بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(8)

2012.05.23 11:12    

  جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ فۋنكتسيالىق ورنەگىن تارقاتاتىن بولساق، جيىنى 240 فۋنكتسيالىق بايلانىس كەلىپ شىعادى.تومەندە ءبىرقانشا مىسالداردى كورىپ وتەيىك.

  1-مىسال: (N=f(W

  بۇل ورنەكتە N تاڭبا نەگىزدى، ال W تاڭبا ۋاقىتتى ورنەكتەيدى. ورنەكتىڭ ماعىناسى: ۋاقىت وزگەرىسىنە ىلەسىپ، نەگىزدىڭ سايكەستى وزگەرىسىن كورسەتەدى. ماسەلەن، اعاشتىڭ تاسقا اينالعان قالدىقتارى. اعاشتىڭ تاسقا اينالعان قالدىقتارىندا، اعاشتىڭ فورمالىق ءتۇزىلىسى وزگەرمەيدى، تەك ۋاقىت وزگەرىسىنە ساي نەگىزى اعاشتان تاسقا اينالادى.

  2-مىسال: (M=f(X

  بۇل ورنەكتەM تاڭبا ءماندى، ال Xتاڭبا شامانى ورنەكتەيدى. ورنەكتىڭ ماعىناسى: شامانىڭ وزگەرىسىنە ىلەسىپ، ءماننىڭ وزگەرەتىندىگىن كورسەتەدى. ماسەلەن، مىسىق جونىنەن الىپ ايتقاندا، ول ءاردايىم تىشقاندى اۋلاپ جەۋدى ءوزىنىڭ تۋما داعدىسىنا اينالدىرعان. ال تىشقان بولسا مىسىقتى كورگەن جەردەن جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. سول ءۇشىن مىسىق ەشقاشاندا تىشقاننان قورقىپ كورگەن ەمەس. الايدا تىشقاننىڭ سانى مول بولعان جاعدايدا، مىسىق پەن تىشقان اراسىنداعى كادۋەلگى قارىم-قاتىناس بۇتىندەي وزگەرەدى. ءالجۋاز تىشقاندار مىسىقتان قورىققاندى قويىپ، مىسىقتىڭ وزىنە تۇرا ۇمتىلىپ، ءاپ-ساتتە مىسىقتىڭ تۋتالاقايىن شىعارادى. سوندا ساننىڭ ارتۋى ءالجۋاز تىشقانداردى مىسىققا ىرىق بەرمەيتىن جويقىن كۇشكە اينالدىرادى. مىنە بۇل شاما وزگەرىسىنەن كەلىپ شىققان ءمان وزگەرىسى.

  3-مىسال: (E=f(N

  جوعارىداعى ورنەكتە E تاڭبا ەنەرگيانى، ال N تاڭبا نەگىزدى ورنەكتەيدى. ورنەكتىڭ ماعىناسى: نەگىز وزگەرىسىنە ىلەسىپ ەنەرگيا پايدا بولاتىندىعىن كورسەتەدى. ماسەلەن، ەينشتەيننىڭ ەنەرگيا-ماسسا بايلانىس فورمۋلاسى. E=mc² ورنەك ەنەرگيا مەن ماسسانىڭ بايلانىسى، ال (E=f(N ورنەك ەنەرگيا مەن نەگىزدىڭ بايلانىسى. ەكى ورنەكتىڭ ورنەكتەلۋى مەن ءىشىنارا اتاۋلارى ۇقساماعانىمەن، ۇلكەن جاقتان ءمانى ۇقساس. ءبىرى فيزيكالىق زاڭنىڭ ماتەماتيكالىق ورنەگى بولسا، ەندى ءبىرى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمنىڭ ساپالىق بايلانىس ورنەگى.

  تومەندە «سالىستىرمالى نازارياسىندا» ورتاعا قويىلعان ۋاقىت-كەڭىستىك ۇعىمدارىنا توقتالايىق. سالىستىرمالى نازارياسىندا ارەكەتتەگى دەنەلەردىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، ۋاقىت باياۋلايدى نەمەسە توقتايدى، كەڭىستىك تارايادى نەمەسە جوعالادى دەيتىن ماڭىزدى تۇجىرىمدار بار. وسى تۇجىرىمدار ناقتىلى ماتەماتيكالىق ورنەكتەن قورتىندىلاپ شىعارىلعان. تومەندە سول تۇجىرىمداردى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ فۋنكتسيالىق بايلانىسى ارقىلى ورنەكتەيىك.

  (W=f(T

  (G=f(T

  جوعارىداعى ەكى ورنەكتىڭ وزگەرگىش شاماسى ارەكەت (T)، فۋنكتسياسى ۋاقىت (W) نەمەسە كەڭىستىك (G). ورنەكتە ارەكەت وزگەرىسىنە ىلەسىپ، ۋاقىت نەمەسە كەڭىستىك قاسيەتىنىڭ وزگەرەتىندىگىن ورنەكتەيدى. ياعىني، ورنەكتەگى ارەكەتتىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، ۋاقىت باياۋلايدى نەمەسە توقتايدى، كەڭىستىك تارايادى نەمەسە جوعالادى دەپ قارايتىن بولساق، وندا باسقا جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ فۋنكتسيالىق بايلانىسىنان دا وسى تەكتەس شەشىم تۋىندايدى. ياعىني، دەنەلەردىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، تەك ۋاقىت پەن كەڭىستىك قانا ەمەس، باسقا دا جاراتىلىس ەلەمەنتتەرىنىڭ قاسيەتى سايكەستى وزگەرەتىندىگىن فۋنكتسيالىق بايلانىس ارقىلى ورنەكتەۋگە بولادى.

  (N=f(T

  (Y=f(T

  (S=f(T

  ……

  (N=f(T ورنەكتە دەنەلەردىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، نەگىزدىڭ مولشەرى ارتادى نەمەسە شەكسىز بولادى.

  (Y=f(T ورنەكتە دەنەلەردىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، جۇيەنىڭ ءتۇزىلىسى بوسايدى نەمەسە بۇزىلادى.

  (S=f(T ورنەكتە دەنەلەردىڭ جىلدامدىعى جارىق جىلدامدىعىنا تاياعان نەمەسە جەتكەن كەزدە، ساپانىڭ ەرەكشەلىگى السىرەيدى نەمەسە كورىنبەيدى.

  باسقا جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ فۋنكتسيالىق بايلانىسىن وسى تەكتەس تارقاتىپ الۋعا ابدەن بولادى.

  (5) سەپتىك بايلانىس

  جاراتىلىس ەرەكشەلىكتىڭ باسقا جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەر ارقىلى سەپتەلۋىنىنەن جاراتىلىس ەرەكشەلىكتىڭ كوپ جاقتىلى ساقتالۋ فورماسى كەلىپ شىعاتىن بايلانىسىن سەپتىك بايلانىس دەيمىز. جالپى ورنەگى تومەندەگىدەي:

  X/Y

  ورنەكتە: X سيپاتتاۋشى، Y انىقتاۋشى بولادى. مۇندا كولبەۋ سىزىقتىڭ ءۇستى مەن استىنداعى تاڭبالاردىڭ ورنى وزگەرسە، ورنەكتىڭ ءمانى دە وزگەرەدى، ولاردىڭ بايلانىسى ماتەماتيكاداعى ورنالاستىرۋ قاعيداسى بويىنشا تارقاتىلادى.

  ① جاراتىلىس تەگىنىڭ سەپتىك بايلانىسى

  Z/Z ورنەك زاتتىق بەينەدەگى زات. ماسەلەن، تاس، توپىراق، سۋ، ماي. وسى زاتتاردىڭ نەگىزدىك ەرەكشەلىگى كورنەكتى، ياعىني تاس، توپىراق، سۋ، مايدىڭ قايسى بىرىنەن از مولشەردەگى ۇلەسىن ءبولىپ الاتىن بولساق، ونىڭ قۇرامى مەن سول زاتتىڭ قۇرامى دەرلىك ۇقساس بولادى. سوندىقتان، زاتتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان زاتتاردى بەينەلەيدى. Z/A ورنەك الەمدىك بەينەدەگى زات. ماسەلەن، شىنى، ستاكان، قالاق. وسى زاتتاردىڭ جۇيەلىك ءتۇزىلىسى تۇراقتىلىققا يە. ەگەر وسى جۇيەلىك ءتۇزىلىستىڭ ءمالىم ءبىر جەرى كەرتىلىپ نەمەسە ءبۇلىنىپ قالاتىن بولسا، وندا سول زاتتاردىڭ ءتۇزىلىسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سونىڭ ءۇشىن وسى تۇردەگى زاتتاردىڭ الەمدىك ءتۇسى ايقىن كورىنەدى، ياعىني الەمدىك ءتۇسى كورنەكتى بولعان زاتتاردى بەينەلەيدى. Z/J ورنەك جازمىشتىق بەينەدەگى زات. ماسەلەن، كومپيۋتەر كىنوپكا تاقتاسىنداعى كىنوپكالار، قولفون بەتىندەگى كىنوپكالار، اۆتوكولىك كابينكاسىنداعى مەڭگەرۋ كىنوپكالارى. وسى كىنوپكا تاقتاسىنداعى كىنوپكالار بىرتەكتى بولعانىمەن، ونداعى ءار ءبىر كىنوپكا ۇقساماعان قابىلەتكە يە. سوندىقتان ولار جازمىشتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان زاتتاردى بەينەلەيدى. Z/B ورنەك بولمىستىق بەينەدەگى زات. ماسەلەن، جەمىرىلگەن تاس، وڭعان كيىم، يىستەنگەن ەت. وسى زاتتاردىڭ قۇنى ساقتالۋ بارىسىندا توزۋ، وڭۋ، جوعالۋ سياقتى وزگەرىسكە ۇشىراعاندىقتان، بولمىستىق ءتۇسى كورنەكتى كورىنەدى. سول ءۇشىن بولمىستىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان زاتتاردى بەينەلەيدى.

  جوعارىداعى ءتورت ءتۇرلى ورنەك ءبىر زاتتىڭ ءتورت ءتۇرلى سەپتەلۋىن كورسەتەدى، ياعىني زاتتىڭ زاتتىق، الەمدىك، جازمىشتىق جانە بولمىستىق ساقتالۋ فورماسى بولىپ تۇرلەنەدى. زاتتاردىڭ ءاربىر سەپتەلۋىنىڭ بەينەلەيتىن مازمۇنى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ۇلكەن جاقتان زاتتىڭ ءوزىن سيپاتتايدى. تومەندە سويلەنەتىن الەم، جازمىش جانە بولمىستىڭ سەپتەلۋى دە وسى تەكتەس جۇرىلەدى.

  A/Z ورنەك زاتتىق بەينەدەگى الەم. ماسەلەن، تاۋ جىنىستارى، تەڭىز-مۇقيتتار، ورمان بەلدەۋلەرى. بۇندا زاتتاردىڭ شوعىرىنان الەم قالىپتاسادى. ياعىني، تاۋ جىنىستار، تەڭىز-مۇقيتتار، ورمان بەلدەۋلەرىنىڭ ءتۇزىلىسى جاعراپيالىق ەرەكشەلىككە يە بولادى. وسى جاعراپيالىق ەرەكشەلىك ورتانىڭ ءوزارا ۇيىسۋىنان زاتتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان الەمدى بەينەلەيدى.A/A ورنەك الەمدىك بەينەدەگى الەم. ماسەلەن، شىعىس، باتىس، وڭتۇستىك، سولتۇستىك، اسپان، جەر بەتى. ياعىني، ولار جاعراپيالىق ەرەكشەلىكتەردىڭ كەڭىستىك ورنىن بەلگىلەپ بەرەدى. وسى كەڭىستىك ورىن كەڭىستىكتىڭ جايعاسۋىنان الەمدىك ءتۇسى كورنەكتى بولعان الەمدى بەينەلەيدى.A/J ورنەك جازمىشتىق بەينەدەگى الەم. ماسەلەن، كليمات، قوڭىرجاي بەلدەۋ، ىستىق بەلدەۋ. ياعىني، ولار كليماتتىڭ وزىندىك شارت–جاعداي ەرەكشەلىگىن بەينەلەيدى. وسى شارت–جاعداي ەرەكشەلىگى شارتتىڭ سايكەسۋىنەن جازمىشتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان الەمدى بەينەلەيدى.A/B ورنەك بولمىستىق بەينەدەگى الەم. ماسەلەن، قۇرلىقتىڭ كوشۋى، مۇزدى مۇقيتتىڭ ەرۋى. ياعىني، ولار ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن قۇرلىق نەمەسە مۇزدى مۇقيتتىڭ بەلگىلى وزگەرىسىن تۋدىرادى. وسى وزگەرىس ۋاقىتتىڭ جالعاسۋىنان بولمىستىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان الەمدى بەينەلەيدى.

  J/Z ورنەك زاتتىق بەينەدەگى جازمىش. ماسەلەن، حيميالىق زاتتاردىڭ حيميالىق قاسيەتتەرى، ياعىني قىشقىل مەن نەگىز. وسى زاتتاردىڭ ساپالىق ەرەكشەلىگى وتە ايقىن. ويتكەنى، قىشقىل مەن نەگىز ءوزارا جولىققاندا كۇشتى حيميالىق رەاكسياعا قاتىناسىپ، زاتتاردىڭ ساپالىق وزگەرىسىن تۋدىرادى. سوندىقتان قىشقىل مەن نەگىز زاتتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان جازمىشتى بەينەلەيدى. J/A ورنەك الەمدىك بەينەدەگى جازمىش. ماسەلەن، شەڭبەر، سەلەندىر، شار، شارشى. ياعىني، ولار تۇراقتى گەومەتريالىق پىشىنگە يە. وسى بەينەلەر ءتارتىپتىڭ رەتتەلۋىنەن الەمدىك ءتۇسى كورنەكتى بولعان جازمىشتى بەينەلەيدى. J/J ورنەك جازمىشتىق بەينەدەگى جازمىش. ماسەلەن، مەنشىكتى سالماق، قايناۋ نۇكتەسى، بالقۋ نۇكتەسى. ياعىني، ولار قالىپتى جاعدايدا تۇراقتى كورسەتكىشتىك مانگە يە. وسى كورسەتكىشتەر شامالاردىڭ ءوزارا ولشەنۋىنەن جازمىشتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان جازمىشتى بەينەلەيدى. J/B ورنەك بولمىستىق بەينەدەگى جازمىش. ماسەلەن، پار قازاننىڭ اۆتوماتتى كونتىرول قوندىرعىسى، بانكە مەن مۇزەيحانالاردىڭ اۆتوماتتى سيگنال بەرۋ جۇيەلەرى. بۇندا بولشەكتەردىڭ ءيىلۋ، سوزىلۋ، ۇلعايۋ سياقتى كۇي وزگەرىسىنەن اۆتوماتتى كونترول جۇيەلەرى جارىققا شىعادى. وسى فيزيكالىق قاسيەتتەر كۇيدىڭ تۇرلەنۋىنەن بولمىستىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان جازمىشتاردى بەينەلەيدى.

  B/Z ورنەك زاتتىق بەينەدەگى بولمىس. ماسەلەن، سۋ قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارلاۋى، دوڭگەلەك كامەرىنىڭ ىشىندەگى جەل قىسىمىنىڭ ارتۋى. مەيلى سۋ قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارلاۋى، نەمەسە دوڭگەلەك كامەرىنىڭ ىشىندەگى جەل قىسىمىنىڭ ارتۋى بولسىن، ولاردىڭ بارلىعى ەنەرگيانىڭ جينالۋ قۇبىلىسى بولادى. سوندا وسى ەنەرگيانىڭ جىينالۋى زاتتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان بولمىستى بەينەلەيدى. B/A ورنەك الەمدىك بەينەدەگى بولمىس. ماسەلەن، كۇننىڭ بۇلتتاۋى، بوران سوعۋ، جاڭبىر جاۋۋ نەمەسە قار جاۋۋ سياقتى تابيعات قۇبىلىستارى. وسى تابيعات قۇبىلىستارى ىشكى جاقتاعى بايلانىستارىنىڭ ءوزارا شىرمالۋىنان الەمدىك ءتۇسى كورنەكتى بولعان بولمىستى بەينەلەيدى. B/J ورنەك جازمىشتىق بەينەدەگى بولمىس. ماسەلەن، حيميالىق رەاكسيادان تۋاتىن گاز، تۇنبا، رەڭ وزگەرىسى. بۇندا حيميالىق زاتتاردىڭ جازمىشتىق ەرەكشەلىگى ارقىلى ءوزارا اسەرلەسۋىنەن بولمىستىق وزگەرىس تۋادى. وسى وزگەرىس اسەردىڭ ءوزارا جاناسۋىنان جازمىشتىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان بولمىستى بەينەلەيدى.B/B ورنەك بولمىستىق بەينەدەگى بولمىس. ماسەلەن، كۇن مەن ءتۇن، جىلداردىڭ جىلجىپ ءوتۋى. وسى بولمىس ارەكەتتىڭ قوزعالۋىنان بولمىستىق ءتۇسى كورنەكتى بولعان بولمىستى بەينەلەيدى.

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.