بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(11)

2012.05.23 11:12    

  3. تۇقىم قۋۋدىڭ سىرى

  «ساپالىق بايلانىس» تۇيىندەگەن قورتىندىلار جالپىلىق ءمان الادى. ونىڭ ماڭىزدى قورتىندىلارى ناقتىلى عىلىمنىڭ قايسى بىرىنە بولسادا تىكەلەي اپارىپ ىستەتۋگە جارايتىن نازاريالىق قۇرال. ويتكەنى، ول ماتەريانى زەرتتەپ، كەمەلدى ماتەريا ۇعىمىن تىكتەپ بەردى. ماتەريا ۇعىمىنداعى ماڭىزدى ءتۇيىن سانالاتىن جاراتىلىس تەگى مەن جاراتىلىس ەلەمەنتى الدا سويلەنبەكشى بولعان تۇقىم قۋۋ شيفىرىمەن تىكە قابىسىپ جاتادى.

  بۇگىنگى كۇندەرى گەنەتيكا عىلىمى تۇقىم قۋۋ شيفىرىن بەلگىلى ماعىنادان دۇرىس تانىپ، تاجىريبەلىك جاقتان كەسەك جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ كەلدى. سولايدا، تۇقىم قۋۋ شيفىرىن تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرە الماي جاتقان كۇڭگىرت جاعى دا جوق ەمەس. تومەندە ساپالىق بايلانىستىڭ ماڭىزدى قورتىندىلارىن تۇقىم قۋۋ شيفىرىنا ىستەتۋ ارقىلى، تۇقىم قۋۋ شيفىرى جايىندا باسقاشا تۇسىندىرۋلەر جاسايمىز.

  تۇقىم قۋۋدىڭ زاتتىق نەگىزى DNA مولەكۋلاسى. ول اتا تەكتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ۇرپاعىنا تاسىمالدايتىن تۇقىم قۋۋشى زات. ونىڭ بويىندا تىرشىلىكتىڭ تۇقىم قۋۋىنا قاتىستى بارلىق ەرەكشەلىكتەرى جاسىرىنعان. وسى ەرەكشەلىكتەردى تۇقىم قۋۋ شيفىرى دەيمىز. ەندەشە وسى تۇقىم قۋۋ شيفىرى ءوز رولىن قالاي اتقارعان؟

  DNA مولەكۋلاسى مەن تىرشىلىك اراسىندا بەلگىلى سايكەستىك قاتىناس جاتادى، وسى سايكەستىك قاتىناستى تىرشىلىكتىڭ «وزدىك ەلەمەنتى» جالعايدى. ياعىني DNA مولەكۋلاسى 16 ءتۇرلى DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگى، سونداي-اق تىرشىلىك تە وزىنە ءتان 16 ءتۇرلى تىرشىلىكتىڭ وزدىك ەلەمەنتىنىڭ بىرلىگى. سوندا، DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك ەلەمەنتىنىڭ تۇقىم قۋۋ شيفىرى تىرشىلىكتىڭ وزدىك ەلەمەنتىنە باعدارلى تاسىمالدانادى. DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك نەگىزىنەن تىرشىلىكتىڭ وزدىك نەگىزىنە، سول سياقتى وزدىك جۇيەسىنەن وزدىك جۇيەسىنە، وزدىك ساپاسىنان وزدىك ساپاسىنا، تاعىسىن-تاعىلار بولىپ، سايكەستىك قاتىناس قالىپتاستىرادى. DNA مولەكۋلاسىنان تىرشىلىككە دەيىنگى تۇقىم قۋۋ شيفىرىنىڭ تاسىمالدانۋى ءبىر بارىس ارقىلى جۇرىلمەيدى، قايتا ءبىرقانشا باسقىشتاردى باستان كەشىرەدى. اشالاپ ايتاتىن بولساق، حيميالىق قاسيەتتەگى DNA مولەكۋلاسىنىڭ تۇقىم قۋۋ شيفىرى بيوحيميالىق قاسيەتتەگى بەلوققا جەتكىزىلەدى، ەكىنشى بارىستا بەلوك قابىلداعان تۇقىم قۋۋ شيفىرى فيزيولوگيالىق قاسيەتكە يە ورگانيزمگە جەتكىزەدى، ءۇشىنشى بارىستا ورگانيزم ودان ارى تىرشىلىكتىك قاسيەتكە يە تىرشىلىككە جوتكەيدى. وسى ارادا تۇقىم قۋۋ شيفىرى سايكەستىك قاتىناستاردى بويلاپ، تومەن دارەجەلىدەن جوعارى دارەجەلى قاسيەتكە ساتىلى تۇردە تاسىمالدانادى.تۇقىم قۋۋ شيفىرى جاراتىلىس ەلەمەنتىن وزەك ەتكەن ءبىر ءتۇرلى ينفورماتسيا. ينفورماتسيا دەمەكشى، ەلەكتروماگنيتتىك ينفورماتسيانىڭ كورنەكتى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى: ول تاسىمالدانۋ بارىسىندا فورما وزگەرىسىنە قاتىناسقانىمەن، ماندىك جاقتان وزگەرىسكە ۇشىرامايدى. ياعىني، مىسال ءۇشىن ادامنىڭ سويلەگەن ءسوزىن تىلگە تيەك ەتەيىك. ادامنىڭ سويلەگەن ءسوزى اۋادا دىبىس تولقىنى بولىپ تارالادى، وسى دىبىس تولقىنىن ميكروفون ارقىلى قابىلداعاندا ميكروفوننىڭ ىشكى بولىگىندەگى پلاستينكا ءتىلى تەربەلەدى، پلاستينكا ءتىلىنىڭ تەربەلىسى تۇراقتى توك كوزىنىڭ كەدەرگىسىن بىردە جوعارلاتىپ، ەندى بىردە تومەندەتىپ، تۇراقتى توك كوزىندە يمفۋلستىق توك تۋدىرادى، وسى يمفۋلستىق توك ءۇن ساندىقتىڭ ىشىندە بىردە كۇشەيىپ، ەندى بىردە السىرەۋ جولىمەن دابىلدى ريتىمدى تۇردە قاعادى، ءسۇيتىپ ءۇن ساندىقتان ادامنىڭ سويلەگەن ءسوزى جاڭعىرىپ قايتا شىعادى. وسى ارادا كورىنگەن تولقىن فورمالارى: دىبىس تولقىنى، تەربەلىس تولقىنى، يمفۋلس تولقىنى، ودان ارى جالعاستى تەربەلىس تولقىنى، دىبىس تولقىنى بولىپ، ۇقساماعان تولقىن فورمالارىنا اينالىپ جالعاسادى. ءسۇيتىپ سيگنال ءبىر ءتۇرلى فورمادان ەكىنشى ءبىر ءتۇرلى فورماعا تاسىمالدانادى. ولاردىڭ فورماسى وزگەرگەنىمەن، ءبىر ەرەكشەلىگى وزگەرمەيدى. ول – تولقىن جيىلىگى.

  تۇقىم قۋۋ شيفىرى تاسىمالدانۋ بارىسىندا ءبىر ءتۇرلى قاسيەتتەن ەكىنشى ءبىر ءتۇرلى قاسيەتكە اينالعانىمەن، تۇقىم قۋۋ شيفىرىنىڭ ءمانى وزگەرمەيدى. ول العاشقى DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك ەلەمەنتىنەن بەلوكتىڭ وزدىك ەلەمەنتىنە، ودان ءوتىپ ورگانيزمنىڭ وزدىك ەلەمەنتىنە، ەڭ سوڭىندا تىرشىلىكتىڭ وزدىك ەلەمەنتىنە ساتىلى تۇردە جىگىن بۇزباي تاسىمالدانادى.

  تومەندە DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك تەگىن تەكتەپ كورەيىك.

  DNA مولەكۋلاسى ماتەريانىڭ ناقتىلى ءومىر سۇرگەن ءبىر ءتۇرى. ونىڭ بويىندا جاراتىلىس تەگى ناقپا-ناق كورىنبەي، وزگەرگەن فورمادا بەلەڭ بەرەدى. اشالاپ كەلەتىن بولساق، DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك زاتى – DNA مولەكۋلاسىن قۇرايتىن نۋكلەين قىشقىلى مولەكۋلاسى. ءاسىلى ول DNA مولەكۋلاسىنىڭ زاتتىق ەرەكشەلىكتەرىن تىكتەيتىن قۇراۋشىى تەك. DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك الەمى–DNA مولەكۋلالارىنان قالىپتاسقان ورتاسى. ول DNA مولەكۋلاسىنىڭ الەمدىك ەرەكشەلىكتەرىن تىكتەيتىن ءتۇزۋشىى تەك. DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك جازمىشى – DNA مولەكۋلاسىنىڭ ۇقساماستىعىن بەينەلەپ تۇرعان ءتۇرى. ول DNA مولەكۋلاسىنىڭ جازمىشتىق ەرەكشەلىكتەرىن تىكتەيتىن بەينەلەۋشى تەك. DNA مولەكۋلاسىنىڭ وزدىك بولمىسى – DNA مولەكۋلاسىنىڭ ساقتالۋ ءومىرى. ول DNA مولەكۋلاسىنىڭ بولمىستىق ەرەكشەلىكتەرىن تىكتەيتىن ساقتاۋشى تەك. سوندا نۋكلەين قىشقىلى مولەكۋلاسى، ورتاسى، ءتۇرى، ءومىرى DNA مولەكۋلاسىنىڭ «وزدىك تەگى» دەلىنەدى. وسى تورتەۋى DNA مولەكۋلاسىن قۇرايدى، تۇزەدى، بەينەلەيدى جانە ساقتايدى.

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.