بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(5)

2012.05.23 11:12    


  2. جاراتىلىس ءتىل الىپپەسى

  دۇنيەنىڭ تۇپكىلىكتى بىرلىگى بولعان جاراتىلىس تەگى، ماتەريا فاكتورى جانە ءتۇبىرلى بىرلىگى بولعان جاراتىلىس ەلەمەنتى جايىندا شىنايى ۇعىمدارعا يە بولدىق. وسى تۇيىندەر ماتەريا ۇعىمىن شىن مانىندە تىكتەپ شىعا الدى. دۇنيە ءبىر تەكتى ماتەريالدىق دۇنيە. ەندەشە ماتەريا ءارقانداي نارسەگە ۋاكىلدىك ەتەتىن جالپىلىق ۇعىم، ياعىني قالاعان نارسەلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ماتەريانىڭ بويىنان تولىق كورىنەدى. سونىمەن بىرگە ماتەريا جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگى. سول ءبىر نارسەلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى جاراتىلىس ەلەمەنتى فورماسىندا بەينەلەنەدى. ماتەريا فاكتورى، جاراتىلىس تەگى، جاراتىلىس ەلەمەنتى الۋان فورمادا بايلانىس جاسايدى، سول بايلانىستارىنان تولاسسىز تۋىندى تىزبەكتەر تۋىندايدى، تارماقتالادى. كەلىپ شىققان تۋىندى تىزبەكتەر شىنايى ماعىنا بەرەدى.

  ماتەريا فاكتورى، جاراتىلىس تەگى، جاراتىلىس ەلەمەنتى دەپ جەكە-جەكە اتاپ جۇرمەي، «جاراتىلىس ەرەكشەلىگى» دەپ قىسقارتىپ الساق، تۇسىندىرۋگە قولايلىق جاسايدى. جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىنان مىناداي بايلانىس تۇرلەرى كەلىپ شىعادى. ولار: تۋىندىلىق بايلانىس، بىرلىك بايلانىس، جىكتىك بايلانىس، فۋنكتسيالىق بايلانىس، سەپتىك بايلانىس، سىندىق بايلانىس، تۇلعالىق بايلانىس. تومەندە وسى بايلانىستاردى ورنەكتەپ وتەيىك.

  (1) تۋىندىلىق بايلانىس

  ەكى جاراتىلىس ەرەكشەلىگىنىڭ بايلانىسىنان جاڭاشا ماعىنا بەرەتىن ءۇشىنشى جاراتىلىس ەرەكشەلىگى تۋىندايتىن بايلانىستى تۋىندىلىق بايلانىس دەيمىز. تۋىندىلىق بايلانىستىڭ جالپى ورنەگى تومەندەگىدەي:

  XY، XY،XY

  ورنەكتە X پەن Y جاراتىلىس تەگىنە ۋاكىلدىك ەتەدى، ال X پەن Y ماتەريا فاكتورىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. بۇل ماتەماتيكاداعى تەرۋ جانە ورنالاستىرۋ قاعيداسى بويىنشا تارقاتىلادى. ەندى وسى ءۇش ءتۇرلى ورنەكپەن جەكە-جەكە تانىسايىق.

  XY ① ورنەك

  XY ورنەك ەكى جاراتىلىس تەگى اراسىنداعى بايلانىستى كورسەتەدى. ياعىني جاراتىلىس تەگىن X پەن Y ورنىنا قويىپ جاياتىن بولساق، جيىنى 10 ورنەك كەلىپ شىعادى. ولار:

  ZZ، AZ، JZ، BZ، AA، JA، BA، JJ، BJ، BB.

  وسى ورنەكتەردىڭ بايلانىسى مىناداي بولادى: ZZ ورنەك زات پەن زاتتىڭ بايلانىسىن ورنەكتەيدى؛ AZ ورنەك زات پەن الەمنىڭ بايلانىسىن ورنەكتەيدى؛ JZ ورنەك زات پەن جازمىشتىڭ بايلانىسىن ورنەكتەيدى... ولاردىڭ شەشىمى 2.1-كەستەدە كورسەتىلگەندەي. ءبىز كەستەدەگى ورنەكتەردىڭ شەشىمىن «جاراتىلىس تۇراقتىسى» دەيمىز.

  ZZ ورنەك زات پەن زاتتىڭ بايلانىسى بولىپ، شەشىمى جالپىلىق پەن دارالىق بولادى. ماسەلەن، حيميالىق زاتتار، مولەكۋلا، اتوم، بەلوك، كلەتكا دەلىنگەن زاتتار جالپىلىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى؛ ال وسى جالپىلىق زاتتارعا سايكەس كەلگەن ناقتىلى زاتتار، ياعىني كۇكىرت قىشقىلى، سۋ مولەكۋلاسى، كومىرتەگى اتومى سياقتى زاتتار دارالىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى. سول ءۇشىن زات پەن زاتتىڭ بايلانىسى جالپىلىق پەن دارالىقتىڭ بىرلىگىن قۇرايدى.

  AA ورنەك الەم مەن الەمنىڭ بايلانىسى بولىپ، شەشىمى ماكرولىق پەن ميكرولىق بولادى. ماسەلەن، قۇس جولى جۇيەسى، كۇن جۇيەسى الەمنىڭ ۇلكەيتىلگەن بەينەسى بولىپ، ماكرولىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى؛ ال اتوم، نەگىزگى بولشەكتەر الەمنىڭ كىشىرەيتىلگەن بەينەسى بولىپ، ميكرولىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى. سول ءۇشىن الەم مەن الەمنىڭ بايلانىسى ماكرولىق پەن ميكرولىقتىڭ بىرلىگىن قۇرايدى.

  JJ ورنەك جازمىش پەن جازمىشتىڭ بايلانىسى بولىپ، شەشىمى ابسوليۋتتى (تۇبەگەيلى) مەن سالىستىرمالى بولادى. ماسەلەن، قالىپتى اتموسفەرالىق قىسىم جاعدايىندا سۋدىڭ قايناۋ نۇكتەسى ℃100 بولادى، وسى تۇراقتى كورسەتكىشتىك ءمان تەك قالىپتى اتموسفەرالىق قىسىم جاعدايىندا عانا كۇشكە يە سالىستىرمالى ۇعىم. سول سەبەپتى جازمىش ءبىر ەسەپتەن سالىستىرمالىلىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى. وسى تەكتەس جانە ءبىر تۇراقتى كورسەتكىشتىك مانگە توقتالىپ وتەيىك. ماسەلەن، ۇقساس حيميالىق ەلەمەنت اتومدارىنىڭ پروتون سانى قاشاندا ۇقساس بولادى. وسى ءبىر تۇراقتى كورسەتكىشتىك ءماننىڭ وزگەشەلىگى: ونىڭ تۇراقتى كورسەتكىشتىك ءمانى قاشاندا وزگەرمەيتىن ابسوليۋتتىق ەرەكشەلىككە يە. جازمىش كەي جاعدايلاردا ابسوليۋتتىق ەرەكشەلىك كورسەتەدى. سول ءۇشىن جازمىش پەن جازمىشتىڭ بايلانىسى ابسوليۋتتىق پەن سالىستىرمالىلىقتىڭ بىرلىگىن قۇرايدى.

  BB ورنەك بولمىس پەن بولمىستىڭ بايلانىسى بولىپ، شەشىمى تىنىشتىق پەن قوزعالىستىق بولادى. ماسەلەن، جايشىلىقتا اينالامىزداعى دۇنيە اۋەلگىسىندەي تىنىشتىق كۇيىن قالت جىبەرمەي ساقتاپ تۇرادى. بەلگىلى ماعىنادان الىپ ايتقاندا، وسىنداي وزگەرىس تۋدىرماي تۇرۋىن بولمىستىڭ تىنىشتىق كۇيى دەيمىز. ال ادامداردىڭ سابىلىسىپ، كۇن مەن ءتۇننىڭ الماكەزەك الماسىپ، بۇلت كوشىپ، جاڭبىر جاۋىپ جاتقان تابيعاتتىڭ الاساپىراندىق جاعدايى بولمىستىڭ قوزعالىستىق كۇيى بولادى. سول ءۇشىن بولمىس پەن بولمىستىڭ بايلانىسى تىنىشتىق پەن قوزعالىستىقتىڭ بىرلىگىن قۇرايدى.

  BJ ورنەك بولمىس پەن جازمىشتىڭ بايلانىسى بولىپ، شەشىمى سوزسىزدىك پەن كەزدەيسوقتىق بولادى. ماسەلەن، ادامدار ءمالىم ناۋقاسپەن اۋىرعاندا، بەلگىلى ءبىر ءدارى سول تۇردەگى ناۋقاسقا دەگەندەي شيپا بەرەتىن بولسا، وندا ءدارىنىڭ ەمدىك رولىن سوزسىزدىك دەيمىز. مىنە بۇل جازمىشتىڭ سوزسىزدىگى بولادى. كەرىسىنشە سول شيپالى ءدارى ۇقساس تۇردەگى ناۋقاسقا ەمدىك رولىن كورسەتە كەلىپ، ءمالىم ءبىر ادامعا رولىن كورسەتە الماسا، وندا ءدارىنىڭ ەمدىك رولىن كەزدەيسوقتىق دەيمىز. مىنە بۇل بولمىستىڭ كەزدەيسوقتىعى بولادى. جانە ءبىر مىسال: مىلتىق ۇستاپ كورمەگەن جاي ادامنىڭ وقتى نىساناعا تيگىزە الماۋى ىقتيمالدىعى جوعارى بولعان سوزسىزدىك ءجايت بولادى، مىنە بۇل جازمىشتىڭ سوزسىزدىگى. كەرىسىنشە وقتى نىساناعا ءدال تيگىزە الۋى ىقتيمالدىعى تومەن بولعان كەزدەيسوقتىق ءجايت بولادى، مىنە بۇل بولمىستىڭ كەزدەيسوقتىعى. سول ءۇشىن بولمىس پەن جازمىشتىڭ بايلانىسى سوزسىزدىك پەن كەزدەيسوقتىقتىڭ بىرلىگىن قۇرايدى.

  دۇنيە 10 جۇپ جاراتىلىس تۇراقتىسىنىڭ بىرلىگى، ولار دۇنيەنىڭ تۇپكىلىكتى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان دۇنيە تۇراقتىلىققا يە. ءبىزدىڭ كورىپ جۇرگەن دۇنيەمىز كەشە سولاي بولاتىن، بۇگىن دە سولاي بولدى، ەرتەڭ دە سولاي بولا بەرمەك.

  XY ② ورنەك

  XY ورنەكتە Y تاڭبا جاراتىلىس تەگىنە ۋاكىلدىك ەتەدى، ال X تاڭبا ماتەريا فاكتورىنا ۋاكىلدىك ەتەدى، ورنەكتىڭ شەشىمى جاراتىلىس ەلەمەنتى بولادى. جاراتىلىس ەلەمەنتىن الدىڭعى تاقىرىپتا ارنايى تۇسىندىرگەندىكتەن، وسى ارادا جالعاستى تۇسىنىك جاسالمايدى. جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بايلانىس كەستەسىن كورىپ وتەيىك(2.2-كەستە):

  جاراتىلىس ەلەمەنتى ماڭىزدى ۇعىم، ونى ارناۋلى تاڭبالارمەن ورنەكتەۋ﹚كىتاپ سوڭىندا بەرىلگەن قوسىمشاداعى قىسقارتىلعان تاڭبالارعا قاراڭىز﹙تۇسىندىرۋگە جەڭىلدىك اكەلەدى. (2.3-كەستە).



جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.