”قالالاردى وسىزامانداندىرۋدىڭ جۇڭگو ۇلگىسىندەگى جولىمەن جۇرەيىك“ (باس شۋجيدىڭ حالىقشىلدىق سۇيىسپەنشىلىگى)

بيىل 3 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ حىبەي شيۇڭ - ان جاڭا رايونىندا قىزمەت تەكسەرگەندە ءارى شيۇڭ - ان جاڭا رايونىنىڭ جوعارى ساپالى قۇرىلىسى مەن دامۋىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ اڭگىمە ءماجىلىسىن باسقارىپ اشقاندا بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، حالىق تۇرمىسىن كۇش سالا قامتاماسىز ەتىپ جانە جاقسارتىپ، بولاشاققا بەت العان زەردەلى قالانى باسقارۋ ۇلگىسى جونىندە بەلسەنە ىزدەنىس جاساۋ كەرەك“.

كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ بەيجيڭدە نەگىزگى ساتىداعى كادرلار مەن بۇقاراعا امانداسىپ، ولاردان حال سۇراعاندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”حالىق قالاسى ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن كۇش سالا اقاۋسىزداندىرىپ، ’ارىز - شاعىمدى تاپسىرىپ العان سوڭ دەرەۋ ءبىتىرۋ‘ سياقتى مەحانيزمدەردەن ويداعىداي پايدالانىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇڭ - مۇقتاجىن، ارمان - تىلەگىن تىڭعىلىقتى شەشۋ كەرەك“.

قالا _ وسىزامانداندىرۋدىڭ ماڭىزدى دانەكەرى، حالىقتىڭ باقىتتى تۇرمىس كەشىرۋدەگى كورىكتى مەكەنى. ”15 - بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىندا: ”قالانىڭ دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتىپ، جاڭاشىل، قونىسقا جايلى، كوركەم، سەرپىمدى، وركەنيەتتى، زەردەلى وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋ“ ورتاعا قويىلدى.

باس شۋجي شي جينپيڭ قالا قىزمەتىنە ايرىقشا ءمان بەردى. 2015 - جىلى ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە ”جۇڭگو ۇلگىسىندەگى قالالاردىڭ دامۋ جولىمەن ءجۇرۋدى“ جاسامپازدىقپەن العا قويعاننان، 2025 - جىلى ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە ”جۇڭگو ۇلگىسىندەگى قالالاردى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جولىمەن ءجۇرۋدى“ باسا دارىپتەگەنگە دەيىن؛ 2019 - جىلى شاڭحايدا قىزمەت تەكسەرگەندە ”حالىقتىڭ قالاسىن حالىق قۇرۋ، حالىقتىڭ قالاسىن حالىق ءۇشىن قۇرۋ“ ورتاعا قويىلعاننان، 2025 - جىلى لياۋنيڭعا بارىپ نەگىزگى ساتىداعى كادرلار مەن بۇقارادان حال سۇراعاندا قالانى جاڭالاۋدا ”بارلىق ىستە حالىققا قولايلى، حالىققا پايدالى بولۋدى، حالىقتى الاڭسىز ەتۋدى“ باسا دارىپتەگەنگە دەيىن ... باس شۋجي حالىق بۇقاراسىنىڭ قالادا تۇرمىس كەشىرۋىنىڭ جايلى - جايسىزدىعىنا، قولايلى - قولايسىزدىعىنا باستان - اياق كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.

باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ قالا قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارى تامىرلاس ءارى داۋىرمەن بىرگە العا باستى. ”وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋ“، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى قالالاردى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جولىمەن جۇرۋگە ماڭىزدى ولشەم ازىرلەدى.

2025 - جىلى وتكىزىلگەن ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە، قالا قىزمەتىنىڭ 7 جاقتاعى ءتۇيىندى مىندەتى ورنالاستىرىلدى: وسىزاماندانعان قالا جۇيەسىن كۇش سالا ساپالىلاندىرىپ، ومىرشەڭدىك كۇشكە باي جاڭالىق اشۋ قالاسىن كۇش سالا قۇرىپ، جانعا جايلى، قولايلى، يقۋاتتى قالا قۇرۋعا، جاسىل، تومەن كومىرتەكتى كورىكتى قالا قۇرۋعا، حاۋىپسىز، سەنىمدى، يكەمدى قالا قۇرۋعا، ءمورالدى قاستەرلەپ، ىزگىلىككە تالپىناتىن وركەنيەتتى قالا قۇرۋعا، قولايلى، جوعارى ءونىمدى زەردەلى قالا قۇرۋعا كۇش سالۋ كەرەك.

جاڭا جول ”ۇتىمسىز كەڭەيتۋ، ادام مەن جەردىڭ تەپە - تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋى، ورتانى ءبۇلدىرۋ“ سىندى كونە جولعا قاراما - قارسى كەلەدى. ەلىمىزدىڭ قالا - قالاشىقتانۋى تەز قارقىنمەن ارتۋ كەزەڭىنەن ورنىقتى دامۋ كەزەڭىنە بۇرىلىس جاساۋدا، قالانىڭ دامۋى كەڭ كولەمدى ارتۋ مولشەرىن كەڭەيتۋ كەزەڭىنەن ىركىندى ساپانى جوعارىلاتىپ، ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدى نەگىز ەتۋ كەزەڭىنە بۇرىلىس جاساۋدا. ورتالىقتىڭ ەكى كەزەكتى قالا قىزمەتى ءماجىلىسى ون جىلدى باسىپ ءوتىپ، جاڭا تاريحى باعىتتى دۇرىس يگەردى، جاڭا كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگىن تەرەڭ بايقاپ، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ قالا قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارى ۇزدىكسىز بايىدى جانە دامىدى. وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدا، ءسوز جوق، كەلەلى وزگەرىستەرگە ىرىقتىلىقپەن ۇيلەسىپ، ”ەكىگە بۇرىلىس جاساۋعا“ بەلسەنە توتەپ بەرىپ، ماندىك دامۋعا تاباندى بولۋ كەرەك.

”ماندىك دامۋ“ دەگەن نە؟ قالانىڭ دامۋ يدەياسىندا بۇرىلىس جاساپ، ادامدى نەگىز ەتۋگە اناعۇرلىم ءمان بەرۋ؛ شوعىرلى، جوعارى ءونىمدى بولۋعا اناعۇرلىم ءمان بەرۋ؛ قالانىڭ دامۋ قوزعاۋشى كۇشىنە بۇرىلىس جاساپ، ەرەكشەلىككە يە دامۋعا اناعۇرلىم ءمان بەرۋ؛ قالا قىزمەتىنىڭ وزەگىنە بۇرىلىس جاساپ، جونگە سالۋ ۇسىنىلىمىنا اناعۇرلىم ءمان بەرۋ؛ قالا قىزمەتىنىڭ ادىسىنە بۇرىلىس جاساپ، ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ سايكەستىرۋگە اناعۇرلىم ءمان بەرۋ − وسىناۋ ”بەسكە بۇرىلىس جاساۋ، بەسكە اناعۇرلىم بۇرىلىس جاساۋ“ وسىزاماندانعان حالىق قالالارىنىڭ دامۋ ءمانىن عىلمي بايىمدادى.

وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قالاي قۇرۋ كەرەك؟ 2025 - جىلى وتكىزىلگەن ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە ايقىن ”جول كەستەسى“، ”قۇرىلىس چەرتوجى“ ورتا قويىلدى، مۇندا ”قالاي قاراۋ“ دا، ”قالاي ىستەۋ“ دە بار، مۇنداعى شەشۋشىءتۇيىن − تياناقتاندىرۋدى مىقتى يگەرۋدە.

جۇڭگونىڭ مەملەكەت جاعدايىن تياناق ەتىپ، جۇڭگوشا ەرەكشەلىككە تاباندى بولۋ كەرەك. ”جۇڭگوشا قالانى دامىتۋ جولىمەن جۇرۋدەن“ ”جۇڭگوشا قالانى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جولىمەن جۇرۋگە“ دەيىن، وزگەرمەيتىنى ”جۇڭگوشا ەرەكشەلىك“. بۇل _ ەلىمىزدىڭ قالا دامۋىنىڭ بەتالىسى، ”ەكىنى ۇشتاستىرۋدىڭ“ قالا قىزمەتىندەگى جاندى بەينەسى. ءبىزدىڭ قالا قۇرىلىسىمىز، ارينە، شەتەلدىڭ پايدالى تاجىريبەلەرىن اينا ەتۋگە مۇقتاج، ءبىراق جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلىءداستۇرلى مادەنيەتىنەن ايرىلۋعا بولمايدى. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”قۇرىلىس جوبالاۋدى، باسقارۋدى كۇشەيتىپ، ەلىمىزدىڭ قالا قۇرىلىستارىنىڭ جۇڭحۋا ەستەتيكاسى مەن ءداۋىر سالتىن اناعۇرلىم ايگىلەۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“.

عىلمي ءادىستى ءدال يگەرىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىستەۋگە تاباندى بولۋ كەرەك. ەلىمىزدە 690 نەشە قالا بار، جاراتىلىستىق بايلىعى الۋان ءتۇرلى، فاكتورلىق قاسيەتى الۋان ءتۇرلى، مادەنيەت ەرەكشەلىگى دە ۇقسامايدى. ءوز ابزالدىقتارىن تەرەڭ ساۋلەلەندىرىپ، پارىقتان ورنىن ءدال تاپقاندا عانا، ۇيلەسىمدى توپىراقتا تۇقىم جەتىلدىرىپ، بايلىق ابزالدىعىن دامۋ ابزالدىعىنا اينالدىرۋعا بولادى. جىجياڭدا قىزمەت ىستەگەن كەزدە، شي جينپيڭ جولداس قىرۋار ۋاقىت جۇمساپ، بۇكىل ولكەنىڭ جەر - جەرىنە بارىپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، الىستى بولجاپ، ەگجەي - تەگجەيلى وي جۇگىرتىپ، جىجياڭنىڭ جاڭاشا قالالانۋدى ىلگەرىلەتۋىنە وي جەلىسىن ايقىنداپ، باعدار كورسەتىپ، جوبا جاسادى.

وبيەكتيۆ زاڭدىلىققا قۇرمەت ەتىپ، شىندىقتى ءىس جۇزىنەن ىزدەۋگە تاباندى بولۋ كەرەك. قالا قىزمەتىنىڭ سان - سالالى بولۋىنىڭ تەتىگى زاڭدىلىقتى ءبىلىپ، زاڭدىلىققا بويسۇنىپ، ”ناتيجە قىزبالىعىن“ جويۋدا. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”قالا - قالاشىقتاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ − بىرتىندەپ ىلگەرىلەۋ، سۋدىڭ ارناعا قۇيىلۋ بارىسى، ول ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ زاڭدىلىعىنا ۇيلەسۋى كەرەك، ءىس جۇزىندىكتەن قول ۇزۋگە، تابىسقا جەتۋگە اسىعۋعا بولمايدى“، ”كەيبىر ىستەردە قامال الۋ شايقاسىن جۇرگىزۋ، كەيبىر ىستەردە ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتۋ كەرەك“.

”قالا قۇرىلىسىندا، ءسوز جوق، حالىقتىڭ قونىسىنىڭ جايلى بولۋىنا مۇمكىندىك جاساۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويىپ، ەڭ جاقسى بايلىقتى حالىققا قالدىرۋ كەرەك“، ”حالىق بۇقاراسىنىڭ قالادا اناعۇرلىم قولايلى، اناعۇرلىم جايلى، اناعۇرلىم تاماشا تۇرمىس كەشىرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“، ”قالادا بيىكتىك بولۋمەن بىرگە، ونان دا ماڭىزدىسى، جىلۋلىق بولۋ كەرەك“، ”مەيلى التىن ساۋىت، كۇمىس ساۋىت بولسىن ءبارى بۇقارانىڭ القاۋىنا جەتپەيدى، بۇقارا جاقسى دەگەندە عانا ناعىز جاقسى بولادى“. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى بايىمداۋلارى حالىقتى وزەك ەتكەن دامۋ يدەياسىمەن باستان - اياق ساباقتاسىپ كەلەدى.

قالا دامۋىنىڭ ەڭ سوڭعى ماقساتى بۇقارانى ءتىپتى دە جاقسى تۇرمىسقا كەنەلتۋ. ءداپ باسىپ تاپقاننان كەيىن مىقتى يگەرىپ، حالىق قالاسى ۇستانىمىن مۇقيات امالياتتا ايگىلەپ، قالا وركەنيەتىن تاريحي سابىرلىلىقپەن ساقتاساق، وسىزاماندانعان حالىق قالاسى قۇرىلىسىنىڭ تىڭ داستانىن ۇزدىكسىز جازا الامىز.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى