بەتتى ساقتاۋ | باس بەت قىلۋ | حات ساندىعى | حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى    
  • ورتالىق
  • ەل ءىشى
  • شينجياڭ
  • حالىقارا

سۋرەتتى حابار

حالىق تورابى

ساپالىق بايلانىس(24)

2012.05.23 11:12    

  بىرلىك ءبىر تۇردەگى ءتىلسىم كۇش. ول مي جەتپەيتىن ۇشى قيىرى جوق الىپ دۇنيەنى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ءبىر ءبۇتىن ۇستاپ تۇرادى. ماسەلەن، ادام دەنەسى. ەگەر ادام دەنەسىنەن ءمالىم ءبىر ورگەاندى ءبولىپ الاتىن بولساق، ايتالىق جۇرەكتى، سوندا ادام دەنەسىنەن اجىراعان جۇرەك، سونىمەن بىرگە جۇرەكتەن ايرىلعان ادام دەنەسىنىڭ قايسى ءبىرى بولسادا دەربەس ءومىر ءسۇرۋدەن مۇلدە قالادى. مىنە بۇل جۇرەكتىڭ نەمەسە باسقا ورگانداردىڭ جاراتىلىسىنىڭ كەمەلسىز ەكەندىگىن ۇعىندىرادى. ال جۇرەك ادام دەنەسىمەن ءبىر ءبۇتىندىگىن بۇتىندەگەن كەزدە كەمەلدىلىك قالىپتاستىرىپ، ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنە شىنىمەن يە بولادى. سول سياقتى دۇنيە-زات، الەم، جازمىش جانە بولمىستىڭ بىرلىگى نەگىزىندە ۇشى-قيىرى جوق سول كەسەپاتتى تەڭسەلتپەي ءبىر بۇتىندىگىن بۇتىندەپ تۇرادى. وسى تۇيىندى ءداستۇرلى تانىمداعى بۇكىل الەمدىك تارتىلىس كۇشى ۇعىمىمەن سالىستىرىپ كورۋ ارقىلى بىرلىك ۇعىمىنىڭ ماڭىزىن ودان ارى تەرەڭدەي تۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى.

  ⑶ ساپالىق بايلانىس

  ساپالىق بايلانىس بىرلىكتى شىعار ءتۇيىن ەتەدى، ال بىرلىكتى قۇراعان ءارقايسى جاقتاردىڭ جەكە ءتۇرى سول ساپانىڭ ءوزى بولادى. سوندا بىرلىك پەن ساپالىق بايلانىس اراسىنداعى تاۋەلدىلىك قاتىناسقا كەلسەك، بىرلىك - ساپالىق بايلانىستىڭ وزەكتى يدەياسى، ال ساپالىق بايلانىس بىرلىكتىڭ شىنايى مازمۇنى بولادى.

  ساپا مەن مولشەر (شاما) ءبىر جۇپ ەگىز ۇعىم. مولشەر بار جەردە ساپا بار، ال ساپا بار جەردە مولشەر دە بار بولاتىنى شىندىق. بۇگىنگى كۇندە مولشەرلىك بايلانىستى ورنەكتەيتىن ماتەماتيكا عىلىمى بار، ال ساپالىق بايلانىستى ورنەكتەيتىن ساپالىق بايلانىس عىلىمى جايىندا بۇگىنگە دەيىن ونىڭ ەشقانداي دەرەگى الدىمىزعا جەتىپ ۇلگىرمەدى. سوندا «ساپالىق بايلانىس» كىتابى وسى ماتەماتيكا عىلىمىمەن ەگىز تۇراتىن، تەڭ تۇراتىن ساپالىق بايلانىس عىلىمىنىڭ جولىن سالىپ، ءورىسىن اشىپ، بەرىك نەگىزىن قالايدى.

  ساپالىق بايلانىستى ورنەكتەيتىن الىپپەلىك جۇيە تۇپ-تۇرا ماتەريانىڭ ىشكى ماندىك بايلانىستارىنان كەلىپ شىققان جاراتىلىس ەلەمەنتى. وسى جاراتىلىس ەلەمەنتى ءارقانداي نارسەنىڭ بويىندا دەرلىك بار، سونداي-اق ارقانداي نارسەلەردىڭ ءبىر-بىرىنەن بولعان پارقى جانەدە وسى جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ وزگەشەلىگى كەلتىرىپ شىعادى. سول سەبەپتى جاراتىلىس ەلەمەنتى بەينەلەۋ قۋاتى وتكىر دە كۇشتى جاراتىلىس ءتىلى ەسەپتەلىنەدى. ونىڭ عىلىمداعى ورنى مەن رولى بالكىم ون ولشەمدى اراب سيفىرىنان كەم تۇسپەس دەپ ويلايمىن.

  ساپالىق بايلانىستىڭ مازمۇنى شىنايى، بايلانىسى عىلمي، ورنەگى جۇيەلى، شەشىمى مول، ماعىناسى تەرەڭ، جاسامپازدىعى كۇشتى دەگەندەي وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن عىلىمنىڭ جاڭا ءبىر سالاسى بولۋداي وزىندىك جۇلگەسىن ايگىلەيدى.

  2. جاسامپازدىعى

  ⑴ جاڭا ۇعىم

  «ساپالىق بايلانىس» كىتابى ورتاعا سالعان جاڭا ۇعىمدار بىرشاما كوپ. ايتالىق: ماتەريا فاكتورى، جاراتىلىس تەگى، جاراتىلىس ەلەمەنتى، رۋح ءمانى، تۋىندىلىق بايلانىس، بىرلىك بايلانىس، جىكتىك بايلانىس... وسى ۇعىمدار شىت جاڭا ورتاعا قويىلعان تىڭ ۇعىمدار بولىپ، بەلگىلى عىلمي نەگىزدە وزدىگىنەن، تابيعي تۋىندالىپ، ءبىر-بىرىمەن بەرىك بايلانىس قالىپتاستىرادى. اسىرەسە، ماتەريا فاكتورى، جاراتىلىس تەگى، جاراتىلىس ەلەمەنتى ۇعىمدارىنىڭ جوقتان بارلىققا كەلۋى ءبىر جاسامپازدىق بولسا، وسى ۇعىمداردىڭ بۇگىنگى جاراتىلىس عىلىمدارىنا جاسايتىن ىقپالى شىنىمەندە عاجايىپتىڭ عاجايىبى سانالادى.

  ⑵ جاڭا زەرتتەۋ ءتاسىلى

  «ساپالىق بايلانىس» نولدەن، جوقتان باستاۋ تاپقان، عىلىمنىڭ ءىز شالماعان بەيتانىس وڭىرىنە اتويلاپ بوسىپ كىرگەن، وزىندىك دارالىعىن بايقاتقان جاڭا زەرتتەۋ ءتاسىلىنە يە. ونىڭ زەرتەۋ وبيەكتىسى نارسە مەن دۇنيە. وسى نارسەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ەشتەمەسىن قالتىرماي تولىق بورشالاۋ ماقساتىمەن وزگەشە زەرتتەۋ ءتاسىلىن ءوز لايىعىندا قولدانادى، ءارى ەكى ۇيەك بولىپ الشاق جاتقان نارسە مەن دۇنيەنىڭ ارا قاتىناسىن ءبىر-بىرىنە جالعاپ، دانەكەرشى كوپىر بولعان ماتەريا ۇعىمىن تىكتەپ بەرەدى.

  بۇندا، ءداستۇرلى زەرتتەۋىمىزدەن وزگەشەلىگى، ول بىرلىكتى شىعار ءتۇيىن ەتىپ، ساپالىق بايلانىستى تەكتەيدى. ارينە، وسىدان زاتتىق ءتۇس الماعان ۇعىمداردى زاتتىق ءتۇس العان ۇعىمدارمەن تەڭ ورىنعا قويۋ سىندى جاڭا زەرتتەۋ ءتاسىلى تابيعي تۇردە جارىققا شىعادى. ماسەلەن، زات، الەم، جازمىش جانە بولمىس. بۇل ءتورت ۇعىم ءبىر-بىرىنەن پارىقتى بولىپ قالماي، ءبىر-بىرىنىڭ كەم-كەتىگىن تولىقتايتىن بىرلىك ىشىندە تەڭ كۇشتى ۇعىم. ولاردىڭ شىنايى ءمانىنە ۇڭىلەر بولساق، زات قۇراۋشى، الەم ءتۇزۋشى، جازمىش بەينەلەۋشى، بولمىس ساقتاۋشى سىندى بوگەنايى تايعا تاڭبا باسقانداي وتە انىق. ءداستۇرلى تانىمدارىمىز بويىنشا بولعاندا ەرەكشەلىك، قاسيەت دەگەن ۇعىمدار زاتتىڭ بويىنان ءبولىپ الۋعا كەلمەيتىن زاتپەن بىتە قايناسقان تابيعي ەرەكشەلىك دەپ قارالادى. «ساپالىق بايلانىس» اتالمىش وسى ءداستۇرلى تانىمنىڭ تامىرىنان بالتا سالىپ، سونداي ەرەكشەلىك، قاسيەت دەلىنگەن ۇعىمداردى جيناقتاي كەلىپ، جازمىش دەگەن اتاۋدىڭ بويىنا سىڭىرەدى. سونەمەن زات، الەم، جازمىش جانە بولمىس سىندى ءتورت جاراتىلىس تەگىن تەڭ ورىنعا قويىپ، وزىنە ءتان تىڭ جولىن ودان ارى جالعاي تۇسەدى.

  ⑶ جاڭا جۇيە

  «ساپالىق بايلانىس» ءشۇ دەگەندە-اق ءداستۇرلى جۇيەنىڭ شەڭگەلىنە جىنىسىن قوسپاي الىس تۇرىپ كەلەدى. ويتكەنى، ءداستۇرلى جۇيە ناقتىلى نارسەلەردى زەرتەۋدە سالىپ العان سارا جولى، مىزعىماس بيىك تۇعىرى بار. ول بولسا زاتتىق ءتۇس العان ەرەكشەلىكتەردى كورنەكتى ورىنعا قويىپ، زاتتىق ءتۇس الماعان ەرەكشەلىكتەردى زاتتىق ءتۇس العان ەرەكشەلىكتەردىڭ بويىنا جاپسىرىپ، ونىڭ بەينەلەيتىن قاسيەتى دەپ تانيدى. ارينە، وسى ءداستۇرلى تانىمدى، جۇيەنى وراعىتىپ تىڭنان جاڭا جۇيە تىكتەۋ ايتارعا بولماسا قيىننىڭ قيىنى ەدى.

  بۇندا، بىرلىكتى وزەك تۇتقان، ساپالىق بايلانىستى مازمۇن ەتكەن جاڭا جۇيە تىكتەلەدى. وسى جاڭا جۇيەدە تابيعي تۇردە تۋىندالىپ شىققان جاڭا ۇعىمدار ءداستۇرلى جۇيەدەگى ۇعىمداردان وزگەشەلەنىپ، بوتەن ءتۇس بايقاتادى. ماسەلەن، ارەكەت. ءداستۇرلى جۇيەدە ارەكەت ماتەريانىڭ قاسيەتى دەلىنسە، ال جاڭا جۇيەدە ول ماتەريانى ءبىر بۇتىندەيتىن جارتىلىس ەلەمەنتى دەپ جاڭا ماعىنا بەرەدى.

  جاڭا جۇيە دۇنيەنىڭ ءتۇبىرلى بايلانىسىن تياناق ەتەدى. ونىڭ ورەسى بيىك، مازمۇنى كەڭ، جاسامپازدىعى ىلعارى، ماعىناسى تەرەڭ، عىلميلىعى كۇشتى جۇيە.

  ⑷ جاڭا عىلىم

  «ساپالىق بايلانىس» جاراتىلىس عىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن قورتىندىلاعان، جارتىلىس فيلوسوفيا كاتوگورياسىنا جاتاتىن، ماتەماتيكا عىلىمىمەن پار تۇراتىن، عىلىمنىڭ ءىز شالماعان بەيتانىس وڭىرىنەن جول سالىپ ءورىس اشقان جاڭا عىلىم.

  بىزگە ءمالىم، ماتيماتيكا عىلىمى نەگىزىنەن 10 اراب سيفىرىنىڭ بولۋىمەن قاڭقاسىن تىك ۇستاپ تۇر. وسىنداعى اراب سيفىرى وندىق جۇيەنى بارلىققا كەلتىرگەن، ءارى ادامداردىڭ ەسەپتىك جۇيەسى دە وسى وندىق جۇيەنى نەگىز ەتكەن. سول سياقتى، «ساپالىق بايلانىس» كىتابى 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتىن الىپپە ەتكەن ساپالىق بايلانىس عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالايدى. وسى 16 ءتۇرلى جاراتىلىس ەلەمەنتى دۇنيەدەگى ءتۇرلى-تۇستىلىكتىڭ ءتۇپ-تۇقيانى ەسەپتى، ونىمەن بۇرىن بولىپ كورمەگەن دۇنيەنىڭ جاڭا ءبىر بەت بەينەسىن اشىپ، تاڭبالىق ورنەك تىلىمەن ورنەكتەۋدىڭ بيىك تەكشەسىن ازىرلەپ بەرەدى. ويتكەنى، ول ماتەريانىڭ ىشكى بايلانىستارىنىڭ بىرلىگى، دۇنيەنىڭ ءتۇبىرلى بايلانىستارىنىڭ جيىنتىعى.

  3.عىلمي نەگىزى

  ⑴ پرينسيپ

  كىتاپتا ءۇش پرينسيپ ورتاعا قويىلادى. سول ءۇش پريىنسيپ ساپالىق بايلانىستىڭ تابان تىرەر عىلىمي نەگىزى. ولاردىڭ ورتاعا قويىلۋى وتە ماڭىزدى، بۇكىل ساپالىق بايلانىستىڭ مازمۇندارى وسى ءۇش پرينسيپ نەگىزىندە وربىگەن. ەگەر وسى ءۇش پرينسيپتى دۇرىس دەپ تانيتىن بولساق، وندا كىتاپتا سويلەنگەن مازمۇنداردىڭ دۇرىستىعىنا بوتەن وي، بوگدە پىكىر تۋماۋى كەرەك. ءۇش پرينسيپ دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيومالىق ۇعىم.

  «ساپالىق بايلانىس» كىتابىنىڭ تالماۋ جەرى ءۇش پرينسيپ. ال وسى ءۇش پرينسيپ نەگىزىندە تۋىندالىپ شىققان باسقا مازمۇنداردىڭ دۇرىس-بۇرىسىن ايىرۋدىڭ ءجونى باسقا بولادى. ولاردىڭ ولپى-سولپى جەرلەرىنىڭ بولۋى جوق دەرلىك دەۋ ءالى ەرتە. دەسەدە ولاردان كورىنگەن كەمىستىك كىتاپتىڭ ۇلكەن عىلمي جۇيەسىنە ماندىك ىقپالىن جاساپ كەتە قويمايدى. جالپى كىتاپتىڭ عىلميلىعىنىڭ سالماق تارتاتىن سەنتىرى جانەدە ءۇش پرينسيپكە شوعىرلانعان.

  ⑵ جەتىستىگى

  «ساپالىق بايلانىستىڭ» جەتىستىكتەرى ءۇش پرينسيپ نەگىزىندە تابيعي ءتۇردە تۋىندالىپ شىعادى، ءارى وسى تۋىندى جەتىستىكتەر ءۇش پرينسيپتىڭ دۇرىستىعىن وزدىگىنەن دالەلدەپ بەرەدى. ايتالىق، كەمەلدى ماتەريا ۇعىمى. كەمەلدى ماتەريا ۇعىمىن ناقتىلى عىلىمدارداعى شەشۋ تاپپاعان كۇردەلى دە قيىن ماسەلەلەرگە اپارىپ توتە ىستەتكەندە، سونداي كۇردەلى دە قيىن دەلىنگەن ماسەلەلەر وپ-وڭاي شەشىم تابادى. وسى شەشىمدەردىڭ عىلمي جۇيەلىگى، كوڭىلگە قونىمدىلىعى، شىندىققا ۇيلەسىمدىلىگى ءۇش پريىنسيپتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنەن تىكە كورىنەدى.

  4. ماڭىزى

  ⑴ كۇشتى نازاريالىق قۇرال

  بۇگىنگى جارتىلىس عىلىمداردىڭ بارلىعى نەگىزىنەن ماتەريانىڭ ناقتىلى ساقتالعان شىنايى فورمالارىن زەرتتەيدى. سول سەبەپتى جارتىلىس عىلىمداردىڭ ەرەكشەلىگى ۇلكەن جاقتان دارالىققا، ناقتىلىققا بەيىم كەلەدى. ال «ساپالىق بايلانىس» تۇيگەن ماتەريا ۇعىمى ماندىك، جالپىلىق ۇعىم بولعاندىعى سەبەپتى دە، ونى جاراتىلىس عىلىمداردىڭ قايسى بىرىنە بولسادا اپارىپ تىكە ىستەتۋگە جارايدى. سوندا ماتەريا ۇعىمىن بۇگىنگى كۇندە عىلىمداعى ەڭ كۇشتى نازاريالىق قۇرال دەپ ايتۋ جاڭساق ۇعىم تۋدىرمايدى.

  ماتەريا ۇعىمى بۇگىنگى كۇندەرى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى دە قيىن ماسەلەلەر سانالاتىن تۇقىم قۋۋ مەحانيزىمى، رۋح ءمانى، ميدىڭ ويلاۋ جۇيەسى سياقتى ءتىلسىم سىردىڭ بەت پەردەسىن اشاتىن التىن كىلت ىسپەتتى. ارينە، بۇل جاعىنداعى مازمۇندار كىتاپتىڭ ورتا جانە سوڭعى بولىمىندە ارنايى سويلەنگەن. سونداعى بايىمداۋلار ءۇش پرينسيپتىڭ دۇرىستىعىن جانە ءبىر قىرىنان تۇسىندىرىپ، دالەلدەپ، كەرەمەتىن ايگىلەپ بەرەدى.

  ⑵ جاڭا تانىم

  «ساپالىق بايلانىستىڭ» كوتەرگەن يدەياسى ادامزاتتىڭ دۇنيە تانۋ جاعىنداعى جاڭا تانىمى، جاڭا كوزقاراسى. بۇدان بۇرىن ادامدار دۇنيەنى ءبىر تەكتى ماتەريا دەپ تانىپ كەلگەن، ال «ساپالىق بايلانىس» دۇنيەنىڭ ءبىر تەكتى ماتەريا ەكەندىگىن قۇپتاۋمەن بىرگە، دۇنيەنىڭ ءتورت تەكتى بىرلىك ەكەندىگىن دارىپتەيدى. ارينە، بۇل بۇگىنگى ادامزات جونىنەن الىپ ايتقاندا ەڭ العا باسار يدەيا، سونىمەن بىرگە عىلمي كوزقاراس دەۋگە بولادى.اسىرەسە جاراتىلىس ەلەمەنتىنىڭ ورتاعا قويىلۋى دۇنيەنىڭ ءتۇبىرلى بايلانىستارىن ەڭ جوعارى دارەجەدە ءبىر تۇيىنگە جيناقتايدى. الداعى كەزدە، ماتەريا ۇعىمى وزىنىڭ دارا بىتكەن شىنايى، عىلمي، كەمەلدىلىگىمەن جالپى عىلىمدارعا جاپپاي جالپىلاسىپ، قۇنىن، كەرەمەتىن ايگىلەيتىن بولادى دەپ ۇلكەن سەنىم بايلايمىن.

  5. سوڭعى ءسوز

  «ساپالىق بايلانىس» كىتابى اۆتوردىڭ شەرىك عاسىرلىق ىزدەنىسى ارقىلى قولعا كەلگەن ءتول عىلمي ەڭبەگى. ول جاراتىلىس فيلوسوفيا كاتەگورياسى كولەمىنە جاتاتىن جاڭا نازاريالىق جۇيە. ارينە، ول جاڭادان ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتقان ءسابي سەكىلدى. كەشىرىممەن قارايتىن جەرلەرى جوق دەۋدەن اۋلاقپىن.

  وقىرمان قاۋىمنىڭ جاڭالىقتىڭ باسىنان، جاقسىلىقتىڭ قاسىنان كورىنىپ، قولداۋىن، ۇگىتتەۋىن، پىكىر بەرۋىن ءۇمىت ەتەمىن.

  قوسىمشا: قىسقارتىلعان تاڭبالار

  1. ماتەريا فاكتورى

  قۇراۋشى Z

  ءتۇزۋشى A

  بەينەلەۋشى J

  ساقتاۋشى B

  2. جاراتىلىس تەگى

  زات

  Z

  الەم A

  جازمىش J

  بولمىس B

  3. جاراتىلىس ەلەمەنتى

  نەگىز N

  جۇيە Y

  ساپا S

  قۇن K

  ورتا O

  كەڭىستىك G

  شارت R

  ۋاقىت W

  ءمان M

  ءتارتىپ P

  شاما X

  كۇي U

  ەنەرگيا E

  بايلانىس L

  اسەر C

  ارەكەت T

  4. تىرشىلىكتىڭ وزدىك تەگى

  تۇلعا Tu

  ورتا O

  ءتۇر Tr

  ءومىر Om

  رۋح R

  5. رۋحتىڭ ءمانى

   تۇيسىك Ts

  تانىم Tn

  مۇددە Mu

  وي Oy

  كوڭىل Ko

  سانا Sn

  مىنەز Mz

  سەزىم Sz

   سەنىم Sm

  6. قايشىلىق فاكتورى

  نە جۇرىلەدى Ju

  قالاي جۇرىلەدى Jo

  قانداي جۇرىلەدى Jd

  قايتىپ جۇرىلەدى Bs

  7. قايشىلىق تەگى

  جۇمىس Ju

  جول Jo

  جاعداي Jd

  بارىس Bs

  8. قايشىلىق ەلەمەنتى

  دەتال De

  مايدان Ma

  حارەكتر H

  تيىمدىلىك Tm

  مىندەت Md

  ءتاسىل Tl

  وراي Or

  ءونىم On

  سەبەپ Sb

  تەتىك Tt

  تالاپ Ta

  اۋقىم Ak

  مۇقتاج Mt

  باسقىش Bk

  سيپات Sp

  قيمىل Km

جاۋاپتى رەداكتورى : نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى
 
  بۇل حابارعا باعاڭىز
  • 1. جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىستى زاڭ-ەرەجەلەرىنە بويسىنىپ، توراپتا ءمورالدى بولىڭىز، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىز سەبەبىنەن تىكەلەي نەمەسە جانامالاي تۋىنداعان زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىڭىز ارقالايسىز.
    2. قالام اتىڭىز بەن جازعان لەبىزىڭىزدى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇقىعى حالىق تورابىنا ءتان.
    3. حالىق تورابىنىڭ ءسىزدىڭ حالىق تورابىنىڭ لەبىز جازۋ بەتىنە جازعان لەبىزىڭىزدى توراپ ىشىندە كوشىرۋ نەمەسە لەبىزىڭىزدەن سيتات كەلتىرۋ ۇقىعى بار.
    4. ەگەر باسقارۋ جاعىنا پىكىرىڭىز بولسا، لەبىز جازۋ بەتىنىڭ باسقارۋشىسىنا نەمەسە حالىق گازەتى مەكەمەسىنىڭ توراپ ورتالىعىنا اڭىس ەتىڭىز.