ون پارشا حاتتان ”جانعا جان الماستىرۋ سەنىمى“ اڭعارىلادى (مادەني مۇرالارداعى ۇزاق جورىق حيكاياسى)

چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋ ەسكەرتكىش سارايىندا ساقتالعان ءبىر ءبولىم حاتتار.

سۋرەتپەن چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋ ەسكەرتكىش سارايى قامدادى

”گۋان رۇڭ ماعان كومەكتەسىپ مىنانى گۇيجوۋداعى (وبلىس) جاڭ جىشيانعا (90 يۋان) جانە يۋان چىڭ - انعا (60 يۋان) جىبەر ياعىني ەكى وتباسىنىڭ ۇرپاقتارىنا سالىپ جىبەر. ءسوزسىز، كومەكتەس“.

بۇل _ فۋجياندىق ساقا قىزىل ارميا جاۋىنگەرى حۋاڭ ۋانشياننىڭ حال ۇستىندە جاتقاندا ۇلكەن ۇلى حۋاڭ گۋانرۇڭعا جازعان وسيەتى. ول ساقتاپ كەلگەن 150 يۋاندى ۇلىنا بەرىپ، چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋ شايقاسىندا ومىرىنە تونگەن حاۋىپكە قاراماي ونى قۇتقارعان ەكى شاپاعاتشىعا ءسوز جوق جەتكىزۋدى اماناتتادى. استارىنداعى 24 جىلدى باسىپ وتكەن اڭگىمەلەر 10 پارشا حاتقا اينالىپ، چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋ ەسكەرتكىش سارايىنداعى ادامدى اسەرلەندىرەتىن قىزىل ايعاققا اينالدى.

تاياۋدا 3 - كەزەكتى جاڭا داۋىردەگى جاستاردىڭ ”ۇزاق جورىقتى قايتا باسۋ“ قيمىلى گۇيجوۋدىڭ زۇن - ي قالاسىندا وتكىزىلدى، بۇكىل ەلدىڭ جەر - جەرىنەن كەلگەن جاستاردىڭ ۋاكىلدەرى جانە ساقا قىزىل ارميانىڭ ۇرپاقتارى قاتارلى 300دەن استام ادام چىشۇي وزەنىنەن 4 رەت ءوتۋ ەسكەرتكىش سارايىنا كىردى. وسىدان بۇرىن كوپشىلىك چيڭگاڭپو سوعىس جۇرتىنا بارىپ، تاۋ قويناۋىنداعى چيڭسۇڭ مەن قۇربانداردىڭ قۇلىپتاسىن كورگەن، كورمە سورەسىن الدىندا تۇرعاندا پارشا - پارشا حاتتار مەن سۋرەتتەرگە كوزى بىردەن تۇسكەن.

1935 - جىلى 1 - ايدا زۇن - ي ماجىلىسىنەن كەيىن، ورتالىق قىزىل ارميا ءۇش باعىتقا ءبولىنىپ شيشۇيعا كىرىپ، تۋچىڭ، چىشۇي باعىتىنا قاراي جورىق جاساپ، چاڭجياڭنان سولتۇستىككە ءوتىپ قىزىل 4 - باعىت ارمياسىمەن توعىسۋدى جوسپارلادى، گومينداڭ قالىڭ اسكەر توپتاپ تۋچىڭعا قاراي ىلگەرىلەيدى.

1 - ايدىڭ 28 - كۇنى ورتالىق قىزىل ارميانىڭ نەگىزگى كۇشى تۋچىڭ قالاسىنىڭ چيڭگاڭپو دەگەن جەرىندە جاۋ ارمياسىمەن قيان - كەسكى شايقاس جۇرگىزدى، مالىمەتتە اعاتتىق بولعاندىقتان، ەكى جاق بەتپە - بەت كەلەدى. شايقاس ءجۇرىلۋ بارىسىندا ورتالىق كوميتەت شۇعىل جيىن اشىپ، ماۋ زىدۇڭنىڭ پىكىرىنە ساي، بۇرىنعى جوسپاردى باتىل وزگەرتىپ، شايقاستان دەرەۋ شەگىنىپ شىعىپ، چىشۇي وزەنىنەن باتىسقا ءوتۋدى ۇيعارادى. سونىمەن چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋدىڭ شىمىلدىعى اشىلدى.

چيڭگاڭپو شايقاسىندا حۋاڭ ۋانشياننىڭ بۇعانا سۇيەگىنە وق ءتيىپ، ءبىر ءشوپ ءۇيىندىسىنىڭ جانىندا ەسىنەن تانادى، بۇل ءشوپ ءۇيىندىسىنىڭ يەسى جەرگىلىكتى قىستاق تۇرعىنى جاڭ شيان - ان ەدى.

ەرتەسى تاڭەرتەڭ، جاڭ شيان - ان ارەڭ تىنىس الىپ جاتقان حۋاڭ ۋانشياندى بايقاپ، دەرەۋ ۇلى جاڭ جىشياندى شاقىرىپ، ۇيىنە كوتەرتىپ كىرگىزىپ ەمدەي باستايدى. سول كەزدە گۇيجوۋدىڭ سولتۇستىگىن اق ۇرەي تورلاعان، جەرگىلىكتى تۋاننىڭ اتامانى حاباردى ەستىگەننەن كەيىن، جاڭ فاميليالىنىڭ ۇيىنە باسىپ كىرىپ، حۋاڭ ۋانشياندى ولتىرمەك بولادى. قىسىلتاياڭ ساتتە، جاڭ جىشيان 10 نەشە اۋىلداسىمەن بىرگە كەۋدە كەرىپ العا شىعىپ، حۋاڭ ۋانشياندى قاتەردەن اراشالايدى.

تىنتۋدەن ساقتانۋ ءۇشىن، جاڭ جىشيان حۋاڭ ۋانشياندى ارقالاپ تاۋداعى بوس زيراتقا جاسىرىپ، ءار كۇنى اقىرىن - اقىرىن تاماق، ءدارى - دارمەك جەتكىزىپ بەرەدى. حۋاڭ ۋانشياننىڭ جاراقاتى قايتا - قايتا قابىنا بەرەدى، ونىڭ ەرتەرەك ساۋىعۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن، جاڭ جىشيان ەمشىلىك ونەرى بار ناعاشى اعاسى يۋان چىڭ - اننىڭ ۇيىنە جوتكەپ جالعاستى ەمدەيدى.

1936 - جىلدىڭ باسىندا حۋاڭ ۋانشيان وق جاراقاتىنان ساۋىعادى. جاڭ جىشيان ءبىراز جول قاراجات جيناپ بەرەدى، كۇردەلى جولدارمەن اينالعان حۋاڭ ۋانشيان ەڭ سوڭىندا تۋعان جەرى فۋجياننىڭ ۋپيڭ اۋىلىندا قايتىپ كەلەدى.

ەسكەرتكىش سارايىندا تۇسىندىرمەنى تىڭداپ بولعان حۋاجۇڭ عىلىم - تەحنيكا داشۋەسى ەكونوميكا شۋەيۋانىنىڭ ماگيستر اسپيرانتى گو چيرۇڭ قاتتى اسەرلەنىپ: ”بۇرىن وقۋلىقتا ’ارميا مەن حالىقتىڭ ەتەنە سۇيىسپەنشىلىگى‘ دەگەن ءسوزدى وقىعاندا، تەك 5 ءسوز عانا سەزىلگەن. بۇگىن وسى ارادا تۇرىپ، وسى حاتتاردى كورگەندە، ’جانعا جان الماستىرۋ سەنىمى‘ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءبىلدىم“ دەدى.

قۇتقارۋشى شاپاعاتشىنى ءومىر بويى ەستە بەرىك ساقتاۋ كەرەك. حۋاڭ ۋانشيان تالاي رەت حات جازىپ، العىس ايتتى، ءبىراق مەكەن - جايى دۇرىس بولماعاندىقتان، جازىلعان حاتتار ايدالاعا كەتتى. 1965 - جىلى، ياعني 30 جىلدان كەيىن حۋاڭ ۋانشيان اقىرى دۇرىس مەكەن - جايدى تاۋىپ، تۇڭعىش رەت كەشىككەن العىس حاتىن جولدايدى.

جاڭ جىشياننىڭ ۇلى جاڭ دىگاۋ ەسكە الىپ: اكەم حاتتى تاپسىرىپ العاننان كەيىن قاتتى اسەرلەندى، ۇزىلگەن كوپ جىلدىق دوستىق وسى ارادا جالعاستى، _ دەدى.

”مەنى، قىزىل ارميا جاۋىنگەرىن قۇتقارۋ ءۇشىن، ءوز باسىنىڭ قاتەرىن ەلەپ - ەسكەرمەي، تاۋعا، ءورت تەڭىزىنە اتوي سالۋعا باتىلدىق ەتتى، مەن ءۇشىن جاۋدىڭ قۋعىنداۋىنان قورىقپادى، قاقاعان ايازدا اق قاردان قورىقپادى، بارلىق جەردەن ءدارى - دارمەك ىزدەدى، ءۇش ۋاق تاماق بەرىپ، جاراقاتىمدى ەمدەدى، ءار جاعىنان قارايلاسىپ بىتە قايناسقان جاناشىر تۋىستاي بولدى ...“ 1967 - جىلى 5 - ايدىڭ 25 - كۇنى جاڭ جىشيانعا جازعان حاتىندا حۋاڭ ۋانشيان سول كەزدەگى جاعدايدى وسىلاي ەسكە الدى.

1985 - جىلى جانە 1991 - جىلى جاڭ جىشيان، حۋاڭ ۋانشيان ارت - ارتىنان دۇنيەدەن ءوتتى.

”اكەم سوعىستا جارالانىپ قالعاندا، باعىمىزعا جاراي اعا بۋىندار قۇتقارىپ امان قالىپ، ءبىز سياقتى ۇرپاقتارى جالعاستى، مۇنى وتباسىمىز ماڭگى ۇمىتپايدى“. اكەسىنىڭ تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاعان حۋاڭ گۋانرۇڭ جاڭ وتباسىمەن حات - حابار، بارىس - كەلىسىن ساقتاپ كەلەدى.

2019 - جىلى جاڭ دىگاۋ حۋاڭ ۋانشيان مەن ونىڭ ۇرپاقتارىن اتاسى جاڭ شيان - انعا، اكەسى جاڭ جىشيانعا، سونداي - اق ءوزىنىڭ 10 پارشا حاتىن چىشۇي ەسكەرتكىش سارايىنا تارتۋ ەتىپ، ءتىپتى دە كوپ ادامنىڭ وسى تاريحتى تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.

”بۇل 10 پارشا حاتقا 24 جىل بولدى، ۇيگە قويسام ءوز ءىسىم عانا بولار، كورمە زالىنا قويىلسا، سول جىلدارى تۋچىڭداعى بۇقارا مەن قىزىل ارميانىڭ تاعدىرلاستىعىنىڭ ايعاعى بولادى“. حاتتى تاپسىرعاننان كەيىن، جاڭ دىگاۋ وتباسىنداعىلارمەن بىرگە ەسكەرتكىش سارايىنا بارىپ، ساياحاتشىلاردىڭ استارىنداعى اڭگىمەلەردى مۇقيات تۇسىنگەنىن كورىپ، كوڭىلى جاي تاپتى.

چىشۇي وزەنىنەن ءتورت رەت ءوتۋ ەسكەرتكىش سارايىنىڭ مەكتەپ اۋلاسىنا، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا، كاسىپورىندارعا، اسكەري كازارمالارعا كىرۋ سياقتى قيمىلداردى ىركەس - تىركەس ورىستەتۋىنە بايلانىستى، 10 پارشا حاتتىڭ اڭگىمەسى كوپ ءتۇرلى تاسىلمەن ءتىپتى دە كوپ ادامعا تانىلدى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى