قىزىل ارميا اعاشىنىڭ اينالاسىندا تىڭ ىستەر كوپ (ۇزاق جورىق رۋحىن جالعاستىرىپ، گۇلدەنۋ جورىعىندا ەكپىندەي ىلگەرىلەيىك . ءتىلشى تاعى دا ۇزاق جورىق جولىنا قادام تاستادى)

دابيەشان تاۋىنىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە كۇز لەبى ەسەدى. حىنان ولكەسى لوشان اۋدانى حىجياچۇڭ قىستاعىندا بيىكتىگى 30 مەتردەن اساتىن بايىرعى اق ورىك اعاشى اسقاق بوي كوتەرىپ تۇر، بەينە ءتاجى كيگىزىپ قويعانداي. اعاش تۇبىندە قوسىنعا كىرگەن جاڭا اسكەرلەردى اتتاندىرۋ سالتى وتكىزىلۋدە.

”بۇل اعاشتىڭ 800 جىلدان استام تاريحى بار، ول قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىعىنىڭ ايعاعى، كوپشىلىك ونى ‹قىزىل ارميا اعاشى› دەپ اتايدى“ دەدى 95 - جىلدان كەيىنگىنىڭ تۋماسى بولعان ءتۇسىندىرۋشى لي شيڭجيە. 1934 - جىلى 11 - ايدىڭ 16 - كۇنى، ءتۇن، قىزىل 25 - ارميا حى جياچۇڭنان جولعا شىقتى، 10 مىڭ شاقىرىمدىق سوعىس جۇرگىزىپ، الدىمەن سولتۇستىك شانشيگە جەتىپ، ”سولتۇستىككە جورىق اتويشىسى“ اتالدى.

بايىرعى اعاشتاردى قورعاۋ ءۇشىن، جەرگىلىكتى ورىن راشەتكامەن قورشادى جانە بەلگى ورناتتى. جانىنداعى بەدەرلى قابىرعادا جاس جۇزدەردىڭ بەرىك جانارى مەنمۇندالايدى، ”جۇڭگو جۇمىسشى - شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ سولتۇستىككە جورىق جاساپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋداعى 2 - اتويشى قوسىنى“ تۋى كۇز شۋاعىمەن ەرەكشە كوز تارتادى.

«بۇل قىزىل ارمياداعىلاردىڭ ورتاشا جاسى 18 گە جەتپەيدى، ‹بالا ارميا› دەپ اتالعان. الداعى جول قيىن - قىستاۋ بولعانىمەن، كوپشىلىك ادىلەت جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايدى“. جاڭا اسكەر باۋ جيڭحۇڭ: مەن قوسىنعا كىرگەننەن كەيىن قىزىل قان تامىرعا مۇراگەرلىك ەتىپ، پارتيا قولباسشىلىعىنا باتىلدىقپەن قۇلاق اسىپ، جاڭا داۋىردەگى ۇزاق جورىقتى ويداعىداي باسامىن،-دەدى.

بايىرعى اق ورىك اعاشىنىڭ قاسىنداعى حى اۋلەتىنىڭ عيباداتحاناسى تاعى ءبىر توپ ساياحاتشىنى قارسى الدى. ميڭ پاتشالىعىنىڭ سوڭى مەن چيڭ پاتشالىعىنىڭ العاشقى كەزىندە سالىنعان وسى تورتكىل اۋلا قىزىل 25 - ارميا شەبىنىڭ كونە جۇرتى. جەرگىلىكتى ورىن ونى قالپىنا كەلتىرىپ، وزگەرتىپ، مادەني مۇرالار مەن كونە زاتتاردى جيناپ، ونى ۇزاق جورىق ەسكەرتكىش سارايى جانە قىزىل وقۋ - اعارتۋ بازاسى ەتىپ قۇرىپ شىققان.

اۋلادا قىستاق تۇرعىنى حى گۇييىڭ ”حى اجەيدىڭ“ قىزىل ارميانى قۇتقارعان اڭگىمەسىن بايانداي باستادى: ”سول كەزدە يۇي جانحاي ەسىمدى قىزىل ارميانىڭ جارالى جاۋىنگەرىن جاۋ ۇستاپ الىپ، حى اجەيدى تانىپ بەرۋگە اپارادى. جاۋلارعا ءتۇرلى امال - ايلا ىستەتۋ ارقىلى حى اجەي ەڭ سوڭىندا ول جولداستى قورعاپ قالادى“.

حى گۇييىڭ ”حى اجەيدىڭ“ جيەن قىزى ءارى مىندەتتى ءتۇسىندىرۋشى. ول بەينە اڭگىمە دۇكەنىن قۇرعانداي، بايىرعى توڭكەرىستىك ىستەردى ەكسكۋرسيالاۋشىلارعا اڭگىمەلەپ بەرەدى. ساقا پارتيا مۇشەلەرىن، قىزىل ارميانىڭ ۇرپاقتارىن مىنبەگە شىعىپ، لەكسيا جاساۋعا ۇسىنىس ەتۋ ارقىلى حى جياچۇڭ قىزىل بايلىقتى ۇزدىكسىز اشىپ، كونە جۇرتتاردى ناقتى كورىنىس ساباقحاناسىنا اينالدىردى.

”قىزىل 25 - ارميانىڭ قايدان جولعا شىققاندىعىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن، اۋدان قىرۋار قىزمەت ىستەدى“ دەدى لي شيڭجيە. قىزىل ارميانىڭ ەستەمەسىنە نەگىزدەلگەندە، جولعا شىققان جەردە ءبىر شيپاحانا، ءبىر عيباداتحانا، ءبىر ءتۇپ بايىرعى اعاش بار بولىپتى، ەڭ سوڭىندا حى جياچۇڭ بولىپ تۇراقتاندىرىلدى. قازىر قىزىل 25 - ارميانىڭ ۇزاق جورىققا اتتانعان جەرى بايىرعى اق ورىك اعاشى، حى اۋلەتى عيباداتحاناسى، شيپاحانانىڭ كونە جۇرتىنان قۇرالادى، مەملەكەتتىك ءتۇيىندى مادەني مۇرا رەتىندە قورعالاتىن ورىن بولىپ بەلگىلەنگەن.

جاقىن جىلدارى لوشان اۋدانى ۇزاق جورىق مەملەكەتتىك مادەنيەت باقشاسى قۇرىلىسىنا بەلسەنە ات سالىسىپ، ۇزاق جورىقتى ەسكە ءتۇسىرۋ الاڭىن سالدى، ”سولتۇستىككە جورىق اتويشىسى“ قىزىل 25 - ارميانىڭ ۇزاق جورىققا اتتانعان جەرى، قىزىل 25 - ارميانىڭ شتابى جانە شيپاحانانىڭ كونە جۇرتى سياقتى نىساندار سالىنىپ بولىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى. ىسكە قوسىلعان قىزىل دابيە 1 - ءنومىرلى ساياحات تاس جولىنىڭ لوشان بولەگىندە جەرگىلىكتى ورىنداعى 20 نەشە قىزىل جۇرت تىزبەكتەلىپ، ەكسكۋرسيالاۋشىلاردى توپ - توبىمەن باۋرادى.

جاسىل تاۋلارمەن قورشالعان كۇرىش اتىزدارىنان حوش ءيىس اڭقيدى. حالىقتىق تۇسەلحانانىڭ جاۋاپتىسى لي جۇن ءبىر ستاكان شاي قۇيىپ، ساياحاتشىلارعا حى جياچۇڭ وزگەرىسىن باياندادى. اتا مەكەنىنىڭ قىزىل تامىرىنا، جاسىل بايلىعىنا نازار اۋدارعان ول باۋىرىمەن بىرگە كونە ۇيلەردى جوندەپ، حالىقتىق تۇسەلحانا سالىپ، ”كۇرىش اتىزىنداعى تۇسەلحانا“ دەپ ات قويدى. قازىر تۇتاس حى جياچۇڭ قىستاعىنداعى تىزىمگە الىنعان حالىقتىق تۇسەلحانا، شارۋالار شاتتىعى ساياجايى 120 دان اسادى.

”قىستاقتاعى قارتتىڭ ايتۋىنشا، قىزىل ارميا ۇزاق جورىققا اتتانعان كۇنى كەشتە اق ورىك اعاشىنا جاي ءتۇسىپ، اعاشتى جارىپ كەتىپتى. ءبىراق ول حيكىمەت بەينەدە قايتا ءتىرىلىپتى، تاياۋ جىلدارى جاڭا بۇرشىك تە وسە باستاپتى“. لي جۇن: ”ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، اق ورىك اعاشى التىنداي سارعايادى، كوپشىلىكتىڭ تاعى كەلىپ پەشتى قورالاي وتىرىپ شاي ءىشۋىن قارسى الامىز“ دەدى.