”قالا مەن بايياڭديان ءبىر - بىرىنە شۇعىلا شاشىپ، ءبىر - بىرىنە يگىلىك جەتكىزۋى كەرەك“

كوكتەم سامالى ەسىپ، بايياڭدياننىڭ سۋ ايدىنى تولقىپ، قۇستار سايراۋدا.

كەمەجايعا ساياحاتشىلار توپ - توبىمەن كەلىپ، كەيبىرەۋى «شامگۇل كولشىگىندەگى» شۇيشىڭ جەڭگەيدىڭ حيكىمەتىن اڭگىمەلەۋدە، كەيبىرەۋى بالالارعا كىشكەنتاي اسكەر جاڭ گانىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ بەرۋدە.

3 - ايدىڭ 23 - كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ حىبەي شيۇڭ - ان جاڭا رايونىندا قىزمەت تەكسەردى ءارى شيۇڭ - ان جاڭا رايونىنىڭ جوعارى ساپالى قۇرىلىسى مەن دامۋىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ اڭگىمە ءماجىلىسىن باسقارىپ اشتى. ”مەنىڭ ءبىر ارمانىم سۇن ليدىڭ «بايياڭديان ەستەلىگى»، «كىشكەنتاي اسكەر جاڭ گا» سياقتىلاردا ايتىلعان بايياڭديانعا بارىپ كورۋ بولاتىن“. باس شۋجي سول جىلدارى حىبەيدە قىزمەت ىستەگەن وسى اڭگىمەنى ەسكە الىپ، كوپتەگەن ادامنىڭ سولتۇستىك جۇڭگو جازىعىنداعى وسى قۇتتى توپىراققا دەگەن اۋەسىن بەينەلەدى.

ءبىر اڭگىمە، شالقىمالار جيناعى، ءبىر كينو ارقىلى وسى جىلداردا ”ادەبيەتكە ىلەسىپ ساياحاتتاۋ“ بايياڭدياندى تانىمال ”ات باسىن بۇراتىن“ ورىنعا اينالدىردى.

بايياڭديانعا كەلىپ ”شامگۇلىن“ ىزدەۋ كوپتەگەن ادامدار جونىنەن العاندا، ساياحات قانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، وقۋلىقتا، ەكراندا جانە جۇرەك تۇكپىرىندە ساقتالعان كوللەكتيۆ ەستەمەگە بارۋ بولىپ تابىلادى. وسى كلاسسيكالىق تۋىندىلار ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن اتتاپ وتكەن ۇسىنىس حاتى سياقتى بۇگىنگى شيۇڭ - اننىڭ مادەنيەت اسەرىنە اينالدى.

”قاز قاۋىرسىنى كومانداسى، كيەلى اسكەر، ءىز - توزسىز كەتۋ. مىڭ گەكتارلىق قامىستى كولشىككە سوعىس مايدانى اشىلىپ، تاياقتى كوتەرىپ، ارناۋلى جىن - شايتانداردى سوققىلادى...“ بايياڭديان قاز قاۋىرسىنى اترەتىنىڭ ەسكەرتكىش سارايىندا، زەرتتەۋگە، ۇيرەنۋگە كەلگەن وقۋشىلار قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان وسى حالىق جىرىن باياۋ وقىپ، مىلتىق، قاز قاۋىرسىنى، شانىشقى سياقتى كورمەلەردىڭ الدىندا ايالدادى.

كىشكەنتاي اسكەر جاڭ گانىڭ پروتوتيبىنىڭ ءبىرى، قاز قاۋىرسىنى كومانداسىنىڭ ساقا اترەت باستىعى، سوعىس قاھارمانى جاۋ بو. ”پارتيزاندار قاز قاۋىرسىنى شانشىلعان بىلتەلى مىلتىقتان پايدالانىپ، قايىقتى ايداپ رەتتى ’ادام‘ فورماسىندا تىزەدى، بۇل قاناتىن جايىپ سامعاعان قاز شەبىنە ۇقسايدى، قاز قاۋىرسىنى اترەتى وسىلاي اتالعان“. جاۋ بونىڭ كۇيەۋ بالاسى، مىندەتتى ءتۇسىندىرۋشى ۋاڭ مۋ كورەرمەندەرگە كەزىندە وسى قامىستا تۋىلعان حيكىمەتتى باياندايدى.

”بايياڭديانىڭ قاھارماندارى كوپ، بارلىعى مىقتى“. ەسكەرتكىش سارايىنىڭ بۇرىنعى باستىعى جاڭ چييۋان بىلاي دەدى: قاز قاۋىرسىنى اترەتىنىڭ مۇشەلەرى عانا ەمەس، بايياڭديانداعى ەر - ايەل، كارى - جاس دەمەي تۇگەلدەي ەرجۇرەك مىقتىلار، ولار 8 - ارميامەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتە بولىپ، بىرگە شايقاس جاسادى.

وسى توڭكەرىستىك مادەنيەتتىڭ جالعاسۋى شيۇڭ - ان جاڭا رايونىندا جاڭا داۋىردەگى وركەنيەت امالياتىنا اينالدى، بۇل يان - جاۋ پەرزەنتتەرىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ۇلى رۋحىن ساۋلەلەندىرۋىنىڭ ىقشام كورىنىسى.

جەرگىلىكتى ورىن سۇن لي ەسكەرتكىش سارايى، بايياڭديان جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ەسكەرتكىش سارايى سياقتى بايلىقتاردى بىرىكتىرىپ، ىرگەمىزدە ءبىر توپ قىزىل تاربيە بازاسىن قۇرىپ، كوپتەگەن جاستار مەن ورەندى وسىندا كەلىپ ەكسكۋرسيالاۋعا، زەرتتەۋگە، ۇيرەنۋگە باۋرادى.

2023 - جىلى كۇزدە جاڭادان قۇرىلعان انشين اۋدانى يانليڭ (قاز قاۋىرسىنى) باستاۋىش مەكتەبى ءبىرىنشى توپتاعى وقۋشىلاردى قابىلدادى. مەكتەپتەگى وقىتۋشى - وقۋشىلار قىزىل تەاتر «قاز قاۋىرسىنى اترەتىن» قۇرىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس تاريحىن قايتا ەلەستەتىپ، قىزىل گەندى جالعاستىردى.

بايياڭديان قىزىل ءتۇستى ءارى جاسىل ءتۇستى بولادى. بايياڭدياندى ويداعىداي قالپىنا كەلتىرىپ، ويداعىداي قورعاعاندا عانا، جاڭا رايون حالقىن باياندى باقىتقا كەنەلتۋگە بولادى.

”سول كەزدە وسى جەردى تاڭداعاندا، بايياڭدياندى قورعاۋدى ويلادىم“. قالا مەن كولدىڭ قاتىناسىن بايىمداعاندا، باس شۋجي شي جينپيڭ ورىن تاڭداۋ ويىن وسىلاي ايتقان بولاتىن.

80 نەشە جىلدىڭ الدىندا سۇن لي جازعان شۇيشىڭ جەڭگەي نىسانا اتۋدى، جىن - شايتانداردى سوققىلاۋدى ۇيرەنىپ، وتباسى مەن مەملەكەتتىڭ ۇلى ادىلەتتىلىگىندەگى قايسارلىقتى ايگىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا، جاڭا داۋىردەگى ”سۇيشىڭ جەڭگەيدىڭ“ سۇلباسى كوك تولقىنمەن تەربەلىپ تۇر.

انشين اۋدانى جۋانتوۋ اۋىلىنداعى ايەلدەر وزدىكتەرىنەن ”شۇيشىڭ جەڭگەي“ ەرىكتى قىزمەت وتەۋ اترەتىن قۇرىپ، ۇستىنە ”بايياڭدياندى قورعاۋشى“ قىزىل كۇرمەسىن كيىپ، ۇزىن تاياقتى توردى كوتەرىپ، قامىستان ۇساق - تۇيەك زاتتاردى ءسۇزىپ الىپ، ءوز اۋلاسىن قورعاعانداي وسى ۋاڭ چيڭبونى قورعادى، ولار تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”وسى تاماشا تۇرمىسقا سۋدىڭ ارقاسىندا جەتتىك!“

بايياڭدياننان سىرت، ”مىڭ جىلدىق كوركەم ورماننىڭ“ جاسىل پاراعى دا باياۋ اشىلدى.

سايحانبا ورمان الاڭىنان كەلگەن جاڭا رايون قۇرىلىسشىسى ياڭ لي دوكتور ”مىڭ جىلدىق كوركەم ورماندى“ كوز قاراشىعىنداي ايالاپ، اق بالاۋىز، ەسەكميا سياقتى اعاش تۇرلەرىن قايتكەندە وسى ارادا ۇزاق ۋاقىت تامىر تارتتىرۋعا بولاتىندىعى جونىندە ەگجەي - تەگجەيلى وي جۇگىرتتى. ”الدىمەن جاسىلداندىرۋ، سوڭىنان قالا قۇرۋ“ _ جوبانىڭ ۇستانىمى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، شيۇڭ - اننىڭ جاڭا داۋىرگە بەرگەن ەكولوگيالىق جاۋابى.

جەتىلدىرىلگەن ەكولوگيالىق مادەنيەت گۇلدەنىپ - كوركەيەتىن، جاندى دا جالىندى مىڭ جىلدىق قالانى نارلەندىرمەك.

ديانچۇي رايونىنداعى جابايى قۇستاردىڭ ءتۇرى 296 عا جەتىپ، جاڭا رايون قۇرىلۋدان بۇرىنعىدان 90 ءتۇر كوبەيدى؛ 50 ءتۇرلى جابايى بالىق قالپىنا كەلىپ، جاڭا رايون قۇرىلۋدان بۇرىنعىدان 23 ءتۇر كوبەيدى؛ ”قۇستاردىڭ مىسىق ايۋى“ دەپ اتالعان كوك باس سۇڭگۋىر ۇيرەك بايياڭديانعا ىرگە تەپتى... اساۋ تولقىن جوڭكىلىپ، سۋ قۇستارى سامعاعان شيۇڭ - ان جاڭا رايونىنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسى تاماشا تانىسقىعا يە بولدى.

ادامدار اپتا سوڭىندا ءوزى جاقىن، ءوزى كوركەم حىبەيگە ات باسىن تىرەيتىن بولدى. قازىر شامگۇل اشىلعان ساياحاتتىڭ قاۋىرت مەزگىلى ەمەس، ءبىراق ءالى دە كوپتەگەن ادام قىزىعۋشىلىقتى قاناعاتتاندىراتىن گۋمانيتارلىق ساپاردى باستان كەشىرۋدە. بايياڭدياندى ارالاپ، شيۇڭ - ان قالاسىن كورۋ بولاشاق قالانى ءتۇسىنۋدىڭ جاڭا تاسىلىنە اينالدى.

جوعارى كەڭىستىكتەن بايياڭدياننىڭ شىعىس سولتۇستىك جاعىنداعى شيۇڭ - ان بەكەتىنە كوز جىبەرسەڭىز، بەكەت قۇرىلىسىنىڭ سىرتقى كورىنىسىنىڭ سۋ تامشىسىنا ۇقسايتىنىن، ءپىشىنىنىڭ ەلليپس ءتارىزدى بولىپ، بەينە تۇڭعيىقتاعى ءمولدىر تامشى سەكىلدى ەكەنىن بايقايسىز. ”سولتۇستىك جۇڭگوداعى مەرۋەرتتىڭ“ ەكولوگيالىق ءتۇسى كۇن سايىن جاڭارعان تولقۋدى ارقالاپ وتىر.

ديانچۇي رايونىنىڭ باتىس جاعىندا، بايياڭديان داڭعىلىنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگى تۇتاسقان، جاقىن ماڭداعى جۇڭگو جۇڭحۋا عيماراتىندا بايياڭديان ”التىن قامىس“ جوبالاۋ ۇستانىمىنداعى عيماراتتار رەتىمەن كوككە بوي سوزىپ، بەينە بۋىن تارتىپ ءوسىپ كەلە جاتقانداي جاعداي جارىققا شىققان. بۇل ارادا عىلىم - تەحنيكا مەن مادەنيەت، ءداستۇر مەن جاڭالىق جاراتۋ، جۇڭگوشا ەستەتيكا تولىق ايگىلەندى...

جول بويى كورگەن - بىلگەندەر، بايياڭديان مادەنيەتىنىڭ دۇرىس جولدان جازباي، جاڭالىق اشۋ حيكايالارى شيۇڭ - ان جاڭا رايونىنىڭ قالا مادەنيەتىنىڭ ساپاسى مەن نەگىزىن ايتىپ وتىر. ادەبي شىعارمالارداعى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس حيكاياسىنان قامىستى ەكولوگيالىق وزگەرىسكە دەيىن، ونان ”جاڭا داۋىردەگى جاڭالىق اشۋ بيىگىن قۇرۋ جانە جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ ۇلگىسىنىڭ“ قۇنارلى توپىراعىنا دەيىن، شيۇڭ - ان جاڭا رايونىنىڭ قالا رۋحى بارعان سايىن اسقاقتادى.

”قالا مەن ديانچۇي رايونى ءوزارا شۇعىلا شاشىپ، ءبىر - بىرىنە ساي كەلۋى كەرەك“، ”اسپانى اشىق، جەرى جاسىل، سۋى تۇنىق كوركەم شيۇڭ - ان قۇرۋدى“ باس شۋجي شي جينپيڭ ءوزى جوبالاپ، بايياڭديان ەستەلىكتەرىنىڭ جاڭا داۋىردە وزگەشە جاڭا تاراۋعا يە بولۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى