108 شاقىرىمدىق جولداعى «چيڭپيڭلى. ليۋپانشان» (مادەني مۇرالارداعى ۇزاق جورىق حيكاياسى)

بيىل 9 - ايدا ليۋپانشان قىزىل ارميا ۇزاق جورىعىن ەسكە ءتۇسىرۋ الاڭىندا «چيڭپيڭلى. ليۋپانشان» اتتى مىڭ ادامدىق توپتىق وقۋ تاقىرىپتىق قيمىلى وتكىزىلدى.

سۋرەتپەن لۇڭدى اۋداندىق پارتكومنىڭ ۇگىت ءبولىمى قامدادى

نيڭشيا مۇراجايىنداعى ”جەلبىرەگەن قىزىل تۋ“ اتتى نيڭشيا توڭكەرىستىك مادەني مۇرالار كورمە زالىندا ماۋ زىدۇڭ جولداستىڭ «چيڭپيڭلى. ليۋپانشان» شىعارماسىنىڭ قولجازبا سۋرەت نۇسقاسى بار: 16 فورماتتى 6 پاراق شۋانجى قاعازىنان قۇرالعان كەرمە تۋ بار، قاعاز سارعايسا دا، جازۋلار اۋەلگىسىندەي كورىنەدى. ءسوزدىڭ سوڭعى جولىندا ”1961 - جىلى 9 - اي نيڭشياداعى جولداستارعا امانات» دەگەن تاقىرىپتا تۇسىنىك بەرىلگەن. ءتۇسىندىرۋشى: ”جەلبىرەگەن قىزىل تۋ“ كورمە زالىنىڭ اتى، بۇل سوزدەر ”ليۋپانشان شىڭدارىندا باتىس جەلىمەن قىزىل تۋ جەلبىرەيدى“ دەگەن سويلەمدەردەن الىنعان، _ دەپ ءتۇسىندىردى.

كورمە سورەسىندەگى سۋرەتتى قۇجاتتار نە ءۇشىن 60 نەشە جىلدان بەرى جۇرت نازارىن اۋدارىپ كەلەدى؟ نيڭشياداعى مۇنىڭ جاۋابى - تاۋ جولى.

1935 - جىلى 10 - ايدا ماۋ زىدۇڭ ورتالىق قىزىل ارميانى باستاپ ۇزاق جورىق جولىنداعى ەڭ سوڭعى تاۋ ليۋپانشاندى اسىپ، جول بويى «ۇزاق جورىق جىرىن» جازادى، كەيىن كوپ رەت وزگەرتىپ، «چيڭپيڭ . ليۋپانشان» دەپ تۇراقتاندىرادى.

1961 - جىلى 9 - ايدىڭ 8 - كۇنى نيڭشياداعى جولداستاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ماۋ زىدۇڭ بۇل ءسوزدى قايتا جازىپ، العاشقى نۇسقاداعى ”باتىس جەلىمەن جەلبىرەگەن جالاۋ“ دەگەندى ”باتىس جەلىمەن جەلبىرەگەن قىزىل تۋعا“ وزگەرتىپ، نيڭشياعا جەتكىزۋدى دۇڭ بيۋعا تاپسىرادى. سول جىلى 9 - ايدىڭ 30 - كۇنى «نيڭشيا گازەتىنىڭ» 1 - بەتىندە جاريالانادى. بىرنەشە ايدان كەيىن نيڭشيا يىنچۋاننىڭ شەبەرلەرى قولجازبانى ءبىر - بىرلەپ حىلان تاسىنا ويىپ، ۇزىندىعى 3 مەتر، كەڭدىگى ءبىر مەتر كەلەتىن تاس تاقتا جاساپ، بەيجيڭ حالىق سارايىنىڭ نيڭشيا زالىنا ىلەدى.

60 نەشە جىل وتە شىقتى، بۇل سوزدەر قاعازبەن شەكتەلىپ قالعان جوق.

بيىل چيڭميڭ مەرەكەسى قارساڭى، كۇن كوتەرىلمەگەن كەز، نيڭشيانىڭ گۋيۋان قالاسى گۋيۋان 2 - ورتا مەكتەبى، حۇڭۋىن ورتا مەكتەبى قاتارلى مەكتەپتەردىڭ وقىتۋشى - وقۋشىلارىنان جانە ءار سالا قايراتكەرلەرىنەن 3000 نان استام ادام قىزىل تۋدى بيىك ۇستاپ، گۋيۋان قالا رايونىنان جاياۋ جولعا شىقتى. ولار پىڭياڭ اۋدانى رىنشانحى قۇرباندار قابىرىنا بارىپ، سول جەردە ۇزاق ۇيقىدا جاتقان 390 نەشە قۇربانعا ازا ءبىلدىرىپ، 108 شاقىرىم جول باستى.

مۇنداي ”جىلجىمالى يدەيا - ساياسي ساباق“ 1995 - جىلعى چيڭميڭ مەرەكەسىنەن قازىرگە دەيىن 31 جىل تولاستامادى.

”قىزىل ارميا كەزىندە قارلى تاۋدان اسىپ، سازدى دالادان وتكەن ەدى، بۇگىنگى بالالار، ءسوز جوق، وسى 100 شاقىرىمدىق تاۋ جولىن باسۋى كەرەك“. 31 جىلدىڭ الدىندا، سول كەزدە 40 جاستاعى گۋيۋان 2 - ورتا مەكتەبىنىڭ باستىعى حان حۇڭ ورتالاۋ مەكتەپتىڭ 1 - جىلدىعىنداعى 300 دەن استام وقىتۋشى - وقۋشىنى باستاپ ءبىرىنشى قادام تاستادى.

حان حۇڭ اۋىل - قىستاقتا دۇنيەگە كەلگەن، ۇزاق جورىق تاريحىنا قانىق. ول كەزدەگى جولدار ”شارۋالاردىڭ قوي جايۋىنان قالىپتاسقان سوقپاقتار“ ەدى. اماندىققا كەپىلدىك ەتۋ ءۇشىن، ول ءبىراز كۇن بۇرىن بىرنەشە مۇعالىمدى ەرتىپ ناق جولداردى ءبىر رەت ءجۇرىپ كوردى. اتتانار الدىندا، ول تاعى بالالارعا ”اش كۇيدە ءبىراز جول ءجۇرىپ، سول جىلدارداعى قىزىل ارميانىڭ جاپاسىن سەزىنۋدى“ ۇسىنىس ەتەدى. قازىر ول 70 جاستا، وسى تاۋ جولىن اۋىزعا العاندا ءالى دە تەبىرەنەدى. ول تىلشىگە: 100 شاقىرىم جاياۋ ءجۇرۋ بالالارعا ”تىزە قوسا شايقاس جاساۋ“ سىندى جاۋىنگەرلىك سۇيىسپەنشىلىكتى ۇيرەتتى، ساباقتاستار اراسىنداعى ءبىر - بىرىنە جاردەمدەسۋ مەن سول كەزدەگى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى اراسىنداعى ءبىر - بىرىنە جاردەمدەسۋ ۇقساس.

بيىل حۋاڭماۋشاننان اسقاندا، حۇڭۋىن ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى جاڭ زىيۇي ابايسىزدا اياعىن زاقىمداپ الادى. مۇعالىم مەن بىرگە جۇرگەن قۇتقارۋ اترەتىنىڭ مۇشەلەرى ونى ماشيناعا شىعۋعا ءناسيحاتتايدى، ول باسىن شايقاپ: ”توڭكەرىس جاۋىنگەرلەرى ەجەلدەن ۋاز كەشۋدى ويلاماعان، مەن قالايشا توقتاپ قالامىن؟“ دەيدى. ساباقتاستار ونى قولتىقتاپ، ۇلكەن قوسىننىڭ سوڭىنان قالماي بىرتىندەپ ىلەسەدى.

جاياۋ جۇرۋگە قاتىناسقان ورتالاۋ مەكتەپ وقۋشىسى ۋاڭ جياچي تاڭعى ساعات 3 تە ورنىنان تۇرادى. ءبىر - ەكى ساعات جۇرگەننەن كەيىن، اياعى بارعان سايىن اۋىرلاسىپ، ارقاسى تەرگە مالشىنادى. قابىرىستانعا كىرىپ، 390 نەشە ەسكەرتكىشتىڭ الدىنا بارىپ، جول بويى جەۋگە قيماعان شەشەسى بەرگەن ءتاتتىنى، قۇرباندار قابىرىنىڭ الدىنا قويىپ: ”ولار دا بۇگىننىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتسىن“ دەيدى.

حان حۇڭنىڭ نازارىندا، وسى 108 شاقىرىمدىق جول ”ۇلى قورعانعا بارماساڭ ازامات ەمەسسىڭ“ دەگەنمەن وبرازداس بولعان: ”ۇلى قورعان“ باسقا جەردە ەمەس، بالالاردىڭ اياعىندا؛ ”ازامات بولۋ“ ءبىر اۋىز ۇران ەمەس، اياق زاقىمدالسا دا قۇرباندار ەسكەرتكىشىنىڭ الدىنا بارۋ كەرەك.

ءبىر سوزدەگى ”جاڭالىق“ شۋانجى قاعازىنان رەالدىققا قادام تاستادى.

31 جىلداعى وسى ”جىلجىمالى يدەيا - ساياسي ساباق“ ءبىر مەكتەپتىڭ ىسىنەن بۇكىل قالا بويىنشا ات سالىسۋعا وزگەردى ءارى قىسقا بەينەجازبا ارقىلى بۇكىل ەلگە تارالدى، قاتىستى حابارلاردىڭ جەلىدەگى كورىلىم مولشەرى نەشە ميلليارد رەتكە جەتتى. شاندۇڭنىڭ دىجوۋ قالاسىنداعى ساقا اسكەرلەردىڭ وتباسىنداعىلار تەلەفون سوعىپ، ارناۋلى وقۋ سيلىق اقشاسىنا جىلۋ اتادى؛ حيلۇڭجياڭ، سىچۋان، سانشيدەگى اتا - انالار بالالارىن ەرتىپ قوسىنعا كىردى؛ بەيجيڭ داشۋەسىندەگى ون نەشە وقىتۋشى - وقۋشى دا بىرگە جول ءجۇردى. ”ءار داۋىردەگى ۇرپاقتىڭ وزىنە ءتان ۇزاق جورىعى بولادى“ دەدى بيىل چيڭميڭ مەرەكەسىندە جاياۋ جۇرۋگە قاتىناسقان قوسىننان شەگىنگەن ستۋدەنت اسكەر ديڭ ۋيچاۋ.

سوزدەگى ”ۇزاق جورىق جولى“ ليۋپانشاندا جۇرگەن سايىن كەڭەيدى.

گۋيۋان قالاسى ليۋپانشان قىزىل ارميا ۇزاق جورىق ساياحات رايونىندا جاڭادان 2.5 كيلومەتر ۇزىندىقتاعى ”قىزىل ارميا جولى“ سالىندى، 18 گرۋپپا ءمۇسىن ”شياڭجياڭ قاندى شايقاسى“، ”زۇن - ي ءماجىلىسى“، ”چىشۇي وزەنىنەن 4 رەت ءوتۋ“ سياقتى كورىنىستەر رەتىمەن كورسەتىلەدى، شوگۋ ۇلگىسىندەگى ناقتى كورىنىس «وشپەس ۇزاق جورىق» قويىلادى؛ ەسكەرتكىش سارايىنداعى VR (ۆيرتۋالدى رەالدىق) سەزىنۋ رايونىندا ساياحاتشىلار قارلى تاۋدان اسۋدىڭ قيىندىعىن ”ءوز باستارىنان“ وتكىزىپ سەزىنەدى. قازىر ليۋپانشان قىزىل ارميا ۇزاق جورىعى ساياحات رايونى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 600 مىڭ ادام - رەتتەن استام ساياحاتشى قابىلداپ، جاستار مەن ورەندەردىڭ سالىستىرماسى %40 تەن استى؛ تاۋ ەتەگىندەگى ياڭجياديان ”قىزىل ارميا قىستاعى“، قىزىل شارۋالار شاتتىعى ساياجايى، ورمان باۋرايىنداعى ساڭىراۋقۇلاق كاسىبى 40 نەشە شارۋا وتباسىن جاقىن ماڭدا جۇمىستاندىرىپ، كىرىستەرىن ارتتىرۋعا جەتەلەدى، وتباسىلاردىڭ ورتاشا جىلدىق كىرىسى 30 مىڭ يۋاننان استى؛ ساياحات رايونىنداعى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى كورمە زالى ليۋپانشاننىڭ كەستەشىلىك، بالشىق ءمۇسىنىن ۇزاق جورىق حيكاياسىمەن بىرگە ”ەلگە تانىتتى“.

سۋرەتتى قۇجاتتاردان باستاپ جاياۋ ءجۇرۋ ساباعىندا، قىزىل ارميا سوقپاعىندا، A5 دارەجەلى ساياحات كورىنىس وڭىرىندە، ونان سان مىڭداعان جاس وسپىرىمدەردىڭ اياق استىنداعى 108 شاقىرىمدىق جولدا، ۇزاق جورىق جولىندا، 60 نەشە جىلدىڭ الدىندا قالاممەن جازىلعان شۋانجى قاعازىندا باستان - اياق ”ءجۇرۋ“ قامتىلعان.

ءار جىلى چيڭميڭ كۇنىندەگى جول ءجۇرۋ اياقتاعان سوڭ، كەش باتا بەرە وقىتۋشى - وقۋشىلار مەكتەپكە قايتىپ كەلەدى، اتا - انالار مەكتەپ قاقپاسىنىڭ الدىندا گۇل قۇشاقتاپ توسىپ تۇرادى. حۇڭۋىن ورتا مەكتەبى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى رىن حاۋ ”10 مىڭ رەت ايتىلعان اقىلدان ءبىر رەتكى ەستەن كەتپەس اماليات ارتىق. بۇل جولمەن ءبىز جالعاستى جۇرە بەرەمىز“ دەدى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى