ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن جالعاستىرۋشى، ساۋلەلەندىرۋشى، امالياتتا ايگىلەۋشى بولايىق

ۇزاق جورىق وشپەس رۋحاني ەسكەرتكىش.

باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭگو جۇمىسشى - شارۋا قىزىل ارمياسى ۇزاق جورىعى جەڭىسىنىڭ 90 جىلدىعىن ەسكە ءتۇسىرۋ جينالىسىندا مىنالاردى باسا دارىپتەدى: ”ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن بارىنشا ساۋلەلەندىرىپ، ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ، ۇدەرە العا تارتىپ، توڭكەرىستىك اعا بۋىندار اشقان ۇلى ىستەردى ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەتىپ، جاڭا ۇزاق جورىق جولىندا جاڭا شۇعىلالى تابىستاردى قۇلشىنا جاراتايىق!“

10 - ايدىڭ 23 - كۇنىنەن باستاپ، وقۋ - اعارتۋ مينيسترلىگى، ورتالىق ينتەرنەت حاۋىپسىزدىگى جانە ينفورماتسيالاندىرۋ كەڭسەسى، حالىق گازەتى مەكەمەسى باس بولىپ ۇيىمداستىرعان ”ءبىر داۋىردەگى ۇرپاقتىڭ ءبىر داۋىردەگى ۇزاق جورىعى بولادى“ يدەيا - ساياسي ۇلكەن ساباعى بۇكىل ەلدەگى جوعارى، ورتا، باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارىنا وتىلە باستادى. 10 - ايدىڭ 28 - كۇنىنە دەيىن ۇزاق جورىق يدەيا - ساياسي ۇلكەن ساباعىن مەكتەپ اۋلاسىندا ۇيرەنگەن ادام سانى 115 ميلليونعا جەتتى، حالىق گازەتى كليەنتىندەگى تاراتىلۋ مولشەرى 26 ميلليوننان استى.

ساباق باستاۋىش، ورتالاۋ مەكتەپ، ورتا مەكتەپ (ورتا دارەجەلى كاسىپتىك مەكتەپ)، داشۋە سىندى 4 تاراۋعا بولىنگەن، جەكە - جەكە ”تاۋ - وزەندى ءدۇر سىلكىندىرگەن ادامدار اراسىنداعى كەرەمەتتەر“، ”پارتياعا بۇلجىماي ىلەسۋدەگى ءسوزسىز جەڭۋ سەنىمى“، ”قۇرىشتاي شىڭدالعان رۋحاني ەسكەرتكىش“، ”جاڭا ۇزاق جورىقتى ويداعىداي باسايىق“ قاتارلىلاردى نەگىزگى تاقىرىپ ەتىپ، قالىڭ وقۋشىلاردى باستاپ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن، تاريح بەتىنەن ماڭگى وشپەيتىن ۇلى جورىققا اتتاندى.

بۇل تاريحتى قايتا ەسكە تۇسىرەتىن ساباق: ۇزاق جورىق _ تاۋ - وزەندەردى ءدۇر سىلكىندىرگەن ادامدار اراسىنداعى كەرەمەتتەر.

باستاۋىش مەكتەپ ساباقحاناسىندا جياڭشي حۋارۇڭ رۇيجين ءۇمىت باستاۋىش مەكتەبىنىڭ يدەيا - ساياسي ساباعى وقىتۋشىسى جۇڭ يۋەميڭ ءبىر قيىن ماسەلەنى ورتاعا قويدى، ساباقتاستاردى 1935 - جىلعى قاتەرلى ساتكە كوز سالدىرىپ: قىزىل ارميا دادۋحى وزەنىنەن كۇشپەن وتۋدە، سوڭىنان وكشەلەي قۋعان اسكەرلەر قادام سايىن جاقىنداۋدا، قايتۋ كەرەك؟ _ دەدى.

اپپارات كوزى قىزىل ارميانىڭ لۋديڭ كوپىرىن تارتىپ الۋ ەسكەرتكىش سارايىنىڭ ءتۇسىندىرۋشىسى شيا يۇنگە بۇرىلدى. شيا يۇن كورمە قابىرعاسىنداعى ”ءبىر تاۋلىك 240 شاقىرىم“ دەگەن جازۋدى نۇسقادى.

نوسەر شەلەكتەپ قۇيىپ، تاۋ جولى تايعاقتاسىپ ۇلگىرگەن، جاۋىنگەرلەر قارنى اشسا شيكى كۇرىش جەپ، شولدەسە جاڭبىر سۋىن ءىشىپ، لۋديڭ كوپىرىنە ۋاعىندا جەتتى.

شيا يۇننىڭ ۇزدىكسىز ءتۇسىندىرۋىنىڭ ارقاسىندا بالالار ۇزاق جورىق جولىنداعى كەرەمەتتەردى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى مەن ساربازدارىنىڭ قۇرىش جىگەرى جاراتقانىن ۇعىندى.

بۇل سەنىمدى بەكەمدەۋدىڭ ءبىر ساباعى: پارتياعا ىلەسۋدەن، مۇرات - سەنىمگە ىلەسۋدەن جازباۋ.

جۇڭگو حالىق توڭكەرىستىك اسكەري ىستەر مۇراجايىندا، گۇيجوۋدىڭ لۇڭلي اۋدانى بايشىڭ ۇلتتىق ورتالاۋ مەكتەبى يدەيالىق - ساياسي ساباعىنىڭ وقىتۋشىسى پەي كىيۇن وقۋشىلارعا ءبىر پارشا سارعايعان ۇندەۋدى تانىستىردى. 1934 - جىلى 11 - ايدىڭ 7 - كۇنى ماۋ زىدۇڭ مەن جۋ دى جولداس حۋنان ولكەسىنىڭ رۋچىڭ قالاسىندا بىرلەسىپ ۇندەۋ شىعارىپ، مىنالاردى اتاپ كورسەتەدى: ”كوممۋنيستىك پارتيا دارىپتەگەن جۇمىسشى - شارۋا بۇقاراسى مەن قىزىل ارميا سىزدەردىڭ شىعار جولدارىڭىز“.

”بۇل ساباق ماعان توڭكەرىس، ءسوز جوق، جەڭىسكە جەتەدى دەگەن بەرىك سەنىمدى ۇعىندىردى“ دەدى گۋاڭشي ناننيڭ پيحۇڭ ۇلتتىق ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى جۋ چيڭلين تەرەڭ اسەرلەنىپ.

بۇل كۇش جالعاپ جالعاستىراتىن ساباق: جاڭا جورىق جاڭا ۇزاق جورىق.

شانشيدىڭ شي - ان قالاسى 26 - ورتا مەكتەپتىڭ يدەيا - ساياسي ساباعى وقىتۋشىسى چىن حۋافي وقۋشىلارعا ليۋ حۋاچيڭ گەنەرالدىڭ اڭگىمەسىن باياندادى: ۇزاق جورىق كەزىندە 18 جاستاعى ليۋ حۋاچيڭنىڭ شايقاستا اياعى اۋىر جارالانادى، سوندادا ول اياعىن سۇيرەتىپ، ۇلكەن قوسىنعا ىلەسىپ ۇزاق جورىقتى اياقتاتادى. نەشە ونداعان جىلدار ءوتتى، بالا قىزىل ارميا جاۋىنگەرى بۇگىن رەسپۋبليكانىڭ قولباسشىسى بولىپ جەتىلەدى، ”جۇڭگو اۆياماتكانى دامىتسا، مەن دە ارمانسىز كەتەمىن!“ دەپ ادام تەبىرەنتەرلىك سەرت بەرەدى.

اۆياماتكانى وزگەرتىپ قۇراستىرۋدان ەلىمىزدە وندىرىلگەن الىپ كەمەگە دەيىن، جۇڭگونىڭ اۆياماتكاسى تولقىن جارا العا تارتتى. ساباقحانادان فۋجيان اۆياماتكاسىىنا كەسكىن جالعاعانىمىزدا كەمە قىزمەتكەرى باۋ يۇي: ”جۇڭگولىقتاردىڭ ءوزىنىڭ اۆياماتكاسىن دامىتۋ ليۋ حۋاچيڭ گەنەرالدىڭ ورىنداي الماعان ارمانى. وسى ارماندى رەالدىققا اينالدىرۋ ءۇشىن، ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن زور كۇشپەن ساۋلەلەندىرەمىن“، دەدى.

”نەشە ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى نە ءۇشىن ءوزىنىڭ تابانىنداعى جولىن ’ۇزاق جورىق‘ دەپ اتايدى؟ شياڭتان داشۋەسى ماركسيزم شۋەيۋانىنىڭ وقىتۋشىسى يۇي نيڭياۋ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: ”مۇنىڭ جاۋابى اۋەلگى ماقسات پەن بورىشتا. پارتيامىز جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ماڭگىلىك ۇلى ىسىنە بەل بايلاپ، سان وزگەرىستى باستان كەشىرسە دە اۋەلگى ماقساتىن وزگەرتپەي، بوران - شاشىندى باستان كەشىرسە دە قاسيەتىن باياعىسىنداي ساقتادى“.

يدەيا - ساياسي ساباعى قايتكەندە قاعيدانى تەرەڭ، ەگجەي - تەگجەيلى، جاندى تۇسىندىرە الادى؟

ساباق دايىنداۋ بارىسىندا ۇيىرمە وقىتۋ جوباسىن ۇزدىكسىز تالقىلادى: بۇل تاريحي كورىنىس، بۇل قاعيدالاردى وقۋشىلاردىڭ جۇرەگىنە ۇيالاتۋعا بولا ما؟ وقىتۋشىلار تاريحي ماتەريالداردى تەرەڭ زەرتتەپ، ۇلى ىستەردى سەزىنۋگە بولاتىن شىنايى اڭگىمەلەرگە اينالدىرىپ بايانداۋعا كۇش سالدى.

”قىزىل تاريحتى تۇسىندىرگەندە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ استارىنداعى جاندى ادامگەرشىلىك پەن تالعامدى ايگىلەۋ كەرەك“، دەدى چۇڭچيڭ عىلىم - تەحنيكا داشۋەسى ماركسيزم شۋەيۋانىنىڭ دوتسەنتى دي يانا.

جاستار مەن ورەندەردىڭ ءوسىپ - جەتىلۋ زاڭدىلىعىنا بويسۇنۋ نەگىزىندە وقۋ ساتىسى بويىنشا ادام تاربيەلەۋدى قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەك؟

ۇزاق جورىق بويىنداعى ولكەلەردەن كەلگەن 10 جوعارى، ورتا، باستاۋىش مەكتەپ ءبىر تۇلعالانعان وقىتۋ ۇيىرمەسى شوعىرلى زەرتتەۋ - تالقى جۇرگىزىپ، ءبىر تۇلعالانعان وقىتۋ مازمۇنىن جوبالاپ، ساباق اتتاعان ساباق ءوتۋدى سىناپ كوردى.

ورتالاۋ مەكتەپ ساباقحاناسىندا شينان قاتىناس داشۋەسىنىڭ يدەيا - ساياسي ساباعى وقىتۋشىسى مىڭ حاۋ ساباق اتتاپ ساباق وتەتىن وقىتۋشى رەتىندە ساباق ءوتۋ ۇلگىسىندە جاڭالىق اشىپ، ۇزاق جورىق حيكاياسىن اناعۇرلىم كۇشتى يدەيالىق باۋراۋ قۋاتىنا يە ەتتى.

تاريحتى قايتا ەسكە الۋ العا باسۋعا اقىل - پاراسات جانە كۇش - قۋات قابىلداۋ ءۇشىن بولىپ تابىلادى.

”مەن قىزىل ۇگىتشى بولىپ، ۇزاق جورىق حيكاياسىن ساباقتاستارىما، وتباسىمداعىلارعا جانە اناعۇرلىم كوپ ادامدارعا بايانداپ بەرەمىن“، ”مەن عارىش ىستەرىنە ات سالىسىپ، ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن وتاننىڭ ءۇمىتىن اقتاۋدىڭ ءىس جۇزىندىك ارەكەتىنە اينالدىرامىن“... ساباقتان كەيىن، جوعارى، ورتا، باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارى اسەرلەرىن اقتارىلا اڭگىمەلەپ، ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىنىڭ جالعاستىرۋشىسى، ساۋلەلەندىرۋشىسى، امالياتتا ايگىلەۋشىسى بولۋعا بەل بايلادى.

90 جىلدىڭ الدىندا قىزىل ارميا ساردارلارى مەن ساربازدارى مۇشكىل جاعدايدا ءۇمىت جولىن اشتى؛ 90 جىلدان كەيىنگى بۇگىنگى كۇندە، ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن اتتاپ وتكەن وسى رۋحاني كۇش ەكپىندەي ىلگەرىلەۋدىڭ ارىنىنا اينالىپ، داڭق پەن ارمانعا تولى ۇزاق جورىققا اتتاندى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى