بەرەكە بەسىگى | مۇراجايداعى كونە سىرلى ىدىس تاڭشانعا كومەك بەرۋ بارىسىنداعى كوپكە بەيمالىم ەستەمەنىڭ كۋاسى بولدى 

2025 - جىلى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان تاقىرىپتىق جەتىستىك كورمەسىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى كورمە زالىندا، ”ون مىڭ شاقىرىمنان استام جول باسىپ اسكەري ات فەرماسىنىڭ جىلقىلارىن جەتكىزىپ، ارميا مەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن تەرەڭدەتتى“ دەگەن ءسوز جازىلعان ەكى سىرلى ىدىسقا جۇرت نازار اۋداردى، ونىڭ جانىنا سارعايىپ كەتكەن ەسكى حات قويىلىپتى. جىلدار جىلۋىن جيناعان ەسكى بۇيىمدار قىرىق نەشە جىلدىڭ الدىنداعى ون مىڭ شاقىرىم جولدى اراعا سالعان ءوزارا كومەك بەرۋ حيكاياسىن جۇرت الدىنا قايتا جايىپ سالدى.

تاڭشاندا تۋىلعان جەر سىلكىنىسىنە قارسى كۇرەس بارىسى، قالانى قايتا كوركەيتۋ حيكاياسى جۇرت اراسىندا بۇرىننان كەڭ تارالعان. سول رەتكى اۋىر جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى قايتا كوركەيتۋ تاريحىندا، شينجياڭداعى ساحارادان كومەككە بارعانداردىڭ حيكاياسى قاراپايىمدىلىعىمەن، شىنايىلىعىمەن جۇرتتى اسەرلەندىرىپ، ەكى جەردەگى جۇرتشىلىقتىڭ باۋىرلاستىق سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ بەلگىسىنە اينالدى.

1976 - جىلى تاڭشاندا 7.8 بال جەر سىلكىنىسى تۋىلىپ، ونەركاسىپتىك ماڭىزدى قالانى اپساتتە قيراندىعا اينالدىردى.

سول كەزدەگى قايتا كوركەيتۋدىڭ قيىندىق دارەجەسى كوپشىلىكتىڭ ويلاعانىنان الدە قايدا اۋىر بولدى: جولدار وپىرىلىپ، ءىرى تيپتەگى ينجەنەريالىق ماشينالار كىرە المايتىن جاعداي تۋىلدى، زات تاسىمالداۋ، قيراندىلاردى تازالاۋ جانە جوتكەۋ، كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى تۇگەل توقىراپ قالدى.

ادام كۇشى دە، ماشينا دا جەتىسپەيتىن شەشۋشى ساتتە، ورتالىق اسكەري ىستەر كوميتەتى مەن مەملەكەتتىك كەڭەس كومەك بەرۋ جونىندە بۇيرىق ءتۇسىردى، باتىس بولىكتەگى شەكارا وڭىردەگى شينجياڭ وسى رەت ەرەكشە كومەك بەرۋ مىندەتىن ارقالادى.

اپات تۋىلعان رايوندى قايتا كوركەيتۋگە كۇش سالا كومەكتەسۋ ءۇشىن، شينجياڭ اسكەري رايونى موڭعۇلكۇرە، تەكەس، نىلقى، اراتۇرىك سىندى ءتورت جەردەگى اسكەري جىلقى فەرمالارىن ءبىرتۇتاس ۇيىمداستىرىپ، ساپالى ىلە جىلقىسىنان قاتاڭ سارالاپ، 4550 اتتى تاڭشانعا كومەككە تەگىن جەتكىزىپ بەردى.

مۇندا، موڭعۇلكۇرە اسكەري ات فەرماسى نەگىزگى مىندەتتى اتقارىپ، 3000 تۇياق جىلقىنى دايىنداۋ، باعۋ جانە جەتكىزۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالادى.

ادەتتەگى جاعدايداعى زاتتىق كومەكپەن ۇقسامايتىنى، اسكەري ات فەرماسىنىڭ شىدامدى، جەر جاعدايىنا وڭاي ۇيلەسەتىن جىلقىلارى اپات تۋىلعان جەردەگى مەحانيكالىق تاسىمال قۋاتى جەتىسپەيتىن جاعدايدى دالمە – ءدال تولىقتىرىپ، اپاتتان كەيىنگى قالپىنا كوركەيتۋدەگى ماڭىزدى كومەكشى كۇشكە اينالدى.

اپات تۋىلعان جەرگە ەشقانداي اۋىرتپالىق سالماۋ ءۇشىن، شينجياڭ حانزۋ، قازاق قاتارلى ءار ۇلت مالشىلارىنان 60 نەشە ادامنان قۇرالعان جىلقى جەتكىزۋ اترەتىن قۇردى.

كوپشىلىك ماشينامەن تاسىمالداۋعا سۇيەنبەي،ءۇيىرلى جىلقىنى ايداپ مۇزارتتاردان اسىپ، قۇمدى ءشولدى باسىپ، 50 نەشە كۇندىك ۇزاق جول باسۋ ارقىلى جىلقىلاردى ۇرىمجىگە جەتكىزدى؛ سول جەردە جىلقىلاردى پويەز ۆاگونىنا تيەپ، تاڭشانعا قاراي جولعا شىقتى.

تۇرسىن ءالتاي سول جىلى جىلقى جەتكىزۋ 1 - اترەتىنىڭ باستىعى بولىپ، وسى ون مىڭ شاقىرىمدىق ۇزاق ساپارعا تۇگەلدەي قاتىناستى.

جاسى سەكسەننەن اسسا دا، سول كەزدەگى تارتقان ءاربىر قيىنشىلىق بۇگىنگە دەيىن ونىڭ ەسىنەن كەتپەيدى. زات كەمشىل، جول حاۋىپتى بولعان سول جىلدارى ءاربىر جىلقىنى امان – ەسەن جەتكىزۋ وسى ساپارعا شىققان مالشىلاردىڭ ورتاق تىلەگى بولاتىن.

ۇزاق ساپار بارىسىندا كەنەتتەن تۋىلاتىن ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى جىلقى جەتكىزۋ اترەتىنىڭ توزىمدىلىگى مەن قابىلەتى زور سىناقتارعا ءدوپ كەلدى.

جىلقىلار بايىنبۇلاق ساحاراسىنان وتكەندە، بىرنەشە جىلقى سول جەردەگى بەيتانىس ۋلى شوپتەردى جەگەندىكتەن، ۋلانعان جىلقىلار ورنىنان تۇرا الماي قالىپ، جىلقىشىلار ەرەكشە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. جاقسىلىق قايسار جاي اترەت مۇشەسى عانا ەمەس، وسى ساپارعا ارنايى شىققان مال دارىگەرى بولاتىن، ول تۇتاس اترەتتىڭ جىلقىلارىن ەمدەۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالادى.

ارادا نەشە ون جىل وتكەن بولسا دا، سول كەزدەگى شۇعىل جاعداي ونىڭ ەسىنەن ءالى كەتپەيدى، ول: ”بۇل جىلقىلار اپاتقا ۇشىراعان رايونعا ءۇمىت سيلايدى، مەيلى تۇنىمەن ۇيىقتاماسام دا، ولاردىڭ بارلىعىن قۇتقارۋىم كەرەك“، - دەپ ويلادى.

شۇعىل ساتتە، ول كوپ جىلدىق مال باعۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، جەرگىلىكتى مالشىلاردان اقىل – كەڭەس سۇراپ، جىلقىلاردى تۇندەلەتە ەمدەدى. ءتۇنى بويى جىلقىلاردىڭ قاسىنان ەكى ەلى ايرىلماي، قايتا – قايتا ەمدەۋ ارقىلى سوڭىندا حاۋىپ – قاتەردى ءساتتى جويىپ، بارلىق جىلقىنى امان الىپ قالدى.

جىلقىلار ۇرىمجىگە جەتكىزىلگەننەن كەيىن، توپقا ءبولىنىپ اسكەري پويەزگە تيەلىپ، تاڭشانعا اتتاندىرىلدى. ءتورت مىڭ كيلومەتردەن استام كەلەتىن ساپار جولىن پويەزبەن جەتى كۇن، التى ءتۇن دەگەندە ءجۇرىپ وتۋگە بولاتىن، جابىق ۆاگوندار وتە جۇپىنى ءارى ىستىق بولاتىن. مالشىلار ساپار بارىسىندا تۇگەلدەي وسى ۆاگونداردا كۇزەتتە بولىپ، جىلقىلارعا ۋاعىندا جەم – ءشوپ، سۋ بەرىپ، جىلقىلاردىڭ جاعدايىن تەكسەرىپ، كۇندىز – ءتۇنى كۇزەتتە تۇرىپ، تيتتەي دە بويكۇيەزدىككە سالىنباستان، ءاربىر جىلقىنىڭ اپات تۋىلعان جەرگە حاۋىپسىز جەتكىزىلۋىنە كۇش سالا كەپىلدىك ەتتى.

جىلقىلاردىڭ بارلىعى تاڭشانعا ءساتتى جەتكىزىلدى.

سول كەزدەگى تاڭشاندا بارلىق جەر قيراندىعا تولىپ، قايتا كوركەيتۋ جۇمىسى وتە جاپالى جۇرگىزىلىپ جاتقان بولاتىن. وسى توپتاعى ىلە جىلقىلارى اۋىر جۇك كوتەرە الاتىن، شىدامدى جىلقىلار ەدى، ولار قيراندىلاردى تازالاۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە جەتكىزىلىپ، قۇرىلىس قوقسىقتارىن تازالاۋ جانە تاسىمالداۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن زاتتاردى جەتكىزۋ، كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا دەم بەرۋ قاتارلى ماڭىزدى مىندەتتەردى ارقالاپ، تاڭشاندى قايتا كوركەيتۋگە، تىرشىلىكتى تىنىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ماڭىزدى تىرەك ازىرلەدى.

جەردىڭ شالعايلىعىنا قاراماستان، قيىنشىلىققا ۇشىراعان جاعدايدا كومەك قولىن سوزعان وسىنداي اسەرلى حيكايا ەكى جەردەگىلەردىڭ كوڭىل تۇكپىرىنە بەرىك ۇيالادى. حىبەي ولكەلىك پارتكوم، تاڭشان ايماقتىق پارتكوم شينجياڭ اسكەري رايونىنا ارنايى حات جازىپ العىس ايتتى، حاتتا شىنايى العىسقا تولى سەزىممەن: ”سىزدەر جەتكىزگەن جىلقىلار تاڭشان حالقىنا زاتتىق جاقتان عانا ۇلكەن قولداۋ بولىپ قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قامقورلىعىن جەتكىزدى“، - دەپ جازىلعان.

ارادا تالاي جىلدار وتسە دە، سۇيىسپەنشىلىك وزگەرمەدى. 2021 – جىلى، ارادا 44 جىل وتكەننەن كەيىن، 82 جاستاعى جاقسىلىق پەن 78 جاستاعى تۇرسىن اقىرى ۇزاق جىل ارمانداعان تاڭشانعا قادام تاستادى.

تاڭشان پويەز بەكەتىنەن شىعىپ، كوز الدىنداعى گۇلدەنىپ - كوركەيگەن جاڭا قالانىڭ كورىنىسىن كورگەن ساتتە، ەكى قاريانىڭ كوڭىلى تولقىدى. ”44 جىلدان سوڭ، اقىرى قايتادان تاڭشانعا كەلدىم، كوڭىلىمدە جۇرگەن ارمانىم اقىرى ورىندالدى“، - دەدى تۇرسىن.

شينجياڭدىق ەكى قاريانىڭ ”ات ارىتىپ“ الىستان كەلگەنىن ەستىپ، تاڭشاندىق 86 جاستاعى قاريا چاڭ چيڭ بەكەتكە كەلىپ ارنايى كۇتتى. چاڭ چيڭ بۇرىن تاڭشان قالالىق پارتكومنىڭ ۇگىت بولىمىندە قىزمەت ىستەگەن، سول جىلعى اسكەري فەرمانىڭ جىلقىلارىن جەتكىزىپ كومەك بەرۋ ىسىنە كۋا بولعان بولاتىن.

قىرىق نەشە جىلدان كەيىن قايتا كەزدەسكەن ساتتە، ءۇش قاريا بەينە كونەكوز دوستارىنا كەزدەسكەندەي كوڭىلدى اڭگىمەلەستى. چاڭ چيڭ ەكى قاريانىڭ قولىن الىپ، اسەرلەنە بىلاي دەدى: ”سول جىلى سىزدەر ۇزاق جول باسىپ جىلقىلاردى جەتكىزىپ، قيىن جاعدايدا كومەك بەردىڭىزدەر، بۇل جاقسىلىقتارىڭىزدى تاڭشان حالقى ماڭگى ۇمىتپايدى“.

اڭگىمە اراسىندا، چاڭ چيڭ تالاي جىلدان بەرى ساقتاپ كەلگەن ەسكى سۋرەتتى الىپ شىقتى. سۋرەتتەگى 1977 – جىلى جىلقىلاردى تاڭشانعا جەتكىزگەن كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ قاتارعا تۇرىپ قارسى العان كورىنىسى ءۇش قاريانىڭ كوڭىلىندەگى ورتاق ەستەمەلەردى لەزدە قايتا ەلەستەتكەندەي بولدى.

سول كەزدە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جەر سىلكىنسىنە قارسى اتتانىپ، اپاتتان قۇتقارۋعا قاتىناسقان ىزگى ىستەر كوپ ەدى، سوناۋ شالعايدان تاڭشانعا جىلقى جەتكىزگەن وسى ءبىر ءىستى كوپ ادام بىلە بەرمەسە كەرەك. شينجياڭداعى ءار ۇلت مالشىلارى وزدەرىنىڭ ەڭ قاراپايىم ارەكەتتەرىمەن، ”ءبىر جەردە قيىنشىلىق بولسا، شار تاراپتان كومەك بەرۋ“ سىندى وتانشىلدىق سەزىمىن امالياتتا ايگىلەپ، ءار ۇلتتىڭ تۋىسقاندىق سەزىممەن ءبىر – بىرىنە قارايلاسقان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ كۋاسىنە اينالدى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى، تيانشان تورابىنىڭ حابارلارىنان رەتتەپ اۋدارىلدى