وقۋعا نە ءۇشىن زاڭ شىعارىلادى (وقىرماندار سۇراۋ قويىپ، كوپشىلىك بىرگە نازار اۋدارۋ)

2 - ايدىڭ 1 - كۇنى «جالپى حالىقتىق وقۋدى جەبەۋ ەرەجەسى» اتقارىلا باستادى. كىتاپ، گازەت وقۋ كوبىنەسە جەكە اۋەسكە سۇيەنەدى، وندا نە ءۇشىن مەملەكەتىمىز بۇل جونىندە ارناۋلى زاڭ شىعارادى؟

_ حالىق تورابىنداعى توراپتاس

ەلىمىزدىڭ جالپى حالىقتىق وقۋعا باعىتتالعان تۇڭعىش اكىمشىلىك زاڭ - ەرەجەسى − «جالپى حالىقتىق وقۋدى جەبەۋ ەرەجەسى» (تومەندە قىسقاشا «ەرەجە» دەلىنەدى) 2 - ايدىڭ 1 - كۇنىنەن باستاپ اتقارىلا باستادى. سول كۇنى شاندۇڭ ولكەسىنىڭ لين - ي قالاسىندا 3000 عا جۋىق وقىتۋشى - وقۋشى كلاسسيكالىق شىعارمالاردى بىرگە وقىپ، «ەرەجەنىڭ» تياناقتانۋىن قارسى الدى؛ جىجياڭ ولكەسىنىڭ نيڭبو قالاسىندا كلاسسيكالىق تاقىرىپتىق كونسەرت، زەرتتەۋ - تالقى ءماجىلىسى ءبىر ۋاقىتتا باستالدى... كوپ جەر باي مازمۇندى قيمىلدار وتكىزىپ، قالىڭ بۇقارا كىتاپ وقۋدىڭ مەرەيىنە شومدى.

كوپتەگەن ادامنىڭ نازارىندا وقۋ جەكە ءىس سانالادى. ءىس جۇزىندە، وقۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋدا، ءاربىر ادام، ءسوز جوق، نەنى وقۋى، قانشا وقۋى كەرەك دەپ بەلگىلەنبەگەن، ونىڭ وزەگى ”جەبەۋ“ مەن ”قامتاماسىزداندىرۋدا“ تۇر.

مادەنيەتتى گۇلدەندىرۋ، مەملەكەتتى كۇشەيتۋ، ۇلتتى دامىتۋ وقۋ الا كەلگەن مادەنيەت قورى مەن رۋحاني كۇشتەن ايرىلا المايدى. قازىر ءبىز جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ قۇرىلىسىن، ۇلتتى گۇلدەندىرۋ ۇلى ءىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋدەمىز، بۇل وقۋدىڭ نەگىزدىك رولىن ساۋلەلەندىرۋدى ءتىپتى دە قاجەت ەتەدى.

وسىنداي قاجەتتىلىكتەن «ەرەجە» جارىققا شىقتى دەۋىمىزگە بولادى. قايىرىلا قاراساق، ونىڭ دۇنيەگە كەلۋى وڭاي - وسپاق ىسكە اسپادى. سوناۋ 2013 - جىلى مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەلەرى جالپى حالىقتىق وقۋ ءۇشىن مەملەكەت تۇرعىسىنان زاڭ شىعارۋدى ۇسىنىس ەتتى. سوڭعى جىلدارى ”جالپى حالىقتىق وقۋ“ ءۇرتىس 12 جىل «ۇكىمەت قىزمەتىنەن بايانداماعا» ەنگىزىلدى، ”ۇيرەنىمپاز قوعامدىق قۇرىلىسى“ ”15 - بەسجىلدىق“ جوبا ۇسىنىسىنا ەنگىزىلدى، بۇل پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءمان بەرۋ دارەجەسىنەن كورىنەدى.

كوپ جىلدىق ىزدەنىس پەن اماليات ارقىلى بۇل ءۇمىت اقىرى تياناقتانىپ، جالپى حالىقتق وقۋدى باياندى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، زاڭمەن جونگە سالۋ قورعانىسى جاسالدى.

وقۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋدا جۇڭگو الدا *جۇردى دەۋگە بولمايدى. دۇنيە جۇزىنە كوز جىبەرسەك، كەيبىر ەلدەر وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا نەمەسە وسى عاسىردىڭ باسىندا مەملەكەتتىڭ زاڭ شىعارۋى نەمەسە ستراتەگيالىق جوباسى ارقىلى حالىقتىڭ وقۋىن الەۋمەتتىك ساياسات دەڭگەيىنە كوتەردى. ال ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ بارىسى حالىقارالىق تاجىريبەلەردەن ۇلگى الۋ نەگىزىندە، ءوزىنىڭ مادەنيەت توپىراعىنا تەرەڭ تامىر تارتقان.

جۇڭحۋا ۇلتى − ۇيرەنىمپاز بولۋدى قاستەرلەيتىن ۇلت، ”ەگىن ەگۋ مەن وقۋدى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاستىرۋ“، ”ولەڭ - جىرلاردى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاستىرۋ“ سىندى بايىرعى ءتالىم - تاربيە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وسى وزگەشە مادەنيەت گەنى دە وسى رەتكى زاڭ شىعارۋدىڭ ءسوز - سويلەمدەرىنە ءتۇستى. مىسالى، «ەرەجەدە» ”ءوز باسىنان ونەگە كورسەتۋ“ رولى ەرەكشە دارىپتەلىپ، مىڭ جىلعا جالعاسقان جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتى تۇزىمدىك قامقورلىققا اينالدى.

جالپى حالىقتىق وقۋ جينالىسى ءۇرتىس 4 كەزەك وتكىزىلدى، جەر - جەر وقۋ ماۋسىمى، كىتاپ وقۋ ءماجىلىسى سياقتى قيمىلداردى ۇدايىلاندىرىپ ورىستەتتى، جياڭسۋ، جىجياڭ سياقتى جەرلەر دە وقۋ ءۇشىن زاڭ - ەرەجە بەلگىلەپ، باعالى تاجىريبەلەر توپتادى.

«ەرەجە» بۇكىل قوعامدا قالىپتاسقان ورتاق تانىم، ونى شىنايى ءونىمدى امالياتتىق تاجىريبەلەرگە بىرىكتىرىپ، ءتىپتى دە جالپىلىق جانە ۇزاققا سوزىلاتىن قاعيداعا اينالدىرۋىمىز، قازىرگى وقۋ بارىسىندا ورىن تەۋىپ وتىرعان كەيبىر ماسەلەلەردى شەشۋگە جەتەكشىلىك ەتكىزۋىمىز كەرەك.

اينالامىزدا مىناداي جاعدايلار ازدى - كوپتى ءومىر ءسۇرىپ وتىر: اۋىل - قىستاق تۇرعىندارىنىڭ وقۋ مولشەرى جوعارى ەمەس، وقۋ كولەمى دە سالىستىرمالى تۇردە تار؛ كورۋ كەدەرگىسى بار ادامدار تابا الاتىن سوقىرلار جازۋىنداعى وقۋلىقتار ءالى دە شەكتى، قارتتاردىڭ قاعاز كىتاپتاردى وقۋى قيىنعا سوعىپ تۇر؛ سيفرلى وقۋ تەكشەسىندەگى مازمۇندار تەلەگەي تەڭىزگە ۇقسايدى، ءبىراق تەرەڭ، قۇندى وقۋلىقتاردى سۇرىپتاۋ كەيدە قۇمنان التىن قازعانداي بولۋدا...

بۇل رەال ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ماسەلەلەر بولىپ، جەكە ادامنىڭ قىزعىندىلىعى مەن تاباندىلىعىنا عانا سۇيەنىپ شەشۋ قيىن. زاڭ شىعارۋ تۇتاس قوعامنىڭ وقۋ ەكولوگياسىن تومەندەگىدەي تۇزىمدىك كەپىلمەن قامدايدى:

ول ءار دارەجەلى ۇكىمەتتەردىڭ جالپى حالىقتىق وقۋدى جەبەۋ قىزمەتىندەگى زاڭدا بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىنداپ، وقۋدى ۇيىمدىق باسشىلىق، قارجىمەن قامتاماسىزداندىرۋ، وقۋ قۇرىلعىلارى قۇرىلىسى سياقتى جاقتاردا ناقتى زاڭدىق نەگىزگە يە ەتەدى؛

ول تەحنيكالىق دامۋ ۇردىسىنە سايكەسىپ، سيفرلى وقۋ مەن ءداستۇرلى وقۋدى ۇشتاستىرۋعا قولداۋ كورسەتىپ، ساپالى سيفرلى وقۋ مازمۇنىمەن قامداۋدى ىلگەرىلەتەدى؛

ول ازامات جاسىنا تولماعاندار، مۇگەدەكتەر، قارتتار سياقتىلاردىڭ وقۋىن قامتاماسىزداندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ، ۇيلەسىمدى وقۋلىقپەن قامداۋ، وقۋ ساباعىن اشۋ، جالپى حالىقتىق وقۋداعى كەدەرگىسىز قۇرىلعى قۇرىلىسىن قولداۋ، قارتتارعا ۇيلەسەتىن قىزمەت وتەۋ ولشەمىن ساپالىلاندىرۋ سياقتى شارالاردى بەلگىلەيدى...

بۇل تارماقتار ەڭ سوڭعى تۇيىندە ءاربىر ادامنىڭ كوبىرەك كىتاپ وقۋىن، جاقسى كىتاپ وقۋىن جەبەپ، كىتاپ وقىعىسى كەلەتىن ءاربىر ادامنىڭ اقىل - پاراساتپەن ۇندەستىك تابۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.

كەيبىرەۋلەر وسىنشاما زور كۇش جۇمساپ وقۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ دەيدى.

ارينە، قاجەتى بار. ءبىر مەملەكەتتىڭ دامۋى جونىنەن العاندا، حالىقتىڭ ويلاۋ تەرەڭدىگى، جاڭالىق جاراتۋ قابىلەتى جانە مادەنيەت ساپاسى قاراماققا ”جۇمساق“ بولەكتەر بولىپ، بولاشاقتاعى قانشالىق الىسقا بارۋدى بەلگىلەيتىن ماڭىزدى فاكتور سانالادى. سايىپ كەلگەندە، وقۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋ بولاشاقتاعى ”سۋ ساقتاۋعا“ ستراتەگيالىق قارجى قوسۋعا ۇقسايدى.

بۇدان «ەرەجەنىڭ» تىڭعىلىقتى تياناقتانۋىنا بايلانىستى، كەمەلدى وقۋ قۇرىلعىلارى قالا مەن اۋىلعا تارالىپ، الۋان ءتۇرلى وقۋ قيمىلدارى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا سىڭىرىلەتىندىگىن كورۋگە بولادى. وقۋعا شەبەر بولۋ قوعامنىڭ بۇلشىق ەتىنە شىنايى ءسىڭىپ، نەشە ۇرپاق ادامداردىڭ سانالىلىعى مەن سالتىنا اينالسا، ”ۇيرەنىمپاز قوعام“، ءسوز جوق، جاڭا داۋىردەگى جۇڭگونىڭ ماڭىزدى مادەنيەت بەلگىسىنە اينالادى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى