قىزىل ارميا كوپىرى قىزىل گەننىڭ جالعاسۋىنا كۋا بولدى (ۇزاق جورىق رۋحىن جالعاستىرىپ، گۇلدەنۋ جورىعىندا ەكپىندەي ىلگەرىلەيىك · ءتىلشى تاعى دا ۇزاق جورىق جولىنا قادام تاستادى)

بانلييۋان قىستاعىنداعى قىزىل ارميا كوپىرى.

سۋرەتتى «حالىق گازەتىنىڭ» ءتىلشىسى ۋ جۇن تۇسىرگەن

جاسىل تاۋلارمەن قورشالىپ، ورمانمەن كومكەرىلگەن القاپ.

حۋبەي ولكەسى شۋان - ىن اۋدانى ليجياحى قالاشىعى بانلييۋان قىستاعىندا بانلييۋان زور جەڭىس ەسكەرتكىشى ەڭسە كوتەرىپ تۇر، ەسكەرتكىشتەگى ”الاساپىران جىلدارداعى ەتەنە سۇيىسپەنشىلىك“ دەگەن جازۋ كۇن نۇرىمەن شاعىلىسادى. ەسكەرتكىش الدىندا ساياحاتشىلار ەسكەرتكىش تۇسىندىرمەسىنە نازار اۋدارۋدا، 59 جاستاعى مىندەتتى ءتۇسىندىرۋشى تان چيڭحاي 1935 - جىلى تۋىلعان قيان - كەسكى شايقاستى اسەرلى سەزىممەن بايانداۋدا.

1935 - جىلى 8 - ايدا قىزىل ارميا قولعا تۇسىرگەن جاۋ ارمياسىنىڭ قۇپيا تەلەگرامماسى جاۋ جاعدايىن يگەرۋگە، بانلييۋاندى تورۋىلداپ سوققى بەرۋ شەبىن قۇرۋعا مۇمكىندىك سيلادى. تۇتاس جاۋ شەبىنىڭ 85 - شىسىنىڭ شتابى، 2 تۋانى، ءبىر يىڭى تۇگەلدەي جويىلادى، جاۋدىڭ مىڭنان استام ادامى تۇتقىندالادى. بانلييۋان زور جەڭىسى حۋنان، حۋبي، سىچۋان، گۇيجوۋ سوۆەتتىك رايوندارىنىڭ ”قورشاپ جويۋعا“ قارسى تۇرۋداعى شەشۋشى جەڭىسى بولدى، ورتالىق قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىعىنا سايكەستى دەم بەردى.

وسى جەڭىستى ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن، 2005 - جىلى شۋان - ىن اۋدانى قارجى توپتاپ، قىزىل ارميانىڭ قيان - كەسكى سوعىسىنىڭ كونە جۇرتىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى 19.35 مەتر، بۇل شايقاستىڭ ۋاقىتىنا ۋاكىلدىك ەتەدى.

تان چيڭحايدىڭ اتاسى كەزىندە قىزىل ارميانىڭ قاندى شايقاس جاساعان ايبىندى كورىنىسىنە ءوز كوزىمەن كۋا بولعان. ارەدىكتە اتاسى تان چيڭحايعا سول تاريحتى باياندايدى. قۇربان بولعان قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىن اۋىزعا العاندا، اتاسى ەرىكسىز كوز جاسىن كولدەتەدى، بۇل تان چيڭحايعا تەرەڭ اسەر قالدىرادى: ”توڭكەرىستىك قۇربانداردىڭ ىستىق قانى وسى توپىراققا توگىلدى، تاريحتى ۇمىتۋعا بولمايدى. مەن بۇل اڭگىمەنى جاقسى بايانداۋعا مىندەتتىمىن“.

2021 - جىلى شۋان - ىن اۋدانى بانلييۋان قىستاعىنىڭ كونە قىستاق بولەگىن نەگىز ەتىپ، بانلييۋان زور جەڭىسى ەسكەرتكىش سارايىن سالدى. ەسكەرتكىش سارايى ”ورتالىققا سايكەسۋ، ستراتەگيالىق جوتكەلۋ“، ”ۇشقىننان جالىن قاۋلايدى“، ”وشپەس ەڭبەك، شۇعىلالى ۇلگى“، ”توڭكەرىس الاۋىن ۇرپاقتان - ۇرپاققا جەتكىزۋ“ سىندى 4 كورمە رايونىن قۇرىپ، مول تاريحي سۋرەتتەر، توڭكەرىستىك مادەني مۇرالار قاتارلى كورمە بۇيىمدارى ارقىلى سول ءبىر الاساپىران جىلداردى جاندى بەينەلەدى.

ەسكەرتكىش سارايىنىڭ جانىندا قاراپايىم اعاش كوپىر ەكى جاعانى جالعاپ تۇر. ”بۇل كوپىردىڭ 100 جىلدان استام تاريحى بار، باستابىندا بوران - شاشىن كوپىرى دەپ اتالعان، جالپى ۇزىندىعى 10.5 مەتر عانا بولعانىمەن، كەزىندە قىزىل ارميا سوعىس جۇرگىزگەندە ماڭىزدى وتكەل بولعان، كوپىر دىڭگەگىنەن قازىر دە سوعىستان قالعان وق تەسىكتەرىن كورۋگە بولادى“. تان چيڭحاي بىلاي دەپ تانىستىردى: قىزىل ارميانىڭ ەرلىك ىستەرىن ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن، 1983 - جىلى شۋان - ىن اۋداندىق حالىق ۇكىمەتى ونى رەسمي ”قىزىل ارميا كوپىرى“ دەپ اتادى. تالاي جىلدان بەرى، جەرگىلىكتى ۇكىمەت پەن قىستاق تۇرعىندارى وسى كوپىردى دەن قويا جوندەپ، قورعاپ كەلەدى.

بۇل قىزىل ارميا كوپىرى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى جولىنا اينالعان. ەكسكۋرسيالاۋعا كەلگەن ساياحاتشىلار دا كوپىرگە بارىپ ساعىنا ەسكە الىپ، اعا بۋىنداردىڭ قان كەشىپ شايقاس جاساعان توڭكەرىستىك رۋحىن سەزىنەدى.

قىزىل حيكايا ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسادى، قىزىل رۋح ماڭگى وشپەيدى. جاقىن جىلدارى شۋان - ىن اۋدانى قىزىل بايلىقتى، جاراتىلىستىق اتىز بايلىعىن جانە گۋمانيتارلىق بايلىقتى تياناق ەتىپ، قىزىل مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتۋ، پارتيا مۇشەلەرىن تاربيەلەۋ، باۋلۋ، پارتيا تاريحىن ۇگىتتەۋ، ۇيرەنۋ، قىزىل اۋىل - قىستاق ساياحاتى سياقتى فۋنكتسيالاردىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتىپ، بانلييۋان قىستاعىن وقۋ - اعارتۋ، ساياحات، زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ ءبىر تۇلعالانعان قىزىل كورىكتى قىستاق ەتىپ قۇرىپ شىعۋعا كۇش سالدى. بانلييۋان قىستاعى حۋبەي ولكەسىنىڭ قىزىل كورىكتى اۋىل - قىستاق سىناق ءتۇيىنى بولىپ تاڭدالدى، بانلييۋان زور جەڭىسى ەسكى جۇرتى ۇزاق جورىق مەملەكەتتىك مادەنيەت باقشاسى قۇرىلىسى نىسانىنا ەنگىزىلدى ءارى ”پارتيا قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعى قىزىل ساياحاتىنىڭ 100 تاڭداۋلى جەلىسىنىڭ“ ءتۇيىندى ورنىنا اينالدى.

كاسىپ جاعىندا، بانلييۋان قىستاعى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي مايلى شاي، كوكونىس سياقتى ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن دامىتىپ، ”اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى + ەلەكتروندىق ساۋدا“ سىندى كاسىپتى دامىتۋ جۇيەسىن قۇردى. 2025 - جىلى بانلييۋان قىستاعىنىڭ ەلەكتروندى ساۋدا ساتىلىم سوماسى 20 ميلليون يۋانعا جەتىپ، ”قىزىل بايلىق ارقىلى جاسىل بايلىققا جەتەكشىلىك ەتۋ، ساياحات ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن جەبەۋ“ سىندى اۋىل - قىستاقتى جاپپاي گۇلدەندىرۋ جولىن اشتى.

”تۇرمىسىمىز بارعان سايىن جاقسارىپ كەلەدى، الايدا ۇزاق جورىق رۋحى ماڭگى جالعاسادى. جۇرە السام، سويلەي السام بولعانى، قىزىل حيكايانى ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ، ۇرپاقتاردىڭ تاريحتى ەستە بەرىك ساقتاۋىنا، پارتياعا ماڭگى ىلەسۋىنە، وڭاي - وسپاق قولعا كەلمەگەن باقىتتى تۇرمىستى قاستەرلەۋىنە تۇرتكى بولامىن“ دەدى تان چيڭحاي.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى