توعىسۋ قالاسى ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن ساۋلەلەندىرىپ، الاۋ وتىن ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعادى (اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، گۇلدەنۋ ساپارىندا ەكپىندەي ىلگەرىلەيىك)

گانسۋ حۇينيڭ — قىزىل قۇتتى مەكەن.

جۇڭگو جۇمىسشى - شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ 1 -، 2 -، 4 - باعىت ارميالارى قورشاۋدى بۇزىپ، جاۋدى توسقاۋىلداپ، تورۋىلداپ سوققى بەرىپ، قارلى تاۋلاردان اسىپ، سايىن ساحارادان ەندەي ءوتىپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردى جەڭىپ، 1936 - جىلى 10 - ايدا قىزىل ارميانىڭ 1 -، 4 - باعىت ارميالارىمەن حۇينيڭدا جەڭىسپەن كەزدەستى ءارى قىزىل ارميانىڭ 1 -، 2 - باعىت ارميالارىمەن جياڭتايباۋدا جەڭىسپەن توعىستى.

”مۇنارانىڭ بيىكتىگى 33.33 مەتر، ونى ءۇش مۇنارا قورشاپ تۇر“. توعىسۋ مۇناراسىنىڭ استىندا، 2000 - جىلداردىڭ تۇلەگى، ءتۇسىندىرۋشى ياڭ جاۋتۇڭ مۇنارانى ساۋساعىمەن كورسەتىپ تۇرىپ: ”قىزىل ارميانىڭ 3 ۇلكەن نەگىزگى كۇشىنىڭ توعىسۋى ۇزاق جورىق جەڭىسىنىڭ بەلگىسى سانالادى“ دەدى.

قىزىل ارميانىڭ جەڭىسپەن توعىسۋى بۇل كىشكەنە اۋدان قالاشىعىن ”توعىسۋ قالاسى“ دەگەن داڭقتى اتاققا يە ەتىپ، وسى جەرگە مول ءارى باعالى قىزىل بايلىق قالدىردى — بۇل ارادا قىزىل ارميانىڭ 20 نەشە سوعىس جۇرتى، 1000 نان استام توڭكەرىستىك مادەني مۇرا ساقتالعان. اسكەري كىلەم، تون، قىلىش، مىس شاۋگىم ...... حۇينيڭ قىزىل ارميا ۇزاق جورىعىنىڭ جەڭىس ەسكەرتكىش سارايىنداعى كورمە بۇيىمدار شۇعىلالى ساتتەردى ايتىپ تۇرعانداي.

2024 - جىلى 9 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ گانسۋدا قىزمەت تەكسەرگەندە بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”گانسۋدىڭ تاريحي مادەنيەت قورى تەرەڭ، قىزىل مادەنيەت بايلىعى مول. قىزىل گەندى ويداعىداي جالعاستىرىپ، مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋدى كۇشەيتىپ، دۇنحۋاڭ زەرتتەۋ ورنىنىڭ دۇنيە جۇزىلىك مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋدىڭ ۇلگىسى مەن دۇنحۋاڭ ءىلىمىن زەرتتەۋ بيىگىن قۇرۋىنا قولداۋ كورسەتىپ، ۇلى قورعان، ۇزاق جورىق، حۋاڭحى مەملەكەتتىك مادەنيەت باقشاسىن ويداعىداي قۇرىپ، وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنا قۇدىرەتتى رۋحاني كۇش قوسۋ كەرەك. مادەنيەت پەن ساياحاتتىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن جەبەپ، مادەنيەت، ساياحات كاسىبىن تىرەكتى كاسىپكە اينالدىرۋ كەرەك“.

باس شۋجيدىڭ ىقىلاستى تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، حۇينيڭ ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن ساۋلەلەندىرىپ، قىزىل بايلىقتى جانداندىرۋدى، پايدالانۋدى ەڭ ماڭىزدى ورىنعا قويىپ، قىزىل مادەنيەتتى كورمە سارايىنان تاۋ - وزەندەرگە، اتىزدارعا، بۇقارانىڭ تۇرمىسىنا جەتكىزدى.

حۇينيڭ قىزىل ارميا ۇزاق جورىعى جەڭىس ەسكەرتكىش سارايى، قىزىل ارميا حۇينيڭ كونە جۇرتىن باستاما ەتىپ، جالپى ۇزىندىعى 11 كيلومەتر كەلەتىن قىزىل ءتۇستى زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ لەنياسىن ەندەي كوسىلتىپ، قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىعىنىڭ جەڭىس كورىنىس باقشاسىنداعى شاعىن كورىنىس شوعىرىنا تۇتاستىردى. گۋحىلياڭچيۋدىڭ جەر جاعدايىنا سۇيەنىپ، باقشا رايونى لۋديڭچياۋدى تارتىپ الۋ، لازىكوۋدا قيان - كەسكى شايقاس جاساۋ سياقتى كلاسسيكالىق ۇزاق جورىق كورىنىستەرىن قايتا قويىپ، ادامداردى ءوز كوزىمەن كورىپ، ايبىندى ساپارعا قايتا ورالتتى.

حۇينيڭ اۋداندىق قىزىل ارميا باستاۋىش مەكتەبىنە بارعانىمىزدا، ”شاعىن قىزىل ارميا ساباقحاناسىندا “بارابان ءۇنى جاڭعىرىپ، مەكتەپتىڭ چينچياڭ قوعامدىق ۇيىمى وسى زامانعى چينچياڭ تەاترى ”قىزىل ارميا قىستاعىمىزعا كەلدىگە“ جاتتىعۋدا ەكەن. حۇينيڭ اۋداندىق مۇراجايمەن بىرلەسىپ، قىزىل ارميا باستاۋىش مەكتەبىنەن 40 وقۋشىنى ”كۋالىكتى ءتۇسىندىرۋشى“ ەتىپ تاڭداپ تاربيەلەپ، بالالار ءۇنىن ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن اسقاقتاتۋدىڭ جاندى دانەكەرىنە اينالدىرىپتى.

ۇزاق جورىقتى قايتا باستاۋ ءارى تاريحقا قايىرىلا قاراۋ ءارى دامۋعا كۋا بولۋ سانالادى — بۇرىن عاسىرلار قاتپارىندا قامالىپ قالعان توڭكەرىستىك بايىرعى رايون، قازىر جول تورابى كەڭ، قاتىناسى قولايلى ورىنعا اينالدى. پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى حۇينيڭ اۋدانى قاتىناس جۇيەسىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، اۋدان بويىنشا اۋىل - قىستاق تاس جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعىن 6178 كيلومەترگە جەتكىزدى. بۇرىنعى تاۋ جولىنىڭ جانىنان چيڭحاي - لانجوۋ جوعارى قارقىندى تاس جولى، مەملەكەت تاس جولى 312 - لەنياسى، مەملەكەت تاس جولى 247 - لەنياسى سىندى ءۇش لەنياسى ءتۇيىلىسىپ، قىزىل مادەنيەتتى نەگىزگى تاقىرىپ ەتكەن ”قىزىل بەكەتكە“ اينالدى.

”ءاسىلى بالامدى ەرتىپ وسى بەكەتتە قىسقا ۋاقىت دەمالماقشى ەدىم، ۇزاق جورىق تاقىرىبىنداعى بەدەرلى ويما داۋال، 3 باعىت ارمياسىنىڭ جورىق جول كارتاسى ارقىلى قىزىل حيكايانى تۇسىنەتىنىمدى ويلاماعان ەكەنمىن“ دەدى جياڭسۋدان كەلگەن ساياحاتشى فىڭ يابو.

بەكەتتەگى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى ارناۋلى ىشكابىنا سالىنعان قارا استىق، جۇڭگوشا ءدارى ماتەريالدارى سياقتىلار كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇر. ”كوپتەگەن ادام قىزىل مادەنيەتتى سەزىنۋ ءۇشىن ارنايى وسىندا كەلسە، بەكەتتەن كەتكەننەن كەيىن اۋدان قالاشىعىنا بارىپ ءتىپتى دە كوپ ەرەكشە ونىمدەردى ساتىپ الادى“ دەدى بەكەتتىڭ جاۋاپتىسى ليۋ حانشياڭ بىلاي دەپ تانىستىرىپ، قىزىل بەكەت جىلىنا رەت سانى بويىنشا 8 ميلليون ساياحاتشى قابىلدايدى ەكەن.

جاقىنعى جىلداردان بەرى حۇينيڭ قىزىل ساياحات تىزبەكتى لەنياسىن كۇش سالا ۇزارتىپ، قىزىل كونە جۇرتتاردى تىزبەكتەپ، كورىنىس قالىپتاستىردى: ساياحاتشىلار بەكەتتە كورمەنى تاماشالاسا، دادۇڭلياڭ قۇرباندار قابىرىندا قىزىل ارميانىڭ شايقاس حيكايالارىن تىڭداپ، ”حۇڭجۇن قىستاعىندا“ ارميا مەن حالىقتىڭ تۇرمىسىن سەزىندى... 2025 - جىلى اۋدان رەت سانى بويىنشا 8 ميلليون 460 مىڭ ساياحاتشى قابىلداپ، ساياحاتتىڭ جالپىلىق كىرىسىن 6 ميلليارد 150 ميلليون يۋانعا جەتكىزدى. ”ءبىز قىزىل بايلىقتىڭ ءمانىن ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي اشىپ، ’توعىسقان قالا‘ ماركاسىن جارقىراتىپ، قىزىل مادەنيەت ساياحاتىن حالىقتى اۋقاتتاندىرۋ كاسىبىنە اناعۇرلىم اينالدىرامىز“ دەدى حۇينيڭ اۋداندىق پارتكومنىڭ تۇراقتى مۇشەسى، ۇگىت ءبولىمىنىڭ باستىعى ليۋ زىدۇڭ.

بيىكتە تۇرىپ الىسقا كوز سالساڭىز، كەزىندە قىزىل ارميا توعىسقان ايبىندى كورىنىس كوز الدىڭىزعا ەلەستەيدى. بۇگىنگى حۇيشى عيماراتىنىڭ الدىندا، ەكسكۋرسيالاۋشىلار ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇسىپ، قىزىل توڭكەرىستىڭ كونە جۇرتىنا قۇرمەتپەن قاراپ، ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن سەزىنىپ، ەكپىندەي ىلگەرىلەيتىن كۇش - قۋات الۋدا.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى