بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(6)

2012.05.23 11:12    


  ③ XY ورنەك

  XY ورنەكتە X پەن Y ماتەريا فاكتورىنا ۋاكىلدىك ەتەدى. شەشىمى «جاراتىلىس وزگەرگىشى» بولادى (2.4-كەستە):

  زاتقا قاراتا ZZ ورنەكتە Z تاڭبا قۇراۋشىعا ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك قۇراۋشى مەن قۇراۋشىنىڭ بايلانىسىن كورسەتەدى. شەشىمى قۇرالۋ مەن ايرىلۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: قۇراۋشى جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى قۇرايتىن قۇراۋشىلار ءوزارا بىرىگىپ، زاتتى ءبىر بۇتىندەيدى؛ ال ايرىلۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى قۇرايتىن قۇراۋشىلار ءبىر-بىرىنەن جەرىپ، ەكى جاققا ايرىلادى. ماسەلەن، سۋدىڭ ىشىندەگى +H مەن - OH يوندارى ءوزارا بىرىگىپ، H2O مولەكۋلاسىن قالىپتاستىرادى، سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا H2O مولەكۋلاسى ىدىراپ، +H مەن - OH يوندارىنا ايرىلادى. سۋدىڭ ىشىندەگى قۇرالۋ مەن ايرىلۋ توقتاۋسىز ءجۇرىلىپ، بەلگىلى ءبىر يوندىق تەپە-تەڭدىكتى جارىققا شىعارادى. سوندىقتان قۇراۋشى مەن قۇراۋشىنىڭ بايلانىسى قۇرالۋ مەن ايرىلۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  زاتقا قاراتا AA ورنەكتە A تاڭبا تۇزۋشىگە ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك ءتۇزۋشى مەن ءتۇزۋشىنىڭ بايلانىسىن كورسەتەدى. شەشىمى ءتۇزىلۋ مەن ءبۇلىنۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: ءتۇزۋشى جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى تۇزەتىن تۇزۋشىلەر ءوزارا بىرىگىپ، ءبىر تۇلعالانعان ءتۇزىلىستى تۇزەدى؛ ال ءبۇلىنۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى تۇزەتىن تۇزۋشىلەر ءوزارا ىدىراپ، ءبىر ءبۇتىن ءتۇزىلىستى ءبۇلدىرىپ جاتادى. ماسەلەن، كيىم-كەشەكتى ۇنەمى ۇتىكتەپ، سىنعان قىرىن تۇزەپ، رەتتى كيىنەمىز. كيىم-كەشەكتىڭ ۇتىكتەلۋى ونىڭ ءتۇزىلىس ءتۇزۋى بولسا، ال قىرىنىڭ سىنۋى ءبۇلىنۋى بولادى. مەيلى كيىم-كەشەك بولسىن، نەمەسە باسقا نارسە بولسىن، ايتەۋ ولاردىڭ بويىندا ءتۇزىلۋ مەن ءبۇلىنۋ ءجايتى توقتاۋسىز الما-كەزەك ءجۇرىپ جاتادى. سوندىقتان، ءتۇزۋشى مەن ءتۇزۋشىنىڭ بايلانىسى ءتۇزىلۋ مەن ءبۇلىنۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  زاتقا قاراتا JJ ورنەكتە J تاڭبا بەينەلەۋشىگە ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك بەينەلەۋشى مەن بەينەلەۋشىنىڭ بايلانىسىن كورسەتەدى. شەشىمى بەينەلەنۋ مەن جاسىرىنۋ بولادى. ولاردىڭ ماعىناسى: بەينەلەنۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى بەينەلەيتىن بەينەلەۋشىلەر وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ناقپا-ناق بەينەلەپ كورسەتەدى؛ جاسىرىنۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى بەينەلەيتىن بەينەلەۋشىلەر وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن جويىپ، باسقالاي ەرەكشەلىكتى بەينەلەپ بەرەدى. ماسەلەن، قىشقىل مەن نەگىز. قىشقىل مەن نەگىز دارا تۇرعاندا، ءارقايسىسى وزدەرىنىڭ قىشقىلدىق جانە نەگىزدىك قاسيەتتەرىن ايگىلەيدى؛ ال قىشقىل مەن نەگىزدى ءبىر-بىرىنە قوسىپ ارالاستىرعاننان كەيىن، ولاردىڭ قىشقىلدىق جانە نەگىزدىك قاسيەتتەرى جويىلىپ، بەيتاراپ كۇيگە وتەدى. ال بەيتاراپ كۇيدەگى تۇزدى جالعاستى حيميالىق تاسىلدەر ارقىلى ىدىراتىپ، دارا كۇيدەگى قىشقىل جانە نەگىزگە اينالدىرۋعا بولادى. سوندىقتان، بەينەلەۋشى مەن بەينەلەۋشىنىڭ بايلانىسى بەينەلەنۋ مەن جاسىرىنۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  زاتقا قاراتا BB ورنەكتە B تاڭبا ساقتاۋشىعا ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك ساقتاۋشى مەن ساقتاۋشىنىڭ بايلانىسىن كورسەتەدى. شەشىمى ساقتالۋ مەن وزگەرۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: ساقتالۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى ساقتايتىن ساقتاۋشى زاتتىڭ ساقتالۋىن جالعاستىرادى؛ ال وزگەرۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، زاتتى ساقتايتىن ساقتاۋشى زاتتىڭ ساقتالۋىن توقتاتىپ، زاتتىڭ وزگەرىسىن تۋدىرادى. ساقتالۋ مەن وزگەرۋ زاتتىڭ ساقتالۋ بارىسىندا الما-كەزەك ءبىر-ءبىرىن تۋدىرىپ وتىرادى. ماسەلەن، سۋ پارلانىپ اۋادا بۇلت قالىپتاستىرادى، بۇلت جينالىپ جاڭبىر نەمەسە قار بولىپ جاۋادى، قار نەمەسە مۇز ەرىپ قايتا سۋعا اينالادى. وسى بارىستار بىردە ساقتالىپ، ەندى بىردە وزگەرىپ، توقتاۋسىز ءجۇرىلىپ جاتادى. سوندىقتان، ساقتاۋشى مەن ساقتاۋشىنىڭ بايلانىسى ساقتالۋ مەن وزگەرۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  الەمگە قاراتا ZZ ورنەكتە Z تاڭبا ۇيىسۋشىعا ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك ۇيىسۋشى مەن ۇيىسۋشىنىڭ بايلانىسىن كورسەتەدى. شەشىمى ۇيىسۋ مەن بىتىراۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: ۇيىسۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ ۇيىسۋشىسى الەمنىڭ ۇيىسۋىن كەلتىرىپ شىعادى؛ ال بىتىراۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ ۇيىسۋشىسى الەمنىڭ ۇيىسۋىن تەجەپ، بىتىراۋىن كەلتىرىپ شىعادى. ۇيىسۋ مەن بىتىراۋ الەمدە توقتاۋسىز الما-كەزەك ءجۇرىلىپ جاتادى. ماسەلەن، تاۋ، ورمان، جاسىل جامىلعى سياقتىلاردىڭ ورتاق اسەرىندە سول ورتادا وزىنە ءتان قوڭىرجاي اۋا بەلدەۋى قالىپتاسادى. مىنە بۇل الەمنىڭ ۇيىسۋ رولى. ەگەر سول ورتاداعى ورمان، جاسىل جامىلعى سياقتىلاردان ءبۇلىنۋ بەلەڭ بەرسە، ونداعى اۋاراي بەلدەۋى دە بۇلىنەدى، ياعىني قۇرعاقشىلىق جايلايدى. مىنە بۇل الەمنىڭ بىتىراۋ رولى. سوندىقتان، ۇيىسۋشى مەن ۇيىسۋشىنىڭ بايلانىسى ۇيىسۋ مەن بىتىراۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  الەمگە قاراتا AA ورنەكتە A تاڭبا جايعاسۋعا ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك جايعاسۋشى مەن جايعاسۋشىنىڭ بايلانىسىن ورنەكتەيدى. شەشىمى جايعاسۋ مەن تارقالۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: جايعاسۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ جايعاسۋشىسى الەمنىڭ تياناقتايتىن ورنىن كەلتىرىپ شىعادى؛ ال تارقالۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ جايعاسۋشىسى الەمنىڭ تياناقتاۋىن تەجەپ، ارلى-بەرلى كوشىپ ءجۇرۋىن تۋدىرادى. سوندا جايعاسۋ مەن تارقالۋ توقتاۋسىز الما-كەزەك الماسىپ تۇرادى. ماسەلەن، ءۇي قۇرىلىسى ءمالىم ءبىر جەرگە سالىنۋ ارقىلى جايعاسادى، ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن توزادى، اقىرى شاعىلادى. سونان وعان ىستەتىلگەن ماتەريالدار دا جان-جاققا تارقالادى، سونىمەن بىرگە ەكىنشى ءبىر جەرگە بارعان سوڭ قايتادان جايعاسادى. سوندىقتان، جايعاسۋشى مەن جايعاسۋشىنىڭ بايلانىسى جايعاسۋ مەن تارقالۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى.

  الەمگە قاراتا JJ ورنەكتە J تاڭبا سايكەسۋشىگە ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندا ورنەك سايكەسۋشى مەن سايكەسۋشىنىڭ بايلانىسىن ورنەكتەيدى. شەشىمى سايكەسۋ مەن قايشىلاسۋ. ولاردىڭ ماعىناسى: سايكەسۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ سايكەسۋشىسى الەمنىڭ توڭىرەگىنە بەيىمدەلگىشتىگىن تۋدىرادى؛ ال قايشىلاسۋ جونىنەن الىپ ايتقاندا، الەمنىڭ سايكەسۋشىسى الەمنىڭ توڭىرەگىنە بەيىمدەلگىشتىگىن تەجەپ، قايشىلاسۋىن تۋدىرادى. الەمنىڭ سايكەسۋى مەن قايشىلاسۋى توقتاۋسىز الما-كەزەك ءبىر-ءبىرىن تۋدىرىپ وتىرادى. ماسەلەن، ءبىر ستاكان سۋدى مۇزداتقىش ىشىنە قوياتىن بولساق، سۋ مۇزداتقىش ىشىنە سايكەسىپ، بىرتىندەپ مۇزعا اينالادى، كەرىسىنشە سۋ مۇزداتقىش ىشىنە جىلۋىن تاراتىپ، ءمالىم دارەجەدە مۇزداتقىشتىڭ تەمپەراتۋراسىن كوتەرەدى، سونىڭ ەسەسىنە توك ارتىق سارىپتالادى. وسىندا سايكەسۋ مەن قايشىلاسۋ ءجايتى قاتار ءومىر سۇرەدى. سۋدىڭ مۇزعا اينالۋى سۋدىڭ ورتاعا سايكەسۋى بولسا، سۋدىڭ جىلۋىن شاشۋى، ياعىني مۇزداتقىشتىڭ تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارلاۋى نەمەسە توكتىڭ ارتىق سارىپتالۋى سۋدىڭ ورتاعا جاساعان قايشىلاسۋى بولادى. سوندىقتان، سايكەسۋشى مەن سايكەسۋشىنىڭ بايلانىسى سايكەسۋ مەن قايشىلاسۋ سىندى بىرلىك قۇرايدى....

  دۇنيە وسىنداي 16 ءتۇرلى جاراتىلىس وزگەرگىشىنىڭ بىرلىگى، سول ءۇشىن ماتەريا ۇنەمى وزگەرىپ، جاڭالانىپ تۇرادى.

  (2) بىرلىك بايلانىس

  ماتەريا – جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگى. قالاعان نارسەلەردىڭ بويىنان 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتى تەگىس كورىنەدى. تومەندە ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرىپ، نارسەلەردىڭ بويىنان جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بار-جوقتىعىن بورشالاپ كورەيىك. الدىمەن مىسال ءۇشىن مەحانيكالىق ساعاتتى تىلگە تيەك ەتىپ، جاراتىلىس ەلەمەنتىن جايمالايمىز.

  ساعاتتىڭ نەگىزى – ساعاتتى ءوندىرۋ بارىسىندا ساعاتقا جۇمسالعان بولات، مىس، كاۋچىك، اليۋمين سياقتى ماتەريالدارى بولىپ، ولار ساعاتتىڭ شيكىزاتىن قامداپ بەرەدى. ساعاتتىىڭ جۇيەسى – ساعاتتىڭ وتىرعىسى، كاۋچىك بەتى، ءتىلى، قۇلاعى، ءتىستى دوڭگەلەگى، سپيرالدى سەرىپپەسى، ىشكى قوندىرعىسى، ۆەنت شەگەسى، ساعاتتىڭ باۋى قاتارلى بولشەكتەرى بولىپ، ساعاتتىڭ ءتۇزىلىسىن ءتۇزىپ شىعادى. ساعاتتىڭ ساپاسى – ساعاتتىڭ ساعاتتىق، مينوتتىق، سەكونتتىق تىلدەرىنىڭ ءۇش تۇردەگى ۋاقىت كورسەتكىشى مەن كالەنداردى جانامالاي كورنەكتەندىرۋى بولىپ، ساعاتتىڭ ۋاقىت كورسەتۋ قۇرالى ەكەندىگىن ساپالىق جاقتان كورسەتىپ بەرەدى. ساعاتتىڭ قۇنى – ساعات ىستەتىلۋ بارىسىندا نەشە جىل، نەشە ون جىل، ءتىپتى نەشە ءجۇز جىل ساقتالادى. ساعاتتىڭ وسىنداي ساقتالۋىنداعى ومىرشەڭدىگى باسقا ەمەس، ونىڭ قۇنىنىڭ بولعاندىعى بىردەن-ءبىر سەبەپ. ساعاتتىىڭ ورتاسى – قول ساعات قولعا تاعىلادى، اسپا ساعات ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ىلىنەدى، ۇستەل ساعات ۇستەل ۇستىنە قويىلادى. قول، ءۇيدىڭ قابىرعاسى، ۇستەل دەگەندەر ساعاتتىڭ تياناق تاباتىن ورتاسى. ساعاتتىىڭ كەڭىستىگى – ساعاتتىڭ كەڭىستىكتە يەلەگەن ورنىن كورسەتەدى، ياعىني ساعاتتىڭ ازىرگى تۇرعان ورنى بويلىعى x، ەندىگى y بولعان كەڭىستىك. نەمەسە جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى شىنجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى التاي قالاسى ازات جولى x-بينا y-بولمەسى دەپ ورنى تۇراقتاندىرىلادى. ساعاتتىىڭ شارتى – ساعاتتى ەڭ جاقسىسى ەلەكتروماگنيت ورىسىنەن اۋلاق ۇستاۋى، سۋعا تۇسىرمەۋى، قاتتى سىلكىندىرمەۋى، جوعارى تەمپەراتۋرالى ورىن مەن جوعارى قىسىمدى ورىنعا جولاتپاۋى كەرەك. مىنە بۇل ساعاتتىڭ ساپالىق اقاۋسىزدىعىنا قويىلاتىن شارتتىق تالاپ. ساعاتتىىڭ ۋاقىتى – ساعاتتىڭ ءدال وسى شاقتاعى كۇيى، ياعىني ساعاتتىڭ بۇرىن نەمەسە كەيىن ەمەس، ءدال وسى ساتتە ناقپا-ناق بار بولۋى مەن باستان كەشىرگەن كەزەڭدىك مەزگىلىن مەڭزەيدى. ساعاتتىڭ ءمانى – ساعاتتىڭ باسقا نارسەلەردەن پارىقتالاتىن ماندىك ەرەكشەلىگى بولىپ، ونىڭ باسقا ەمەس، ساعات ەكەندىگىن ايگىلەيدى. ساعات ۋاقىتتىڭ ءدال قاي ۋاق بولعاندىعىن كورسەتەتىن ۋاقىت قۇرالى. ال قالام، قولفون، كومپيۋتەر سياقتى نارسەلەر ساعاتتان مۇلدە وزگەشە بولعان باسقاشا نارسەلەرگە جاتادى. ساعاتتىىڭ ءتارتىبى – ساعات تىلدەرىنىڭ ءجۇرىسى بەلگىلى تارتىپتىلىككە يە، تەزدەپ نەمەسە باياۋلاپ كەتۋىنە مۇلدە بولمايدى. ساعاتتىڭ ىشكى بولىگىندە ءاربىر بولشەكتەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسۋى جوعارى دارەجەلى تارتىپتىلىككە يە، سىرتقى بولىگىندەگى بەينەسى دە جوعارى دارەجەلى كوركەمدىك تارتىپتىلىككە يە. ساعاتتىڭ شاماسى – ساعات تىلدەرىنىڭ ءبىر شەڭبەر اينالۋى تۇراقتى ءبىر شامانى كورسەتەدى، ياعىني سەكونتتىق ءتىلى ءبىر شەڭبەر اينالعاندا ءبىر مينوت بولادى، مينوتتىق ءتىلى ءبىر شەڭبەر اينالعاندا ءبىر ساعات بولادى، ساعاتتىق ءتىلى ءبىر شەڭبەر اينالعاندا 12 ساعات بولادى. ساعاتتىڭ ىشكى بولىگىندە ءتىستى دوڭگەلەكتەردىڭ ديامەترى، ءتىسىنىڭ سانى تۇگەلدەي تۇراقتى شاماعا يە. ساعاتتىىڭ كۇيى – ساعات تىلدەرى جۇرگەندە تىق- تىق- تىق دەگەن دىبىس شىعارادى، كەي ساعاتتار شىرىلدايدى، جانە ءبىر تۇردەگى ساعاتتار قوڭىراۋ سوعادى، مىنە بۇلار ساعاتتىڭ تۋدىرعان كۇيى. ساعاتتىڭ زاپشاستارى توزادى، ۆەنتتەرى بوسايدى، ءىشى-سىرتىن شاڭ باسادى، تاعىسىن تاعىلار. وسىلاردىڭ بارلىعى ساعاتتىڭ بەينەلەگەن كۇيى. ساعاتتىىڭ ەنەرگياسى – ساعات توقتاۋسىز ءجۇرۋى ءۇشىن ساعاتتىڭ قۇلاعىن بۇراپ، ىشىندەگى سپيرالدى سەرىپپەنى شىڭايتىپ وتىرامىز. سپيرالدى سەرىپپە شىڭالۋ بارىسىندا سەرپىمدى پوتەنسيالدىق ەنەرگياعا يە بولادى. ساعاتتىىڭ بايلانىسى – ساعاتتىڭ ىشكى-سىرتقى بولىگىندەگى بارلىق بولشەكتەر ءبىر-بىرىمەن تىكە نەمەسە جانامالاي بايلانىس جاسايدى. سول بولشەكتەر ىشىندە ۇلكەندى-كىشىلى كوپ ءتىستى دوڭگەلەكتەر بار بولىپ، ولار ءبىر-بىرىمەن تىستەسىپ، ءوزارا جالعاسىپ جاتادى. مىنە بۇل ساعاتتىڭ بايلانىسى. ساعاتتىىڭ اسەرى – ساعاتتىڭ ىشكى بولىگىندە ءبىر قوزعاۋشى ءتىستى دوڭگەلەك بار بولىپ، ول سايكەستى قوزعالاتىن ءتىستى دوڭگەلەكتى قوزعايدى، سايكەستى قوزعالاتىن ءتىستى دوڭگەلەك جالعاستى باسقا ءتىستى دوڭگەلەكتەردى تۇگەلىمەن ىلەستىرىپ قوزعايدى، مىنە بۇل ساعاتتىڭ قوزعاۋشىلىق اسەرى. ساعاتتىڭ سىرتقى جاقتاعى اسەرىن الىپ ايتساق، ساعاتتى كوبىنەسە قولعا تاعىپ جۇرەتىندىكتەن، جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ارلى-بەرلى سىلكىنىسكە، جازدىڭ ىستىعى مەن قىستىڭ سۋىعى سياقتى كوپ جاقتىلى اسەرگە ۇشىرايدى. ساعاتتىڭ ارەكەتى – ساعاتتىڭ ءتىلى جانە ىشكى بولىگىندەگى ءتىستى دوڭگەلەكتەر توقتاۋسىز ارەكەت جاسايدى. سونىمەن بىرگە ساعاتتىڭ يەسىمەن بىرگە دۇنيەنى كەزىپ جۇرەدى.

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.