حالىقتى قاشاندا باستان - اياق كوڭىلدەگى ەڭ جوعارى ورىنعا قويۋ (امالياتتىڭ، حالىقتىڭ، تاريحتىڭ سىنىنان وتە الاتىن ناقتى ناتيجە جاراتۋ)

كوكتەم سامالى شيحۋ كولىندە ەسىپ، گۇل - بايشەشەك كول جاعاسىندا جايقالا قۇلپىرىپ، قالا تۇرعىندارى، ساياحاتشىلار ەكى - ەكىدەن سەيىلدەپ ءجۇر.

ادامدار جىجياڭ ولكەسىنىڭ حاڭجوۋ قالاسىنداعى شيحۋ كولىن 20 نەشە جىلدىڭ الدىنداعى سياقتى ءالى دە بەلەت ساتىپ العاندار كىرە الاتىن كورىنىس رايونى ەكەن دەپ ويلاپ قالدى: كولدىڭ كولەمى تارايىپ، كول سۋى لاستانىپ، بۇل جەردى توڭىرەكتەگى قۇرىلىستار يەمدەنىلىپ، ساپاسى بىركەلكى بولماي، قىم - قۋىت بولىپ كورىنەدى.

2002 - جىلى سول كەزدەگى جىجياڭ ولكەلىك پارتكومنىڭ شۋجيى شي جينپيڭ جولداستىڭ كوڭىل ءبولۋى مەن جەبەۋىندە شيحۋ كولىن جان - جاقتى قورعاۋ ينجەنەرياسى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىلىپ، كولدى اينالۋ باقشاسى ىركەس - تىركەس اقىسىز اشىلدى.

”كوممۋنيستەر، ءسوز جوق، حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ساياسي ناتيجە ەكەندىگىن ەستە بەرىك ساقتاۋى كەرەك“. قازىر دۇرىس ساياسي ناتيجە كوزقاراسىن ورناتۋ جانە امالياتتا ايگىلەۋ ۇيرەنۋ تاربيەسىندە “كولدى حالىققا قايتارۋ” حيكاياسىن قايتا ەسكە الىپ، تەرەڭ حالىقتىق سۇيىسپەنشىلىكتى ءتىپتى دە سەزىنۋگە بولادى.

سۇيىسپەنشىلىكپەن جۇمىس ىستەۋ

”سول جىلى وسى جەردە بولدى، ءبىز 300 كۇن بويى شايقاس جاسادىق، 300 جىلدىق تاريحتى قالپىنا كەلتىرگەندەي بولدىق“. حاڭجوۋ شيحۋ كولى ايگىلى كورىنىس رايونىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى مەڭگەرۋشىسى جاڭ جيانتيڭ ءتىلشىنى ەرتىپ ياڭگۇڭ توسپاسىنا شىعىپ، 2002 - جىلى 11 - ايدىڭ 28 -كۇنى قايتىپ كەلدى. سول كۇنى شي جينپيڭ جولداس حاڭجوۋدا قىزمەت تەكسەرگەن ءبىرىنشى بەكەت شيحۋ كولىنە كەلدى.

ول كەزدە شيحۋ كولىنىڭ سۋ ايدىنى زور مولشەردە تارتىلىپ، 300 جىلدىڭ الدىنداعى كۇيگە قايتا ورالىپ،”شيحۋ كولىندەگى 10 كورىنىس“ مۇشكىل حالدە قالعان ەدى. شيحۋ كولىنىڭ كورىنىسىن قايتا ەلەستەتۋ حاڭجوۋ تۇرعىندارىنىڭ كوكەيىندەگى ارمانعا اينالعان ەدى.

شي جينپيڭ جولداس ياڭگۇڭ توسپاسى كورىنىس رايونى قۇرىلىسىنىڭ جۇمىس باسىندا تۇرىپ، جوبا چەرتوجىن مۇقيات كوردى. ”شي جينپيڭ شۋجي كوپشىلىككە: شيحۋ كولىن جان - جاقتى قورعاۋ ينجەنەرياسى يگى ءىس، حالىقتىڭ قالاۋىنان شىعاتىن شارا، _ دەدى، بۇل ءسوز كوپشىلىكتىڭ سەنىمىن بەكەمدەي ءتۇستى، 3 كۇننەن كەيىن ينجەنەريا رەسمي جۇمىس باستادى“ دەدى جاڭ جيانتيڭ.

وسىدان كەيىنگى بىرنەشە جىلدا شيحۋ كولى 180 نەشە تاريحي مادەنيەت كورىنىسىن قالپىنا كەلتىرىپ، سۋ ايدىنى بىرتىندەپ قالپىنا كەلىپ، ”ءبىر كولدە قوس مۇنارا سالىنىپ، ءۇش توسپانىڭ سۋى تۇنىق بولدى“. 2003 - جىلى 10 - ايدىڭ 1 - كۇنى كولدى قورشاعان بارلىق باقشا تۇگەلدەي اقىسىز اشىلدى، شيحۋ كورىنىس رايونى دا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش اقىسىز اشىلعان A5 دارەجەلى كورىنىس رايونىنا اينالدى.

”كادرلار سۇيىسپەنشىلىكپەن جۇمىس ىستەسە، بۇقارانىڭ اسەرى دە ۇقسامايدى“. جىجياڭ ولكەلىك پارتكوم ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى پارتيا مۇشەلەرىن تاربيەلەۋ ورتالىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى گان اڭ بىلاي دەدى: حالىققا باقىت جاراتۋ قاعازعا جازىلعان ۇران ەمەس، قايتا كوڭىلدەگى جىلۋلىق.

مۇنداي جىلۋلىق نازىك بۋىندارعا جاسىرىنادى. ياڭگۇڭ توسپاسىنان تۇسكەندە، جولدىڭ قارسىسىندا ءبىر الەۋمەتتىك دارەتحانا بار ەدى. حاڭجوۋ شيحۋ دۇنيە جۇزىلىك مادەنيەت مۇرالارىن باقىلاۋ - باسقارۋ ورتالىعىنىڭ بۇرىنعى مەڭگەرۋشىسى ياڭ شياۋرۋ كۇلىمسىرەي: ”بۇل ارانىڭ حيكاياسى كوپ“ دەدى. سول جىلى شيحۋ كولى اقىسىز اشىلعاننان كەيىن الەۋمەتتىك دارەتحانا قاراڭعى تۇسكەندە جابىلىپ قالدى، كەشتە ارى - بەرى جۇرگەن قالا تۇرعىندارىنا وتە قولايسىز بولدى. ”شي جينپيڭ شۋجي توتەسىنەن: بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس دەدى. وسىدان كەيىن شيحۋ كولى جاعاسىنداعى الەۋمەتتىك دارەتحانالار تۇگەلدەي 24 ساعات اقىسىز اشىلىپ، بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى“ دەدى ياڭ شياۋرۋ.

ەسىكتى جابۋ ءبىر ءتۇرلى باسقارۋ، ەسىكتى اشۋ ءبىر ءتۇرلى قىزمەت وتەۋ. قاراپايىم تالعام كوڭىلدە حالىق بۇقاراسى بار ما، جوق پا؟ دەگەندىك. سوڭعى جىلدارى وسى ”سۇيىسپەنشىلىكپەن“ حاڭجوۋ قالاسى ەكولوگيالىق ورتانى ساپالىلاندىرۋ، كورىنىس وڭىرلەرىنىڭ قاتىناس باسقارۋىن كۇشەيتۋ، مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋ، ”جيڭجۇڭ قىستاعىن“ جاڭالاۋ سياقتى جاقتاردا ۇزدىكسىز كۇش سالىپ، بۇقارانىڭ سەزىنۋى ۇزدىكسىز ساپالىلاندى.

مادەني مۇرا بۇكىل حالىققا تيەسىلى

شيحۋ كولىن حالىققا قايتارۋدا، ەگەر تەك كولدىڭ كورىنىسى عانا قايتارىلسا، ءالى دە جەتكىلىكسىز ەدى.

2002 - جىلدان كەيىن شي جينپيڭ جولداس شيحۋ كولىنە تالاي رەت كەلىپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، تاۋ - وزەندەرگە عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، تاۋ - وزەندەر اراسىنداعى مادەنيەت جۇلگەسىنە نازار اۋداردى.

”شي جينپيڭ شۋجي ينجەنەريانىڭ جاڭالىققا عانا بوي ۇرماۋىن، ناعىز ماعىنالى بايىرعى مەن كونە نارسەگە قۇرمەت ەتۋدى تالاپ ەتتى“. جاڭ جيانتيڭ بىلاي دەدى: ”سول كەزدەن باستاپ، شي جينپيڭ شۋجي شيحۋ كولىن قورعاۋدى جانە اشۋدى دۇنيە جۇزىلىك مادەني مۇرالارى دەڭگەيىنە كوتەردى“.

مادەنيەتتى قايتكەندە اناعۇرلىم ويداعىداي ايگىلەۋگە، كورسەتۋگە بولادى؟

”شي جينپيڭ شۋجي وسىنداي ءبىر ورىن بولۋ كەرەك دەپ قاراپ، شيحۋ كولىنىڭ تەرەڭ گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستىق استارىن شوعىرلى تۇردە ايگىلەۋ كەرەك دەپ قارادى، سوندىقتان 2003 - جىلى سول كەزدەگى حاڭجوۋ قالالىق پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى باسشىلارىنا حات جازىپ، شيحۋ مۇراجايىن سالۋدى العا قويدى“. شيحۋ مۇراجايىنىڭ الدىندا حاڭجوۋ شيحۋ مۇراجايى باس سارايىنىڭ باستىعى پان ساڭساڭ ەرەكشە تەبىرەنىپ: ”بۇدان كەيىن شي جينپيڭ شۋجي شيحۋ مۇراجايىنىڭ جۇمىس باسىندا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، كوپتەگەن جەتەكشى پىكىرلەردى العا قويىپ، شيحۋ مۇراجايىنىڭ قۇرىلىس فورماسى شيحۋ ەرەكشەلىگىنە ۇيلەسۋى كەرەك دەپ باسا دارىپتەدى“ دەدى.

وسى يدەيانىڭ جەتەكشىلىگىندە شيحۋ مۇراجايى شيحۋ مادەنيەتىنە جاقىنداعان قاقپاعا اينالدى. ءار كۇنى قالا تۇرعىندارى، ساياحاتشىلار وسى ارادا تاريحپەن جۇزدەسىپ، قالامەن تىلدەستى.

”مادەني مۇرالار جالپى حالىققا ءتان. كولدى حالىققا قايتارىپ، مادەني مۇرالاردى جالپى حالىق ورتاق يگىلىكتەنەتىن الەۋمەتتىك بايلىققا اينالدىرىپ، بۇقاراعا ءتىپتى دە جوعارى ساپالى تۇرمىس سيلاۋمەن بىرگە، حاڭجوۋ سىندى ايگىلى تاريحي مادەنيەت قالاسىنا “رۋحتى” قايتا سومداپ، پارتكوم مەن ۇكىمەت تابىسقا جەتەتىن، قالا دامي الاتىن، بۇقارا يگىلىككە كەنەلەتىن جاڭا جول اشتى“ دەدى جىجياڭ ولكەلىك مادەنيەت، راديو - تەلەۆيزيا جانە ساياحات مەڭگەرمەسى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسىنىڭ شۋجيى، مەڭگەرمە باستىعى چىن گۋاڭشىڭ.

قازىر شيحۋ كولىنە كەلگەن ادامدار ءتىپتى دە مول كەشىرمەگە يە بولدى. حانزادا شىعاناعى باقشاسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا، باقشاداعى 400 مىڭ ءتۇپ قىزعالداق قۇلپىرا اشىلىپ، قارتتار بالاسىن ەرتىپ گۇل تۇقىمىن تانىدى، جاستار فوتو اپپاراتتى كوتەرىپ گۇلدى ەستەلىككە الدى، عاشىقتار باسەڭ ۇنمەن سىبىرلاستى... ”ءار جىلى كوپتەگەن ادام اتاعىنا بولا ات باسىن بۇرادى“ دەدى حاڭجوۋ شيحۋ كولى ايگىلى كورىنىس رايونىن باسقارۋ كوميتەتى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى حى لەي.

بۇقارانىڭ قامىن ويلاماسا، ”ءمانساپتى بولا المايدى“

شيحۋ كولىنىڭ جاعاسىندا كول جاعاسىنداعى شايحانالار جىم - جىرت، بەزەندىرىلۋى قاراپايىم دا كوركەم. ”بۇل ارادا بۇرىن ادام باسىنا ورتا ەسەپپەن مىڭ يۋاننان استام تۇتىنىلاتىن جوعارى دەڭگەيلى ساۋىقحانا بولاتىن، تەك از ساندى ادامدارعا عانا اشىق ۇستالاتىن“ دەدى كول جاعاسىنداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ جاۋاپتىسى ياڭ ۋەي.

2014 - جىلى حاڭجوۋ قالاسى ورتالىقتىڭ سەگىز ءتۇرلى بەلگىلەمەسىنىڭ رۋحىن قاتاڭ اتقارىپ، ”ساۋىقحانالارداعى بۇرىس ستيلدەردى“ ارناۋلى وڭادى. شيحۋ كولىنىڭ جاعاسىنداعى 30 نەشە جوعارى دارەجەلى تيجارات ورنى جابىلىپ، ارت - ارتىنان بۇرىلىس جاسادى.

قازىرگى كول جاعاسىنداعى تۇرعىندار باعا كەستەسىندە تاڭەرتەڭگى شاي ءبىر يۋان، ءبىر شىنى كەسپە 10 يۋان، تۇسكى تاماق كۇرىش ۇنى، بال كۇلشە سياقتى 20 نەشە ءتۇردى قامتيدى. ”ءبىز تۇتىنۋشىلاردى قالا مادەنيەتى ەستەمەسىمەن قامداۋدى ءۇمىت ەتەمىز. بۇل ارادا شاي عانا ەمەس، شىنايى باقىتتى تۇرمىستىڭ ءدامى دە بار“ دەدى ياڭ ۋەي.

”باس شۋجي شي جينپيڭ الەۋمەتتىك بايلىقتى از ساندى ادامدار يەمدەنىپ الىپ پايدالانۋىنا بولمايدى، بۇرىس ستيلمەن شۇعىلدانۋعا، قوعامدىق سالتتى بۇلدىرۋگە ءتىپتى دە بولمايدى دەپ تەرەڭ اتاپ كورسەتتى“ دەدى حاڭجوۋ قالاسى گۇڭشۋ رايونى شاڭتاڭ ءمالى باسقارماسى پارتيا قىزمەتى كوميتەتىنىڭ شۋجيى جۋگى جيانچيڭ. “ساۋىقحانالارداعى بۇرىس ستيلدەردى” وڭاپ، ستيلدەگى كىناراتتارعا تىكە سوققى بەرىپ، ساۋىقحانالاردى جابۋ، توقتاتۋ، تيپىن وزگەرتۋ استا - توك ىسىراپشىلدىقتى جويىپ، حالىققا قاقپانى اشىپ بەردى. قازىر قالا تۇرعىندارى، ساياحاتشىلار دۇكەنگە كىرىپ تۇتىنادى، ءبىر جاعىنان شاي ءىشىپ، ءبىر جاعىنان اڭگىمەلەسىپ، ءبىر جاعىنان تەرەزەدەن كول كورىنىسىن تاماشالايدى، كولدى حالىققا قايتارۋدى، كورىنىستى حالىققا قايتارۋدى شىن مانىندە جۇزەگە اسىردى“.

”كولدى حالىققا قايتارىپ، بۇكىل قالاداعى پارتيالى كادرلاردىڭ دۇرىس ساياسي ناتيجە كوزقاراسىن ورناتۋىنا جانە امالياتتا ايگىلەۋىنە ەڭ جاندى امالياتتىق ۇلگى ازىرلەدى“. حاڭجوۋ قالالىق پارتكوم ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ۋ يۇڭ بىلاي دەدى: «بۇقارانىڭ قامىن ويلاماسا ”ءمانساپتى بولا المايدى“» دەگەن ماقالا تەرەڭ اسەر قالدىرعان ەدى، ”بۇقارانى باقىتقا كەنەلتۋ − پارتيانىڭ ءىسى، بۇقارانىڭ ايتقانى عانا ناعىز شىندىق. تاپسىرمانى ەستە بەرىك ساقتاپ، حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋ ءۇشىن، ءبىز باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ حاڭجوۋعا قالدىرعان قىمباتتى بايلىعىنان ويداعىداي پايدالانىپ، بارشا پارتيالى كادرلاردى دۇرىس قىزمەت ناتيجەسى كوزقاراسىن ورناتۋعا جانە امالياتتا ايگىلەۋگە جەتەكتەپ، نازاردى بۇقارانىڭ شۇعىل، قيىن، ءزارۋ، ارمانداعان ماسەلەسىنە شوعىرلاندىرىپ، حالىق تۇرمىسىنداعى ناقتى ىستەردى تىڭعىلىقتى ىستەپ، دامۋ جەتىستىكتەرىنەن جالپى حالىقتى اناعۇرلىم كوپ، اناعۇرلىم ءادىل يگىلىكتەندىرۋىمىز كەرەك“.

”كولدى حالىققا قايتارۋ“ حيكاياسى شيحۋ كولىنىڭ بويىندا اۋىزدان - اۋىزعا تارالىپ كەلەدى. حالىقتى باستان - اياق كوڭىلدەگى ەڭ جوعارى ورىنعا قويىپ، دۇرىس ساياسي ناتيجە كوزقاراسىن ورناتۋ جانە امالياتتا ايگىلەۋ جاڭا جورىقتاعى ءاربىر پارتيالى كادردىڭ مىندەتتى ساباعى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى