، وندا سول ماتەريا قالايدا بويىنداعى ءار قيلى دەتالداردىڭ ءوزارا بىرىگۋىنەن ءبىر بۇتىندەلىپ تۇراتىنى داۋسىز. ارينە، وسى ماتەريانى تىكتەپ تۇراتىن دەتالدار جانەدە ماتەريا بولماۋى، سونىمەن بىرگە قالاعان نارسەلەردىڭ بويىنان تەگىس كورىنۋى كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ءابزال. بۇل ماتەريانى زەرتتەۋدىڭ الدىندا ورتاعا قويىلاتىن باس تارتباس تالاپ. وسى ەكى ءتۇيىندى ايقىنداماي جاتىپ، ماتەريانى زەرتتەۋ قۇر سارپالداڭ بولعانمەن بارابار.

  جوعارىدا ايتىلعان «ماتەريانى تىكتەپ تۇراتىن دەتالدار جانەدە ماتەريا بولماۋى كەرەك» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى: ماتەريا ماتەريادان قۇرالماۋى كەرەك دەگەن ۇعىم بەرەدى. ەگەر ماتەريا جانەدە ماتەريادان قۇرالاتىن بولسا، وندا ماتەريانى بورشالاۋدىڭ نەندەي ماڭىزى بولماق؟ جانە مىناداي ايتىلعان ءسوز بار: «ماتەريانى تىكتەپ تۇراتىن دەتالدار قالاعان نارسەلەردىڭ بويىنان تەگىس كورىنۋى كەرەك». ونىڭ ماعىناسى: ءبىر نارسەدەن كورىنىپ، ەكىنشى ءبىر نارسەدەن كورىنبەسە، وندا ول جالپىلىق ەرەكشەلىك العان دەتال سانالمايدى.

  امالياتتا، ماتەريا ءبىر بۇتىندىك قۇرايدى، ونىڭ تۇلا بويىندا جوعارىداعى ەكى ءتۇيىندى قاناعاتتاندىراتىن دەتالدار ەجەلدەن بار. تەك ءبىزدىڭ ونى تانىپ جەتە الماي وتىرعاندىعىمىز كەمدىك كورسەتەدى. ياعىني، وسى دەتالدار ماتەريانى تىكتەيدى، بۇتىندەيدى، فۋنكتسيالىق قابىلەتىن ساۋلەلەندىرەدى، سونىمەن بىرگە ماتەريانىڭ جوعالىپ كەتپەۋىن كەپىلدەندىرەدى.

  ەندەشە، ءبىز قالاعان نارسەلەردىڭ بويىنان ءبىر بۇتىندىك ەرەكشەلىكتى تەكتەيتىن بولساق، مىناداي سۇراۋلاردىڭ تۋاتىنى حاق. ولار: نە قۇرايدى؟ قالاي تۇزىلەدى؟ قانداي بەينەلەنەدى؟ قايتىپ ساقتالادى؟ وسى ءتورت سۇراق ماتەريانىڭ ءبىر بۇتىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ارجاق-بەرجاعىنان تولىق بەينەلەپ قالماستان، جالپىلىق تۇرعىدان تۇتاس نارسەلەر كولەمىن تەگىس شارپيدى. جوعارىداعى ءتورت سۇراقتان مىناداي جاۋاپ تابامىز، ياعىني: قۇراۋشى، ءتۇزۋشى، بەينەلەۋشى، ساقتاۋشى. وسى سايكەستىك جاۋاپتاردى «ماتەريا فاكتورى» دەپ اتايمىز. ماتەريا مىنە وسى ءتورت ماتەريا فاكتورىنىڭ ءبىر ءبۇتىن تۇلعاسى. تومەندە ماتەريا فاكتورىن جەكە-جەكە ءتۇسىندىرىپ وتەيىك.

  قۇراۋشى– ماتەريانى قۇراعان ماتەريال، شيكىزات، قۇرام سياقتى ۇعىمداردىڭ جيىنتىعى؛ ءتۇزۋشى–ماتەريانىڭ ءتۇزىلۋ فورماسى، قۇرىلىسى، ءتۇزىلىسى سياقتى ۇعىمداردىڭ جيىنتىعى؛ بەينەلەۋشى– ماتەريانىڭ بەينەلەگەن حارەكترى، قابىلەتى، قاسيەتى سياقتى ۇعىمداردىڭ جيىنتىعى؛ ساقتاۋشى– ماتەريانىڭ ساقتالۋ بارىسىندا تۋدىراتىن قۇبىلىس، وزگەرىس، تۇرلەنىس سياقتى ۇعىمدارىنىڭ جيىنتىعى.

  1-مىسال: وسىمدىك. وسىمدىك قۇراۋشى، ءتۇزۋشى، بەينەلەۋشى، ساقتاۋشى سىندى ماتەريا فاكتورى ارقىلى ءبىر بۇتىندىگىن تىكتەيدى. ياعىني، وسىمدىكتىڭ قۇراۋشىسى: وسىمدىكتى قۇراپ تۇرعان حيميالىق زاتتارى مەن بيوحيميالىق زاتتارى بولىپ، ولار وسىمدىكتى قۇرايتىن زاتتىق ماتەريالى ەسەپتەلەدى. ماسەلەن: بەلوك، كراكمال، ۆيتامين، كومىر سۋتەكتى قوسىلىستار، مينارالدىق زاتتار، سۋ قاتارلىلار. وسىمدىكتىڭ ءتۇزۋشىسى: وسىمدىكتىڭ اعاشى، بۇتاعى، جاپىراعى، تامىرى، گۇلى نەمەسە جەمىسى بولىپ، ولار وسىمدىكتىڭ تۇلعالانۋىن ءتۇزىپ شىعادى. وسىمدىكتىڭ بەينەلەۋشىسى: وسىمدىكتىڭ سورتى بولىپ، ول وسىمدىكتىڭ باسقا وسىمدىكتەردەن پارقىن، ءتۇرىن، ءتۇسىن بەينەلەپ بەرەدى. وسىمدىكتىڭ ساقتاۋشىسى: وسىمدىكتىڭ توپىراق، سۋ، اۋا، كۇن نۇرىمەن بولعان بايلانىسى بولىپ، وسىمدىكتىڭ قالىپتى تىرشىلىگىن ساقتاپ كەلە جاتقان ومىرشەڭدىگىن ايگىلەيدى. قورتىپ كەلگەندە، وسىمدىك قۇراۋشى، ءتۇزۋشى، بەينەلەۋشى جانە ساقتاۋشى سىندى ماتەريا فاكتورى ارقىلى ءبىر بۇتىندىگىن بەكەمدەيدى.

  2-مىسال: جەرشارى. جەرشارىنىڭ قۇراۋشىسى: زاتتىق بايلىقتار. ماسەلەن، تاس، توپىراق، سۋ، گاز، كومىر، مۇناي، قۇم، رۋدا سياقتىلار. ولار جەرشارىن قۇرايتىن شيكىزاتتار. جەرشارىنىڭ ءتۇزۋشىسى: جەر وزەگى، جەر ورتا قاباتى، جەر قىرتىسى، قۇرلىق، مۇقيت، اۋا قاتارلىلار. ولار جەر شارىن بەلگىلى تۇزىلىسكە يە ەتەدى. جەرشارىنىڭ بەينەلەۋشىسى: جەرشارىنىڭ ماسساسى، ۇلكەن-كىشىلىگى، تىعىزدىعى، كۇننەن قاشىقتىعى، جەرشارىنىڭ كۇندى اينالۋ جىلدامدىعى مەن ءوز ءوسىن اينالۋ جىلدامدىعى سياقتىلار. وسى ەرەكشەلىكتەر جەر شارىنىڭ باسقا اسپان دەنەلەرىنەن وزگەشەلىگىن ايقىنداپ بەرەدى. جەرشارىنىڭ ساقتاۋشىسى: جەرشارىنىڭ وزىندە تۋىلىپ جاتاتىن قۇبىلىستار. ماسەلەن، ءتورت ماۋسىم، كۇن مەن ءتۇننىڭ الماكەزەك الماسۋى، جەرشارىنىڭ ارەكەتى، جانار تاۋدىڭ اتىلۋى، جەر سىلكىنىسى، بۇلت كوشۋ، داۋىل سوعۋ سياقتىلار. ولار جەر شارىنىڭ قالىپتى تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرادى.

  3-مىسال: جارىق ساۋلەسى. جارىق ساۋلەسىنىڭ قۇراۋشىسى: فوتون بولشەگى. ول جارىق ساۋلەسىن قۇرايتىن زاتتىق بولشەك. جارىق ساۋلەسىنىڭ ءتۇزۋشىسى: ەلەكتروماگنيت تولقىنى. ول جارىق ساۋلەسىن بەلگىلى تۇزىلىسكە يە ەتەدى. جارىق ساۋلەسىنىڭ بەينەلەۋشىسى: تولقىن جيىلىگى. ول جارىق ساۋلەسىن قىزىل، سارى، جاسىل... سىندى ءتۇرلى تۇسكە يە ەتەدى. جارىق ساۋلەسىنىڭ ساقتاۋشىسى: اينىمالى ەلەكتر ءورىسى مەن اينىمالى ماگنيت ءورىسىنىڭ ءبىر-ءبىرىن الماكەزەك تۋدىرۋى جانە ارەكەت قالىپتاستىرۋى. جارىق ساۋلەسى ارەكەتسىز ساقتالمايدى.

  جوعارىداعى ءۇش مىسال ماكرولىق دۇنيە مەن ميكرولىق دۇنيەنى جانە تىرشىلىكتىك زاتتار مەن تىرشىلىكسىز زاتتاردى سالىستىرا وتىرىپ كورسەتكەن تيپتىك مىسال. ايتەۋ ماتەريا فاكتورى بارلىق نارسەلەردىڭ ءبىر بۇتىندىگىن تىكتەپ تۇرۋدا كەم بولسا بولمايتىن ءتورت سەبەپ.

  ماتەريا فاكتورىنىڭ دارالانعان جەكە ءتۇرى كەمەلسىز كۇيدە بولادى، وسى كەمەلسىزدىك ماتەريا فاكتورىنىڭ تۋما قاسيەتى. ماتەريا فاكتورىنىڭ كەلىپ شىعۋى كەمەلسىز بولعاندىقتان، ولاردىڭ دارا ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن بولمايدى. سول ءۇشىن كەمەلسىز جاقتاردىڭ قايسى ءبىرى بولسا دا ءوز كەمىستىگىن تولىقتاۋ ءۇشىن، باسقا جاقتاردىڭ بولۋىن قاجەت ەتەدى. ماسەلەن، ادام دەنەسى بىر بۇتىندىك قۇراعان كەمەلدى تۇلعا. ەگەر ادام دەنەسىنەن جۇرەك نەمەسە باسقا نەگىزگى ورگانداردى ءبولىپ الاتىن بولساق، وندا جۇرەك نەمەسە باسقا نەگىزگى ورگاندار دارا ءومىر سۇرە المايدى، سول سياقتى ادام دا ءومىر سۇرۋدەن قالادى. ويتكەنى، جۇرەك نەمەسە باسقا نەگىزگى ورگاندار تۇگەلدەي تۋما كەمەلسىز، ولار تەك بىرلىك ىشىندە عانا كەمەلدىلىككە جەتەدى. ال ادام دەنەسى دە جۇرەك نەمەسە باسقا نەگىزگى ورگانداردان ايرىلعاندىقتان كەمەلسىز كۇيگە ءوتىپ دەربەس ءومىر سۇرۋدەن مۇلدە ماقۇرىم قالادى.

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.