عىلىم جالپىلاستىرۋ مەن جاڭالىق جاراتۋ نە ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى دەيمىز (وقىرماندار سۇراۋ قويىپ، كوپشىلىك بىرگە نازار اۋدارۋ)

اقپاراتتىق حابارلاردى كورگەنىمىزدە وسى بىرنەشە جىلدا ەلىمىزدىڭ عىلىم جالپىلاستىرۋ قاراجاتى ورنىقتى ارتىپ، عىلىم جالپىلاستىرۋ قىزمەتكەر قوسىنىنىڭ كولەمى ۇزدىكسىز كەڭەيدى. ءبىز نە ءۇشىن كوپ كۇش جۇمساپ، عىلىم جالپىلاستىرامىز؟ نە ءۇشىن ونى جاڭالىق جاراتۋمەن بىردەي ماڭىزدى دەيمىز؟

_ حالىق تورابىنداعى توراپتاس

”عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ، عىلىم جالپىلاستىرۋ _ جاڭالىق اشا دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس قاناتى“.

جاڭا كەزەكتى عىلىم - تەحنيكا توڭكەرىسى مەن كاسىپ وزگەرىسى ىشكەرىلەي دامىعان بۇگىنگى تاڭدا، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق جاراتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەندەشە، عىلىم جالپىلاستىرۋ جاڭالىق جاراتۋمەن قالاي بىردەي ماڭىزدى؟ قانداي رول اتقارادى؟

مۇنىڭ جاۋابى كوز الدىمىزدا.

كۆانتتىق سۋ ستاكان، كۆانتتىق توسەنىش، عىلمي ۇعىمدى ساۋداگەرلەر ”امبەباپ عىلىم - تەحنيكا“ دەپ قاراۋدا؛ ناۋقاستى ويدان قۇراستىرىپ، ونىمدىلىكتى اسىرەلەپ، كەيبىر ”ينتەرنەتتە تانىمال شيپاگەرلەر“ ءوز مەديالارىنىڭ ەسەپ نومىرىندە جالعان عىلمي مازمۇنداردى جاريالادى؛ بەينە ەكران، زەردەلى قارىم - قاتىناس قالىپتاستىرىپ، جاساندى زەردە تەحنيكاسى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا ىشكەرىلەي كىرىستىرىلدى... بىرنەشە قيما سۋرەت رەال قاجەتتى ايگىلەدى.

سيفرلى داۋىردە ينفورماتسيا قىم - قۋىت بولىپ، بەدەلدى عىلىم جالپىلاستىرۋ سوقىر تۇماندى الاستاپ، جالعان عىلىم مەن عىلىمعا قارسى تۇرۋدان تاسالانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. سونىمەن بىرگە، قارا عىلىم - تەحنيكانىڭ ۇزدىكسىز جارىققا شىعۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى فانتازيالىق قيالدار ”ناق اقشاعا اينالۋدى“ تەزدەتتى، ادامدار وتكەندەگىدەن دە شۇعىل تۇردە تانىمدى جاڭالاپ، بەدەلدى عىلىم - تەحنيكانى جالپىلاستىرۋ مازمۇنىنا يە بولىپ، ءداۋىردىڭ اياق الىسىنا ىلەسۋدى ءتىپتى دە شۇعىل قاجەت ەتتى. عىلىم جالپىلاستىرۋ ماڭىزدى ”نەگىزدىك ينجەنەريا“ ەكەندىگى ءشۇباسىز، ول بۇقارانىڭ تۇرمىسى مەن عىلىم - تەحنيكانىڭ جاڭا بىلىمدەرىنە تىرەك بولادى.

ورتاق يگىلىكتەنۋ، ىقپالداستىق، قايتا - قايتا عىلىم جالپىلاستىرۋدا جاڭا كورۋ بۇرىشى مەن جاڭا بايلىقپەن قامداپ، جاڭالىق جاراتۋعا ءنار بەردى.

”اۆتوماتتى جۇرگىزۋ قالايشا زەرەك ەمەس؟“ ءبىر سويلەممەن جاۋاپ قايتارۋ ارقىلى الگوريتمنىڭ ساپالىلانۋىن، ءونىمنىڭ جاڭالانۋىن ىلگەرىلەتتى؛ ۇقساتپالى جالعان قول، D4 باسىپ شىعارۋ، الدىڭعى لەكتەگى كورمە ادامدارعا تەحنيكانىڭ العا باسۋىن شىنايى سەزىندىرىپ، جەتىستىكتەردىڭ تاجىريبەحانادان ءوندىرىس جەلىسىنە قاراي بەت الۋىنا دەم بەردى؛ ءبىلىم اۋدارۋ بارىسى عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرلەرىنە تىڭ شابىت بەردى، عىلىم جالپىلاستىرۋ مەن عىلمي زەرتتەۋ ءبىرىن - ءبىرى تولىقتادى.

مۇنىڭ جاۋابى بولاشاقتا.

ەلىمىزدىڭ عارىشقا ادام الىپ ۇشۋ سالاسىنداعى ساقا عالىمى جاڭ حوۋيىڭدا ءبىر پارشا حات ساقتالعان. ول عىلىمدى جالپىلاستىرىپ، عارىشتا تۇقىم جەتىلدىرۋدە كوپتەگەن ماسەلە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىلگەن جوق دەگەن، ءبىر تىڭدارمان: ”جاڭ اتاي، ابىرجىماڭىز، تاعى ءبىز بارمىز!“ دەپ جازدى.

جاڭالىق جاراتۋدا قاناتىن جايىپ سامعاۋدىڭ نەگىزى دارىندىلاردا، قىزىعۋشىلىق پەن تالپىنىس ىزدەنۋدىڭ باستاماسى. ورتا مەكتەپتەگى عىلىم جالپىلاستىرۋ لەكسياسىنا بايلانىستى، جاس عالىم لۋ چاۋياڭ كۆانتپەن بايلانىس جاساپ، كوپ ءتۇرلى تابىستارعا قول جەتكىزدى؛ 10 نەشە جىلدىڭ الدىندا عارىشكەر ۋاڭ ياپيڭ عارىشتا ساباق وتكەن بالالاردىڭ كوبى ونىمەن تىزە قوسا شايقاس جاسادى. ”ەسەيگەننەن كەيىن مەن ساعان اينالامىن“، شاشىلعان عىلمي تۇقىم قاي كەزدە تامىر تارتىپ، وركەن جاياتىنىن بىلمەيمىن.

كوز ايانى كەڭەيتكەندە، ادامزات عىلىم - تەحنيكاسىنىڭ دامۋى ەكىنىڭ بىرىندە عىلىمنىڭ جالپىلاسۋ تولقىنىمەن بىرگە بولادى. قاراپايىم ءبىلىم تاسىمالىنان ەمەس، قايتا عىلمي رۋحتىڭ، عىلمي يدەيانىڭ جانە عىلمي ءادىستىڭ ساۋلەلەنۋى، تارالۋى، جاڭالىق جاراتۋدى قاستەرلەۋ، عىلىمعا قۇرمەت ەتۋ ورتاق تانىمىنىڭ جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاۋىندا. ينفورماتسيا جەر - كوكتى ءدۇر سىلكىندىرەدى، شىن - جالعانىن قالاي پارىقتايدى؛ تەحنيكا تولقىنى جوڭكىلىپ، قالاي اقىلمەن مامىلە جاسالادى؛ نەگىزدىك زەرتتەۋدىڭ ”ۇزاق ۋاقىتتىلىعىن“ قايتكەندە اناعۇرلىم ويداعىداي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇلاردىڭ بارلىعى عىلىم جالپىلاستىرۋدىڭ داۋىرلىك تاقىرىبى.

نەگىز قالاۋ، كۇش توپتاۋ، اۋقىمدى ارتتىرۋ - عىلىم - تەحنيكانى جالپىلاستىرۋدىڭ ”ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ“ بولماسا، جاڭالىق جاراتۋدىڭ ”كوكتە سامعاۋىن“ جۇزەگە اسىرۋعا بولمايدى.

%16.74، بۇل 2025 - جىلعى ەلىمىز تۇرعىندارىنىڭ عىلمي ساپاعا يە بولۋ سالىستىرماسى، 2010 - جىلداعى %3.27 تەن 4 ەسەدەن استام ارتتى.

جالپى حالىقتىڭ عىلمي ساپاسى جاپپاي جوعارىلاماسا، جوعارى ساپالى جاڭالىق جاراتۋ قوسىنىن قۇرۋ قيىنعا سوعادى. ارتۋ قارقىنىنىڭ استارىندا مەملەكەتتىڭ عىلىم جالپىلاستىرۋ قابىلەتى قۇرىلىسىنىڭ تەزدەۋى جاتىر.

ءتۇزىمنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، قاراجاتتى ارتتىرۋ، قوسىندى كەڭەيتۋ، الاڭ - سارايلاردى ساپالىلاندىرۋ سياقتى ءبىر قىدىرۋ ناقتى شارالار شوعىرلى كۇش سالدى. 2024 - جىلى 12 - ايدا جاريالانعان 22 جىلدىق عىلىم - تەحنيكانى جالپىلاستىرۋ زاڭىنا تۇڭعىش رەت وزگەرىس ەنگىزىلىپ، ءىرى ەلدەردىڭ عىلىم جالپىلاستىرۋ ىرگە تاسى بەكەمدەلدى. 2025 - جىلى 9 - ايدا مەملەكەتتىك عىلىم جالپىلاستىرۋ كۇنى تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك عىلىم جالپىلاستىرۋ ايى دارەجەسىنە كوتەرىلىپ، قالا، اۋىل - قىستاقتاردا، جەلىدەن تىس، جەلىدەن تىس عىلىم جالپىلاستىرۋ ورلەۋى كوتەرىلدى.

بۇل دا قوس باعىتتا اتتانۋ بولدى. بارشا توراپتاستار اكادەميكتەردىڭ عىلىمدى جالپىلاستىرۋىنا ات سالىسۋدان تارتىپ، ءىرى ەلدەردىڭ اسىل دۇنيەسىنىڭ قىزۋ ورلەۋىنە كوتەرىلگەنگە دەيىن، عىلىم جالپىلاستىرۋ جاپقىش اۆتوموبيلىنەن شالعاي تاۋلى اۋىلدارداعى بالالارعا عىلىم جۇلدىزىن تۇتاندىرعانعا دەيىن، جۇڭگو كەڭىستىك بەكەتى جاندى عارىش ساباقحاناسىنا اينالعانعا دەيىن.... عىلىم - تەحنيكادا قۇدىرەتتى ەل قۇرۋدىڭ ايبىندى ساپارىندا ادامداردىڭ ات سالىسۋ سەزىمى، تابىس سەزىمى ۇزدىكسىز كۇشەيدى. توراپتاستار: ”الىستاعى جۇلدىزدار، سارقىلماس الدىڭعى شەپتەردىڭ بارلىعى مەنىمەن قاتىستى“ دەپ تەبىرەندى.

راسىندا سولاي. جوعارى دەڭگەيلى عىلىم - تەحنيكادا ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ ءوزىن الۋەتتەندىرۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋ بيىك شىڭعا شىعاتىن، حاۋىپ - قاتەردى جەڭە الاتىن عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرلەرىن قاجەت ەتەدى، سونداي - اق تۇتاس قوعامنىڭ ءتۇسىنۋى مەن قولداۋىنان ايرىلا المايدى. جاڭالىق اشۋدىڭ ۇلكەن وزەنىمەن سالىستىرعاندا، عىلىم جالپىلاستىرۋ بەينە سىلدىراپ اققان بۇلاققا ۇقسايدى، ءۇن - ءتۇنسىز تامىر تارتىپ، بولاشاققا بەت الۋدىڭ ءتىپتى دە كوپ مۇمكىندىكتەرىن جازايىق.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى