بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(7)

2012.05.23 11:12    

  ەكىنشى مىسال ءۇشىن جارىق ساۋلەسىنىڭ بويىنان 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگىن قازبالاپ كورەيىك. بارىمىزگە ءمالىم، جارىق ساۋلەسى زارەدەي بولشەك بولعاندىقتان، ونىڭ تۇلا بويىندا ەشتەمە جوقتاي سەزىلەدى. شىنىمەن سونداي بولاما؟ الدە باسقاشا بولاما؟ ەندەشە جارىق ساۋلەسىنىڭ تۇلا بويىنداعى 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگىنىڭ بار-جوعىنا تالداۋ جاسايىق. ايتالىق، جارىق ساۋلەسىنىڭ نەگىزى: جارىق ساۋلەسىن قۇراعان فوتون بولشەگى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ جۇيەسى: جارىق ساۋلەسىنىڭ ەلەكتر ءورىسى مەن ماگنيت ءورىسىنىڭ ءبىر-بىرىنە كولدەنەڭ ورنالاسۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ساپاسى: جارىق ساۋلەسىنىڭ جارىعى مەن جىلۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ قۇنى: جارىق ساۋلەسىنىڭ تارقالۋى، شاعىلىسۋى، سىنۋى، ءسىمىرىلۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ورتاسى: جارىق ساۋلەسى شوعىنىڭ تىركەمەلى شىعۋى مەن جان-جاعىنا تەگىس تارالۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ كەڭىستىگى: جارىق ساۋلەسىنىڭ ءدۇزۋ سىزىق بويىمەن باسىپ وتكەن جولى (وربيتاسى)؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ شارتى: ەلەكتروماگنيت يندۇكسياسى، ياعىني ەلەكتر ءورىسى مەن ماگنيت ءورىسىنىڭ ءبىر-ءبىرىن الما-كەزەك تۋدىرۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ۋاقىتى: جارىق ساۋلەسىنىڭ باسقان جول ۇزىندىعى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ءمانى: قىزىل، سارى، جاسىل...رەڭى نەمەسە ۇقساماعان جارىق ساۋلەسىنىڭ تولقىن جيىلىگى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ءتارتىبى: جارىق ساۋلەسىنىڭ تۇراقتى جىلدامدىعى، تۇراقتى جيىلىگى، تۇراقتى تولقىن ۇزىندىعى، ءدۇزۋ سىزىق بويىمەن تارالۋى، شاعىلىسۋ بۇرىشى، سىنۋ بۇرىشى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ شاماسى: جارىق ساۋلەسىنىڭ تولقىن ۇزىندىق ءمانى، جيىلىك سانى، ەنەرگيا مولشەرى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ كۇيى: جارىق ساۋلەسى كەڭىستىكتە شەكسىز تارالۋ بارىسىندا تۋدىراتىن قىزىلعا اۋىتقۋ قۇبىلىسى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ەنەرگياسى: جارىق ساۋلەسىنىڭ فوتون ەنەرگياسى نەمەسە جىلۋى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ بايلانىسى: جارىق ساۋلەسىندەگى جەتى ءتۇرلى رەڭىنىڭ ءوزارا بايلانىسى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ اسەرى: جارىق ساۋلەسىنىڭ فوتو ەففەكتى؛ جارىق ساۋلەسىنىڭ ارەكەتى: جارىق ساۋلەسىنىڭ توقتاۋسىز قوزعالىسى.

  جيىپ كەلگەندە، ءارقانداي نارسەنىڭ بويىندا 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتى بولادى، ءارى بىرلىك قۇرايدى.

  (3) جىكتىك بايلانىس

  جىكتىك بايلانىس جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەردىڭ ۇقساستىق-ۇقساماستىعىنان ورتاقتىق تاباتىن بايلانىسى. جىكتىك بايلانىس جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى جانە جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ جىكتىك بايلانىسى بولىپ تۇرلەنەدى. جالپى ورنەگى تومەندەگىدەي:

  (X…Y(Q

  ورنەكتە X تاڭبا جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەردىڭ ۇقساماستىعىن بەينەلەيدى، ونىڭ وزگەشەلىگى تاڭبانىڭ استىنا يرەك سىزىق سىزىلادى. Y تاڭبا جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەردىڭ ۇقساستىعىن بەينەلەيدى، وسى تاڭبانىڭ استىنا يرەك سىزىق سىزىلمايدى. (Q) تاڭبا بەينەلەنەتىن نارسەنى كورسەتەدى، ونىڭ وزگەشەلىگى جاقشاعا قورشالادى، ءارى بەينەلەنەتىن نارسەنىڭ اتاۋى جاقشا ىشىنە جازىلادى.

  ① جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى

  جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى قوس جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى، ءۇش جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى، ءتورت جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى بولىپ كەزدەسەدى.

  قوس جاراتىلىس تەكتىڭ جىكتىك بايلانىسى تومەندەگىدەي تارقاتىلادى:

  (نارسە)AZ

  (نارسە)JZ

  (نارسە)BZ

  (نارسە)ZA

  .....

  مىسال ءۇشىن ءبىرقانشا ورنەكتەردى ءتۇسىندىرىپ وتەيىك.

  (نارسە)AZ ورنەكتە Z تاڭبا ۇقساس زاتتى ورنەكتەيدى، ال A تاڭبا ۇقساماعان الەمدى ورنەكتەيدى. سوندا جالپى ورنەكتىڭ ماعىناسى: ۇقساس زاتتىڭ ۇقساماعان الەمى نەمەسە ۇقساماعان الەمدەگى ۇقساس زات. ماسەلەن، قوس مەكەندى جانۋار.

  (نارسە)JZ ورنەكتە Z تاڭبا ۇقساس زاتتى ورنەكتەيدى، ال J تاڭبا ۇقساماعان جازمىشتى ورنەكتەيدى. جاقشا ىشىندەگى نارسەنىڭ ورنىنا ءمالىم ءبىر حيميالىق زاتتىڭ اتىن قوياتىن بولساق، ياعىني تەمىر بولسىن دەلىك، سوندا جالپى ورنەك تەمىردىڭ فيزيكالىق، حيميالىق قاسيەتتەرىن ورنەكتەيدى. ورنەگى تومەندەگىدەي بولادى.

  (تەمىر)JZ

  تومەندەگى ەكى ورنەكتى كورىپ وتەيىك:

  ZAJB جانە ZAJB

  وسى ەكى ورنەكتەگى زات، الەم، جازمىش جانە بولمىس جونىنەن الىپ قارايتىن بولساق، الدىڭعى ورنەكتە جاپپاي ۇقساستىقتى بەينەلەسە، ال سوڭعى ورنەكتە جاپپاي ۇقساماستىقتى بەينەلەيدى. شەشىمدەرى جەكە-جەكە نارسە جانە دۇنيە بولادى. ويتكەنى زات، الەم، جازمىش جانە بولمىس تورتەۋىنىڭ جاپپاي ۇقساستىعى ەكى كەزىكپەيدى، تەك ءبىر عانا نارسەمەن شەكتەلەدى. ال زات، الەم، جازمىش جانە بولمىس تورتەۋىنىڭ جاپپاي ۇقساماستىعى ءبىر تۇيىنگە جۇعىسپايتىن ۇشى قيىرى جوق شەكسىزدىكتى بەينەلەيدى. شەكسىزدىكتىڭ بارار جەرى دە باياعى سول، دۇنيەمەن عانا شەكتەلەدى.

  ② جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ جىكتىك بايلانىسى

  جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ جىكتىك بايلانىس سانى ءبىرشاما مول. ياعىني، قوس تەكتى بايلانىس، ءۇش تەكتى بايلانىس، ءتورت تەكتى بايلانىس، بەس تەكتى بايلانىس… وسى بايلانىستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاراپايىم بولعان قوس تەكتى بايلانىستىڭ ءبىر ءبولىم ورنەگىن جايمالاپ كورەيىك.نەگىزدى وزەك ەتكەن قوس تەكتى بايلانىس:

  (NY(Q

  (NS(Q

  (NK(Q

  ....

  جۇيەنى وزەك ەتكەن قوس تەكتى بايلانىس:

  (YN(Q

  (YS(Q

  (YK(Q

  .…

  ساپانى وزەك ەتكەن قوس تەكتى بايلانىس:

  (SN(Q

  (SY(Q

  (SK(Q

  ....

  تومەندە ورىندىققا قاتىستى مىسالداردى كورىپ وتەيىك.

  1-مىسال: (ورىندىق)YNورنەكتىڭ ماعىناسى: ۇقساس ماتەريالدان جاسالعان (N ۇقساس) الۋان ۇلگىدەگى (Y ۇقساماعان جۇيە) ورىندىقتار.

  2-مىسال: (ورىندىق)YGN

  بۇل ورنەكتىڭ الدىڭعى ورنەكتەن وزگەشەلىگى ورنەك ىشىندە كەڭىستىك ۇعىمى ورىن تەپكەن. سوندا ورنەكتىڭ ماعىناسى: ءبىر ورىنداعى (G ۇقساس كەڭىستىك) ۇقساس ماتەريالدان (N ۇقساس نەگىز) جاسالعان الۋان ۇلگىدەگى (Y ۇقساماعان جۇيە) ورىندىقتار.

  3-مىسال: (ورىندىق)YPO

  بۇل ورنەكتىڭ الدىڭعى ورنەكتەن وزگەشەلىگى ورنەك ىشىندە ءتارتىپ پەن ورتا ۇعىمى كەڭىستىك پەن نەگىزدىڭ ورنىن باسقان. سوندا ورنەكتىڭ ماعىناسى: ۇقساماعان ورتاداعى (O ۇقساماعان ورتا) ءتارتىپتى تىزىلگەن (P ۇقساس ءتارتىپ) ءبىرىڭعاي ۇلگىدەگى (Y ۇقساس جۇيە) ورىندىقتار. ماسەلەن، جيىن زالىنداعى، كينوحاناداعى، سپورت مايدانىنداعى ورىندىقتار.

  4-مىسال: (ورىندىق)YPTبۇل ورنەكتىڭ الدىڭعى ورنەكتەن وزگەشەلىگى ورنەك ىشىندە ارەكەت ۇعىمى ورتانىڭ ورنىن باسقان. سوندا ورنەكتىڭ ماعىناسى: ءتارتىپتى تىزىلگەن (P ۇقساس ءتارتىپ) ءبىرىڭعاي ۇلگىدەگى (Y ۇقساس جۇيە) ورىندىقتاردىڭ ۇقساماعان فورماداعى ارەكەتى (T ۇقساماعان ارەكەت). ماسەلەن، اۆتوكولىك، پويەز، ۇشاقتاعى ورىندىقتار.

  جاراتىلىس ەلەمەنتىندە مىناداي ەكى ءتۇرلى ورنەك بولادى:

  NYSKOGRWMPXUELCT

  NYSKOGRWMPXUELCT

  وسى ەكى ءتۇرلى ورنەك ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ورنەك، ۇستىڭگى ورنەك ابسوليۋتتى ۇقساستىقتى بەينەلەيدى، استىڭعى ورنەك ابسوليۋتتى ۇقساماستىقتى ورنەكتەيدى.

  جىكتىك بايلانىس ءبىر نارسەنى جۇزدەگەن، مىڭداعان، ون مىڭداعان، ءتىپتى ودان دا كوپ ءتۇرلى جىكتەيدى. بۇل ءبىزدىڭ نارسەلەردى جوبالاۋىمىز ءۇشىن تاپتىرمايتىن ءادىس–امالداردى جۇيەلى تۇردە قامداپ بەرەدى.

  (4) فۋنكتسيالىق بايلانىس

  وزگەرگىش شامانىڭ وزگەرۋىنە ىلەسىپ، ەكىنشى ءبىر شامانىڭ سايكەستى وزگەرۋ بايلانىسىن فۋنكتسيالىق بايلانىس دەيمىز. جالپى ورنەگى تومەندەگىدەي:

  (Y=f(x

  جاراتىلىس تەكتىڭ فۋنكتسيالىق ورنەگى:

  (Z=f(x

  (A=f(x

  (J=f(x

  (B=f(x

  ورنەكتەگى x تىڭ ورنىنا قالاعان جاراتىلىس تەگىن نەمەسە جاراتىلىس ەلەمەنتىن قويۋىمىزعا بولادى.

  جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ فۋنكتسيالىق ورنەگى:

  (N=f(x

  (Y=f(x

  (S=f(x

  .....

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.