انار گۇلدەپ، ءدانى تىعىز تولىسار، جۇڭحۋا ۇلاندارىنىڭ جۇرەكتەرى توعىسار (ورتاق تۇلعانى بەكەمدەيىك، جۇڭحۋا ۇلتى ءبىر ءۇيلى جانداي)

كىرىسپە

ۇلتتار ىنتىماعى _ ەلىمىزدەگى ءار ۇلت حالقىنىڭ جان تامىرى، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى _ ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ نەگىزى. پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋ ستراتەگيالىق تۇرعىسىنان ۇلت قىزمەتىن جوسپارلاپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ ۇلت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى جەلىسى، ۇلتتىق رايونداردىڭ ءتۇرلى قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى جەلىسى ەتۋدى ايقىن العا قويىپ، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ۇلت قىزمەتىن كۇشەيتۋ جانە جاقسارتۋ جونىندەگى ماڭىزدى يدەياسىن قالىپتاستىردى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى ىستەرىندە تاريحي تابىستارعا قول جەتكىزۋدى، تاريحي وزگەرىستەر تۋدىرۋدى ىلگەرىلەتتى.

9 - ايدىڭ 21 - كۇنىنەن 27 - كۇنىنە دەيىن _ ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن جەبەۋ زاڭى اتقارىلعاننان كەيىنگى تۇڭعىش ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى ۇگىت اپتالىعى. گازەتىمىز بۇگىننەن باستاپ ”ورتاق تۇلعانى بەكەمدەيىك، جۇڭحۋا ۇلتى ءبىر ءۇيلى جانداي“ ارناۋلى ايدارىن اشىپ، ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنىڭ جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى نەگىزگى جەلى ەتىپ، بىرگە ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزىپ، بىرگە گۇلدەنىپ، دامۋدىڭ جاندى امالياتىن بايانداپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ جولىندا ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزگەن اسقاق بەينەسىن ايگىلەيدى.

ىشكى موڭعۇلدىڭ حورشىن ساحاراسى، كوز جەتكىسىز كەڭ دالا، كۇز جاڭبىرى سەبەلەپ تۇر.

جاڭبىر توقتاپ، كۇن اشىلدى، ھينگان ايماعى حورشىن وڭ قانات ورتا حوشۇنىنداعى شيرىداۋبو گاچاسى دۋمانعا بولەندى. ءار ۇلت بۇقاراسى تاس ۇستەلگە قورالانا وتىدى، ”ەسىك الدىنداعى ۇگىتشىلەر“ ۇيىمداستىرعان ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن جەبەۋ زاڭى جونىندەگى ۇگىت لەكسيا جۇرگىزىلۋدە.

”ۇنەمى ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ دەگەندەردى ەستيمىن، ءسىرا، نە ماعىنادا؟“

”مەرەكە - مەيرامداردا كوپشىلىك بىرگە تاماقتانادى، نادام كەزىندە بىرگە ءان ايتىپ، ءبي بيلەيدى، سەنىڭ ادەت - عۇرپىڭدى مەن قۇرمەتتەيمىن، مەنىڭ مەرەكەمە سەن قاتىناساسىڭ، ءار ۇلتتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى بارعان سايىن تەرەڭدەي بەرەدى“.

”ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن جەبەۋ زاڭى ەگىنشى - مالشىلارعا قانداي پايدا جەتكىزەدى؟“

”كوپشىلىك ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارسا، جاقسى تۇرمىس كەشىرە الادى“.

كوپشىلىك ىلگەرىندى - كەيىندى لەبىز ءبىلدىرىپ، كۇلكى قۇشاعىنا شومدى، ىنتىماق حيكاياسى، ءداۋىردىڭ جاڭا ءۇنى، وركەنيەتتىڭ جاڭا لەبى سياقتىلار ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ كوڭىلىنە جاڭبىر لەبىندەي ۇيالادى.

”جەرگىلىكتى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ بىتىراڭقى قونىستانۋ ءىس جۇزىندىگىنە قاراتا، ءبىز حوشۇن، سۇم (قالاشىق)، گاچا (قىستاق) سىندى 3 دارەجەلى ’ەسىك الدى ۇگىت‘ اترەتىن قۇرىپ، ’قورالانا وتىرىپ ۇگىتتەۋ‘ سىندى ۇگىت لەكسيا ءتاسىلىن قولدانىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تىڭداۋىنا، تۇسىنۋىنە، ەستە ساقتاۋىنا مۇمكىندىك جاسادىق“ دەپ تانىستىردى حورشىن وڭ قانات ورتا حوشۇنى كوميتەتى ۇگىت ءبولىمى باستىعىنىڭ ۇنەمىلىك ىستەرگە جاۋاپتى ورىنباسارى، حوشۇن وركەنيەت كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۋاڭ جىگو. قازىر بۇل قوسىن جىلىنا ورتا ەسەپپەن 3000 رەتتەن استام ءتۇرلى ۇگىت لەكسيا جاساپ، 120 مىڭ ادام - رەت بۇقارانى يگىلىككە كەنەلتتى.

ۇلتتار ىنتىماعى ۇگىتىنىڭ قۇنى ءۇن - ءتۇنسىز ءنار الۋدا، نازاريالىق ۇگىت لەكسيانىڭ ءتۇيىنى جۇرت جۇرەگىنە ۇيالاۋدا.

”انار گۇلدەپ، ءدانى تىعىز تولىسار، جۇڭحۋا ۇلاندارىنىڭ جۇرەكتەرى توعىسار“. مىڭ جىلدىق قاراعايلار تامىرلاس، ءار ۇلت حالقى ءبىر ءۇيلى جانداي ەتەنە... وردوس قالاسى جوڭعار حوشۇنىنداعى شاعىن تەاترحانادا مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرا قاتارىنداعى حالىق ءانى مانحاننىڭ ىرعاعىنا قوسىلىپ، ”مانحان ءۇنى . توعىسقان قۋانىش“ جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ تاقىرىبىنداعى ۇگىت لەكسيا ويىن - ءنومىرى قويىلۋدا.

”ۇگىت لەكسيا ويىن - ءنومىرى ءار جۇما، سەنبى كۇندەرى تۇستەن كەيىن مەرزىم بويىنشا قويىلىپ تۇرادى، ءبىز جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى ءۇشى - قيىرسىز ىرعاقتار مەن اۋەندەرگە ءسىڭىرىپ، نازاريالىق ۇگىت لەكسيانى كوشەگە، بۇقاراعا جەتكىزۋدىڭ ’ەڭ سوڭعى ءبىر كيلومەترىن‘ اشىپ، بۇقارانى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى كوركەمونەرىنەن ءلاززاتتاندىرۋمەن بىرگە، ۇلتتار ىنتىماعى سۇيىسپەنشىلىگىنڭ نىعايا تۇسۋىنە مۇمكىندىك جاسايمىز“. جوڭعار حوشۇنى پارتكوم بىرلىكساپ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى حاۋ شياڭمەي: قازىرگە دەيىن 40 مايداننان ارتىق ويىن قويىلدى،- دەپ تانىستىردى.

”جەرگىلىكتى حالىق ونەرپازدارىن، مادەنيەت ەرىكتىلەرىن كەڭىنەن قابىلداپ، جارمەنكە كوشەلەرى، مادەنيەت الاڭدارى سياقتى جەرلەرگە بارىپ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى بويىنشا ارالاپ ويىن قويىپ، ” مانحان ءۇنى . توعىسقان قۋانىش“ قوعامدىق اۋقىمىن قالىپتاستىرىپ، بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعى ۇگىتى بارىسىندا جاندانۋىن، تارالۋىن ىلگەرىلەتتى. حاۋ شياڭمەي: ”تۇتاس حوشىن بويىنشا ’بازاردا ويىن نومىرلەرى بولۋ، كوشەلەردە تەاترحانا بولۋ، اپتا سايىن قيمىل وتكىزۋ‘ سىندى ۇدايىلانعان ۇگىت لەكسيا جاعدايى قالىپتاسىپ، بۇقارا ’تۇسىنە الاتىن، ەستە ساقتاي الاتىن، بىرگە ايتا الاتىن‘ تاماشا تاراتۋ ونىمدىلىگى قالىپتاسىپ، ۇلتتار ىنتىماعى ۇستانىمى جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالادى“ دەدى.

مادەنيەت مۇراتتاستىعى _ ەڭ تەرەڭدەگى مۇراتتاستىق، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ تامىرى.

”1947 - جىلى 4 - ايدىڭ سوڭىنان 5 - ايدىڭ باسىنا دەيىن ىشكى موڭعۇل حالىق ۋاكىلدەر ءماجىلىسى وسى ارادا اشىلىپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى باسشىلىق ەتكەن تۇڭعىش ولكە دارەجەلى ۇلتتىق اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاندىعىن جاريالادى...“ ھينگان ايماعى ۇلانحوت قالاسىنداعى 1 - مامىر ءماجىلىس ورنىنا بارعاندا، جىم - جىرت ءماجىلىس الاڭى، ىلىنگەن كەرمە تۋ ادامداردى نەشە ون جىلدىڭ الدىنداعى شۇعىلالى ساتتەرگە الىپ كەلەدى.

”ساحارامىزدىڭ اسپانى ارايلاندى، ساحاراداعى ادامداردىڭ جاقسى تۇرمىسى شىنىمەن كەلدى“. «1 - مامىر جينالىسى» اتتى كورىنىس تەاترىنىڭ قويىلۋىنا ىلەسە، ساياحاتشىلار ”ءماجىلىس ۋاكىلدەرىنە“ اينالىپ، قىزىل ەستەمەلەردى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن سەزىنىپ، قىزىل تاربيەنى قابىلدادى.

قىزىل بايلىقتان ويداعىداي پايدالانىپ، ىنتىماق نەگىزى بەكەمدەلدى. ”ءبىز ىشكى موڭعۇل ۇلت ازاتتىق ەسكەرتكىش سارايىن، 1 - مامىر ءماجىلىس ورنى، ۇلانفۋ قىزمەت ىستەگەن كونە ورىن، ىشكى موڭعۇل پارتكومى قىزمەت ىستەگەن كونە ورىن سىندى ’ءبىر ساراي، ءۇش ورىندى‘ وزەك ەتىپ، ءبىر تۇلعالانعان زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، قىزىل ءتۇستى زەرتتەپ ۇيرەنەتىن 10 تاڭداۋلى ساياحات جەلىسىن قۇرىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىنىڭ تەرەڭ تامىر تارتىپ، جۇرت جۇرەگىن نارلەندىرۋىن ىلگەرىلەتتىك“ دەدى ھينگان ايماقتىق مادەنيەت، ساياحات، دەنە تاربيە مەكەمەسىنىڭ باستىعى ۋاڭ تيانفىڭ.

”ءبىز قىزىل كىتاپ وقۋ ءماجىلىسى، قاعاز ويما، ادەبيەت - كوركەمونەر بايقاۋى سياقتى تاسىلدەر ارقىلى تۇرلىشە جاس كەزەڭدەرىنە باعىتتاي وتىرىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ تاربيەسىن كەڭىنەن ورىستەتتىك“ دەدى ىشكى موڭعۇل ۇلت ازاتتىق ەسكەرتكىش سارايى باستىعىنىڭ ورىنباسارى فاڭ ۋەي.

جاس وسپىرىمدەر ۇلتتىڭ بولاشاعىن ارقالاپ وتىر، ۇلتتار ىنتىماعى سۇيىسپەنشىلىگىن بالالاردىڭ جۇرەگىنە ۇيالاتۋىمىز كەرەك.

”مەن كىتاپتان ’ءۇش مىڭ جەتىم بالانىڭ ىشكى موڭعۇلعا كىرۋى‘ جونىندەگى اڭگىمەنى وقىدىم. دۋگۇيما وڭتۇستىكتەن كەلگەن جەتىم بالالاردى بار زەيىنىمەن باعىپ - قاعادى، ۇلتتار اراسىنداعى مەيىر - شاپاعات ادامدى اسەرلەندىرەدى. مەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە تولى ۇلتتار ىنتىماعى حيكاياسىن اناعۇرلىم كوپ ادامعا جەتكىزۋدى ءۇمىت ەتەمىن“. كوكحوت قالالىق 30 - ورتا مەكتەپتىڭ (ىشكى موڭعۇل شىفان داشۋەسىنە قاراستى 2 - مەكتەپ) كلاسسيكالىق شىعارما وقۋ جارىسىندا وقۋشى لي ادييا اسەرىمەن وسىلاي ءبولىستى.

بۇل مەكتەپ ساباقحانانىڭ شەكاراسىن بۇزىپ، ۇلتتار ىنتىماعى تاربيەسىن ساباقحانادان شىعارىپ، ناق مايدانعا ەنگىزىپ، قوعامعا بەت الدىردى. ”ءبىز بايىرعى شىعارمالاردى قالپىنا كەلتىرۋ، حاتكەرلىك، سۋرەت سالۋ، ۇلتتىق ءدامدى تاعامداردى جاساۋ سياقتى ەرەكشەلىككە يە مادەنيەت تاڭداپ وقۋ ساباعىن اشىپ، ساباقحانادا ورتاقتاسۋ، زەرتتەۋ، ۇيرەنۋ، امالياتتان وتكىزۋ، ەرىكتى قىزمەت وتەۋ سياقتى فورمالار ارقىلى ’جۇڭحۋانىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى‘ ۇستانىمىن وقۋشىلاردىڭ كوكەيىنە تەرەڭ ۇيالاتتىق“ دەدى مەكتەپ باستىعى دۇڭ شۋاڭلۇڭ.

”كوپشىلىكتىڭ بىرگە ۇيرەنىپ، ءوزارا كومەكتەسۋى ماعان ءار ۇلتتىڭ ءبىر ءۇيلى جان ەكەندىگىن سەزىندىردى“ دەدى لي ادييا.

مەكتەپ مۇراجاي مەن مەكتەپتىڭ سەلبەستىك تۇعىرىنا سۇيەنىپ، وقۋشىلاردى ىشكى موڭعۇل مۇراجايىنا بارۋعا ۇيىمداستىرىپ، ”قىزىل گالستۋكتى تۇسىندىرۋشىگە“ اينالىپ، جەر - جەردەگى ساياحاتشىلارعا ىشكى موڭعۇلداعى ۇلتتاردىڭ ارالاسۋىنىڭ، ىشتەسۋىنىڭ، توعىسۋىنىڭ اسەرلى تاريحىن بالالار ءۇنى ارقىلى باياندادى. ”ءبىز ’جىلجىمالى مۇراجاي‘ ەرەكشە ساباعىن ۇزدىكسىز ورىستەتىپ، جاستار مەن ورەندەردى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ورتاق تاريحي ەستەمەلەرىن ەسكە تۇسىرۋگە باستاپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەدىك“ دەدى ىشكى موڭعۇل مۇراجايى قوعامدىق تاربيە ءبولىمىنىڭ تاربيە جاۋاپتىسى ليۋ حۇڭشۋان.

بۇگىنگى ىشكى موڭعۇلدىڭ بايتاق دالاسىندا ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ تۇقىمى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇرەگىنە سەبىلىپ، كوپشىلىك ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكتە بولىپ، بىرگە العا باسىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى بارعان سايىن بەكەمدەلۋدە.