قالانى وسىزامانداندىرۋدىڭ جۇڭگوشا جاڭا جولىمەن جۇرەيىك (ەرلىكپەن العا ۇمتىلىپ، 14 - بەسجىلدىقتىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە قول جەتكىزەيىك)

قالا − وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى دانەكەرى، حالىقتىڭ باقىتتى تۇرمىسىنىڭ ماڭىزدى كەڭىستىگى.

”جاڭاشىل، جانعا جايلى، كوركەم، يكەمدى، وركەنيەت، اقىل - پاراسات“ بيىل 7 - ايدا وتكىزىلگەن ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە باس شۋجي شي جينپيڭ وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋ نىساناسىن ايقىن العا قويىپ، ”جۇڭگوشا قالانى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جولىن اشۋدى“ باسا دارىپتەدى.

كونە باقشا رايونىنىڭ شىت جاڭا ەستەلىگى وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن ايگىلەدى.

جىجياڭ ولكەسى حاڭجوۋ قالاسى يۇيحاڭ رايونى گاۋچياۋ يۇنگاڭ باقشا رايونىنداعى بۇرىنعى بوس تۇرعان زاۆود ۇيلەرى شارۋاشىلىق قۇرۋ الەۋمەتتىك اۋماعىنا اينالدى، جاساندى زەردە، بيولوگيالىق عىلىم - تەحنيكا، ەلەكتروندىق ساۋدا سياقتى كاسىپتەر وسى ارادا شوعىرلاندى. ”ءبىز ورتاق يگىلىكتەنۋ، تۇتاس قابات نەمەسە دەربەس بولۋ سياقتىلاردى يكەمدى تاڭداپ، جۇمىس جۇرگىزۋ كەڭىستىگى ەتىپ، كاسىپورىننىڭ تۇرلىشە دامۋ ساتىسىنداعى قاجەتىن قاناعاتتاندىرا الامىز“ دەدى ەلەكتروندى ساۋدا كاسىبىمەن شۇعىلداناتىن سۇن يجيۋ.

جاسىل، تومەن كومىرتەكتى بولۋ باقشا رايونىن جاڭالاۋدىڭ، جاڭالاۋدىڭ شەشۋشى ءسوزى. قاتار-قاتار عيماراتتار جاسىل جەلەك جامىلعان، ”ءنول كومىرتەكتى عيماراتتىڭ“ توبەسىنە جارىق وتكىزگىش تۇتىك، جىلۋ ساقتاۋ جۇيەسى ورناتىلعان، ءۇي ىشىنە ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جارىقتاندىرۋ، جوعارى ەنەرگيا ونىمدىلىگى سالىستىرماسىنداعى اۋا رەتتەگىش قولدانىلعان، ونىڭ ۇستىنە، فوتوۆولتتىق ەنەرگيا ساقتاۋ تەحنيكاسى قوسىمشا ەتىلىپ، ەلەكتردەن پايدالانۋ مەن قاجەتسىنۋدىڭ تەپە-تەڭدىگى نەگىزىنەن جۇزەگە اسىرىلدى.

”14 - بەسجىلدىقتان“ بەرى جەر - جەر، تاراۋلار حالىق قالاسىن حالىق قۇرۋعا، حالىق قالاسىن حالىق ءۇشىن قۇرۋعا تاباندى بولىپ، قالانىڭ ماندىك دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق بەتالىسىن تەرەڭ يگەرىپ، قالا دامۋىندا تاريحي تابىستارعا قول جەتكىزۋدى ىلگەرىلەتتى. ادامدى نەگىز ەتىپ، بيىكتىك تە، جىلۋلىقتا بار، قالانىڭ كاسىپكە، قونىستانۋعا قولايلى بولۋ دەڭگەيى بارىنشا جوعارىلادى.

تۇستە جياڭشي ولكەسى گانجوۋ قالاسى جاڭگۇڭ رايونى حۇڭچىڭ كوشەسى الەۋمەتتىك اۋماعىنداعى الەۋمەتتىك اۋماق اسحاناسىنان تاماقتىڭ حوش ءيىسى اڭقىدى. 67 جاستاعى تۇرعىن سۋ لانچيڭ تاماق تاڭداپ جاتىپ بىلاي دەدى: ”ەكى تالەنكە ەتتى قۋىرماش، ءبىر تالەنكە ەتسىز قۋىرماش، ءبىر سورپا الدىم، باعاسى قىمبات ەمەس، ونىڭ ۇستىنە وتە قولايلى“.

الدىڭعى 2 جىلدا حۇڭچىڭ كوشەسى الەۋمەتتىك اۋماعى مەملەكەتتىك كەمەلدى الەۋمەتتىك اۋماق قۇرىلىسى سىناق تۇيىنىنە ەنگىزىلىپ، الەۋمەتتىك اۋماقتاعى قارتتاردىڭ تاماقتانۋىنا ءتىپتى دە قولايلى بولۋمەن بىرگە، باسكەتبول الاڭى، بالالار باقشاسى سياقتى قۇرىلعىلاردى سالىپ، تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن ءتىپتى دە جايلى ەتتى.

قازىر ەلىمىز دۇنيە جۇزىندەگى كولەمى ەڭ ۇلكەن قالالاردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسىن قۇرىپ، ءتۇرلى قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتتى تۇرعىن ۇيلەر مەن لاشىق ۇيلەردى وزگەرتىپ سالۋ بويىنشا 68 ميلليوننان استام تۇرعىن ءۇي سالىپ، 170 ميلليون بۇقارانى يگىلىككە كەنەلتتى. جيىنى 300 مىڭ كونە شاعىن رايون جاڭالاندى، وسى بارىستا زەينەتكەرلىك، اماناتتاپ تاربيەلەۋ سياقتى ءتۇرلى الەۋمەتتىك اۋماقتاردىڭ قىزمەت وتەۋ قۇرىلعىلارى 79 مىڭ 600 گە، اۆتوكولىك توقتاتۋ ورنى 4 ميلليونعا جەتتى.

جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىستەپ، قالا دامۋىنىڭ جاڭا قوزعاۋشى كۇشىن جەتىلدىرىپ، زورايتىپ، تاريحي مادەنيەتتى قورعاۋ، جالعاستىرۋ دەڭگەيىن بارىنشا جوعارىلاتتى −

ەلىمىز قالالارى جاڭا، كونە قوزعاۋشى كۇشتەردىڭ الماسۋىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىندە تۇر، 690 نەشە قالانىڭ بايلىق قاسيەتى مەن نەگىزدىك شارت - جاعدايى ۇقسامايدى، ءارقايسىسى ءوز ارتىقشىلىقتارىن ايگىلەپ، بارلىق گۇلدى شەشەك اتقىزۋ وسىزاماندانعان حالىق قالا قۇرىلىسىندا بولۋعا ءتيىستى مازمۇن.

گۋاڭدۇڭ شىنجىندا تۇتاس قالا جاڭا تەحنيكا، جاڭا ونىمدەردىڭ سىناق الاڭىنا اينالىپ، اشىق كورىنىس بايلىعى ارقىلى عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدىڭ قوس باعىتتا اتتانۋىن جەبەدى.

فۋجيان ولكەسىنىڭ فۋجوۋ قالاسى تاۋلىق رايون ، شىعاناق ، وزەن، داريا قاتارلى بايلىقتارىنا تايانىپ، تاۋ - وزەندەردى تۇتاستىراتىن جاسىل جول يرەلەڭدەپ، ءۇش بازار، جەتى كوشەدەگى تاريحي مادەنيەت كوشەلەرى ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىن ءبىر - بىرىنە شۇعىلا شاشتى. ”14 - بەسجىلدىقتان“ بەرى ەلىمىز قالالارىنىڭ جالپىلىق قۋاتى ۇزدىكسىز كۇشەيىپ، 19 قالا شوعىرى بۇكىل ەلدەگى حالىق سانىنىڭ %75 ىن ارقالاپ، ىشكى ءوندىرىستىڭ جالپى ءونىم قۇنىنىڭ %85 ىن ۇلەس قوستى؛ تاريحي مادەنيەتتى قورعاۋ، جالعاستىرۋ دەڭگەيى زور دارەجەدە جوعارىلادى؛ قارىز بۇكىل ەل بويىنشا 143 مەملەكەتتىك تاريحي مادەنيەت قالاسى، شامامەن 1300 تاريحي مادەنيەت كوشەسى بار.

ءبىر تۇتاس سايكەستىرىپ، قالا جوباسى قۇرىلىسىن جونگە سالۋ دەڭگەيىن بارىنشا جوعارىلاتتى −

بەيجيڭ قالاسىنىڭ قوسالقى ورتالىعى ءۇرتىس 5 جىل 100 ميلليارد يۋاندىق قارجى قوسۋ كۇشەمەلىلىگىن ساقتادى. بۇرىنعى شىعىس حيميا ونەركاسىپ زاۆودى قالانىڭ جاسىل وزەكتى ورمان باقشاسىنا اينالدى؛ ازياداعى ەڭ ۇلكەن جەر استى جالپىلىق قاتىناس تورابى مەجەمەن جىل سوڭىندا نەگىزىنەن سالىنىپ بولادى.

شيۇڭ - ان جاڭا رايونى بۋىن تارتىپ ءوستى، 8 جىلدان استام ۋاقىتتا قۇرىلىس كولەمى 200 شارشى كيلومەتردەن استى. ورتالىق كاسىپورىندارىنىڭ شيۇڭ - اندا قۇرعان ءتۇرلى بولىمشە قۇرىلىمدارى 300 دەن استى.

جالپى جاعدايدان ءبىر وڭىرگە كوز جىبەرىپ، ”ەكى قاناتتى“ بىردەي قاعىپ، بەيجيڭنىڭ ”ءىرى قالا اۋرۋى“ ماسەلەسىن ءونىمدى شەشىپ، بەيجيڭدى، تيانجيندى، حىبەيدى سايكەستىرە دامىتۋدىڭ تىڭ ساتىعا كوتەرىلۋىن ىلگەرىلەتتى.

قالانى ”كەستە تىككەندەي“ جونگە سالدى، بەيجيڭ الەۋمەتتىك اۋماق كەڭەس كەڭسەسى، تۇرعىنداردىڭ ”ميكرو ۇسىنىس جوباسى“ سياقتى ءوزىن - ءوزى باسقارۋ فورمالارىنان پايدالانىپ، حالىق تىلەگىنەن كەڭ كولەمدە پىكىر الىپ، قالتارىستاعى شاعىن كوشەلەردى جونگە سالۋدى ىلگەرىلەتتى؛ شاڭحاي حالىق ۇسىنىسىن ”جيناۋ − زەرتتەۋ − كادەگە جاراتۋ“ سىندى جابىق باسقارۋ جانە اينالىم مەحانيزمىن اتقاردى، بۇقارانىڭ ”التىن ايلاسىن“ قالانى جونگە سالۋدىڭ ”التىن كىلتىنە“ اينالدىردى... وسىزاماندانعان حالىق قالا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ جۇيەلى ينجەنەريا، جوعارى دەڭگەيدە جوبالاۋ مەن نەگىزگى ساتىدا ىزدەنىس جاساۋدى ۇشتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى.

”14 - بەسجىلدىقتىڭ“ شەشۋشى جەڭىسىنە جەتىپ، ”15 - بەسجىلدىقتى“ جوسپارلادى. قالا دامۋىنىڭ ماڭىزدى بۇرىلىس وتكەلىندە تۇرىپ، قالانىڭ دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋدى جەدەلدەتىپ، قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، وسىزاماندانعان حالىق قالا قۇرىلىسىنىڭ جاڭا جاعدايىن، ءسوز جوق، ۇزدىكسىز اشا الامىز.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى