بەتتى ساقتاۋ | باس بەت ەتۋ
| حات ساندىعى
| حابارلاسىڭىز | ءبىز تۋرالى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اقپارات تورابى
2026.10.19 16:08 كەلۋ قاينارى : حالىق تورابى
كوكتەمنىڭ جىلۋىن قاقاعان قىستى باستان كەشىرگەن ادامدار عانا بىلەدى.
75 جىلدىڭ الدىندا شيزاڭ بەيبىت جولمەن ازات بولىپ، ءۇستىرت تاريحىندا جاڭا پاراق اشىلدى؛ وسىدان كەيىن دەموكراتيالىق رەفورمانىڭ كوكتەم لەبى ەسىپ، مىڭ جىلدىق باسىبايلى شارۋالىق ءتۇزىم قۇلادى. ”كولەڭكەسىنەن باسقا ەشتەڭەسى جوق“ ميلليونداعان باسىبايلى شارۋلار جاڭا ومىرگە قايتا قول جەتكىزىپ، تۇڭعىش رەت ەڭسەسىن تىك ۇستاپ، وزىنە ءتان كوكتەمگە قۇلاش سەرمەدى.
تاريح جوڭكىلە العا باستى.
جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى جونگە سالۋ جالپى جوباسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، قارلى ۇستىرتتە ۇلى سەرپىلىس بولدى، ەڭسە كوتەرگەن باسىبايلى شارۋلار اتا - بابالارى اڭساعان باقىتتى تۇرمىستى وتكىزىپ ۇلگىردى.
حالىق تۇرمىسى ەڭ ۇلكەن ءىس، ءاربىرى حالىق تىلەگىمەن حالىق تىلەگىمەن بايلانىسادى. وقۋ - اعارتۋ، مادەنيەت، جۇمىستاندىرۋ، ەمدەۋ، زەينەتكەرلىك... باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ حالىق تۇرمىسىنا كوڭىل ءبولۋى وسى ارادا تامىر تارتىپ، سان مىڭداعان وتباسىنا كوكتەمدەي جىلۋ سيلادى.
تاياۋدا ءتىلشى ۇلان - بايتاق ۇستىرتكە بارىپ، كونە شيزاڭنىڭ فەودالدىق باسىبايلى شارۋالىق ءتۇزىمدى باستارىنان كەشىرگەن اتا - اجەلەرگە ( زاڭزۋ تىلىندە بولا - مولا) بارىپ، «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قارلى ۇستىرتكە ناعىز كوكتەمدى اكەلدى» دەگەن حيكايالارىن تىڭدادى.
پۋسىرىننىڭ حيكاياسى
”ادام“ ءسوزى شىت جاڭا بەينەگە ەندى
بيىل 82 جاستاعى پۋسىرىن قاريا ءوزى تۇڭعىش ۇيرەنگەن ”ادام“ دەگەن حانزۋ ءارپىن باستان - اياق ەسىندە ساقتاپ كەلەدى.
1944 - جىلى پۋسىرىن شيزاڭنىڭ رىكازى دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ءبىر ءۇيلى جان باسىبايلى شارۋا قوجايىنىنىڭ ءبىر اۋىز تام ءۇيىن مايعا الىپ تۇراتىن، جازدا تامشى ءوتىپ، جەل كەۋلەسە، قىستا قاقاعان ايازى سۇيەكتەن وتەدى. قىستاقتاعى كوپتەگەن باسىبايلى شارۋلار جان - جاقتان جەل وتەتىن شاتىردا تىرشىلىك ەتەدى، كەيبىر نارەستەلەر سيىر قورادا دۇنيەگە كەلىپ، سول كۇنى تۇندە باقىتقا قارسى قىرشىنىنان قيىلادى.
ماشاقاتقا تولى بالالىق شاعىنا قايىرىلا قاراعان پۋسىرىن تەبىرەنە: ”كونە شيزاڭداعى فەودالدىق باسبايلى شارۋالىق ءتۇزىم تۇسىندا ءبىز كەمەلدى ادام ەمەس ەدىك، تەك شونجارلارعا يەك سۇيەيمىز، قالاعانىنشا ءبىر جايلى ەتۋگە بولاتىن زات قانا بولاتىنبىز، ەشقانداي قۇرمەتىمىز بولمايتىن، ەشقانداي ءۇمىت كورە المايتىنسىز“ دەدى.
سول كەزدەگى كونە شيزاڭدا جان سانىنىڭ %95 تەن استامىن ۇستايتىن باسىبايلى شارۋلار مەن قۇلدار بارلىق ءوندىرىس ماتەريالدارىنان ماحرۇم ەتىلدى، باس بوستاندىعىنان دا اۋىز اشۋعا بولمايدى. وقۋ - اعارتۋدى بۇتحانالار مەن جوعارى جىك اقسۇيەكتەرى مونوپوليالاپ الدى، بۇكىل قوعامداعى ساۋاتسىزدىق مولشەرى % 95 كە جەتتى. قالىڭ باسىبايلى شارۋلار ۇرپاقتار بويى ساۋاتسىز بولدى، جازۋ تانىمايدى، زاڭ قاعيدالارىن بىلمەيدى، وزىندە قانداي ۇقىق بارىن ءتىپتى دە بىلمەيدى.
شيزاڭ بەيبىت جولمەن ازات بولعاننان كەيىن، دەموكراتيالىق رەفورمانىڭ كوكتەم سامالى ۇستىرتتى شارپىدى. تاعدىر بۇعاۋىنان قۇتىلعان پۋسىرىن اقىرى ارمانداعان مەكتەپكە كىردى.
”مۇعالىم بىزگە ەكى ءارىپ بولشەگى ءبىر - بىرىنە سۇيەنگەندە عانا، ’ادام‘ ءارىبىن قۇرالاتىنىن ايتتى. شيزاڭنىڭ دەموكراتيالىق رەفورماسىنان كەيىن، ءبىز كەۋدە كەرە العا شىعىپ، ەڭسە كوتەرىپ، جەر - كوكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن ادامعا اينالدىق“.
”ادام“ ءارپى بەينە ءبىر تال تۇقىم سياقتى پۋسىرىننىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ تامىر تارتتى.
”ءبىلىم مەرۋەرتتەن دە قىمبات“. ءارىپ تانىعاننان كەيىن، ول قۇلشىنا ۇيرەندى. كەيىن ول رىكازىدا اۋدارما قىزمەتىمەن شۇعىلدانادى، 49 جاسىندا بەيجيڭ داشۋەسىنە بارىپ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندى، 2007 - جىلى 60 جاسقا كەلگەن ول كومپيۋتەر كۋرسىنا كىرىپ، كومپيۋتەردىڭ نەگىزدىك جۇمىسىن جەتىك يگەردى.
”ەندىگارى ءارىپ تانىمايتىن ’ساۋاتسىز‘ ەمەسپىن، ساياساتتى ءتۇسىنىپ، سىرتقى كەڭ دۇنيەنى كورە الامىن“. پۋسىرىن: مەن دانەكەرگە اينالدىم، ۇستىرتتەگى اۋىلداستاردىڭ جۇرەك ءۇنىن، پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ شىنايى قامقورلىعىن ءار ۇلت بۇقاراسىنا جەتكىزدىم، _ دەدى.
2021 - جىلى پۋسىرىن شيزاڭداعى ميلليونداعان باسىبايلى شارۋلاردى ازات ەتۋ ەسكەرتكىش سارايىنىڭ مىندەتتى ءتۇسىندىرۋشىسى بولدى. ءار جىلى 3 - ايدىڭ 28 - كۇنى شيزاڭ حالقىنىڭ جۇرەك تۇكپىرىنە ورنەكتەلگەن وسى ەرەكشە كۇندە، ول ۇنەمى رەتتى دە تازا شيزاڭ كيىمىن كيىپ، سارايعا ەرتە كەلەدى، ”بۇل تاريح ادامدى اشىندىرادى، ءبىراق استە ۇمىتۋعا بولمايدى. جاپالى كۇندەردى باستان كەشىردىم، ناقتى وتكەن - كەتكەندى ءتىپتى دە كوپ ادامعا ايتىپ، كەيىنگىلەرگە قازىرگى تىنىش، باقىتتى تۇرمىستى قاستەرلەۋدى ەسكەرتۋگە مىندەتتىمىن“ دەدى.
پۋسىرىننىڭ تاعى ءبىر سالاۋاتى لحاسا قالالىق پەداگوگيكا مەكتەبىنە قاراستى باستاۋىش مەكتەپتىڭ مەكتەپ سىرتىنداعى ءمورال تاربيە جەتەكشىسى. تالاي جىلدان بەرى، ول مەكتەپكە بارىپ ءداۋىر وزگەرىسىن بايانداۋعا تاباندى بولىپ، جاس وسپىرىمدەردى كەلۋ جولىن ەستە بەرىك ساقتاۋعا جەتەلەدى. ول ”مەن بالالاردىڭ ’وتباسى، وتان‘ دەگەن ءسوزدى ءتۇسىنۋىن ءۇمىت ەتەمىن. تىنىش مەملەكەت بولماسا، تىنىش وتباسى دا بولمايدى. مەملەكەت تەك كىتاپتاعى ۇعىم ەمەس، ول ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەگى ەڭ بەرىك سۇيەنىشىمىز“ دەيدى.
تۇڭعىش ”ادام“ ءارپىن تانۋدان ءومىر بويى وسى ءسوزدى بەرىك ساقتاۋعا دەيىن، پۋسىرىننىڭ ۇزاق ءومىرى قارلى ۇستىرتتەگى وراسان زور وزگەرىستەردىڭ جاندى ىقشام كورىنىسى بولدى، ونان دا ماڭىزدىسى، ميلليونداعان باسىبايلى شارۋانىڭ باس ازاتتىقتان رۋحاني ويانۋعا بەت الۋىنىڭ جاندى ايعاعى.
وقي الماۋدان قۇشتارلىقپەن وقۋعا دەيىن، ساۋاتسىزدىق مولشەرى % 95 تەن اسقاننان، 15 جىلدىق ۇكىمەت قاراجاتىمەن وقۋ - اعارتۋدى جاپپاي اتقارۋعا دەيىن. 75 جىل ۇدەرە العا تارتقان شيزاڭ كەمەلدى وسى زامانعى وقۋ - اعارتۋ جۇيەسىن قۇرىپ، ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسقان ۇستىرتتەگى وقۋشىلارعا تيىمدىلىك جاسادى.
”بۇگىنگى شيزاڭ تاڭعاجايىپ كەرەمەتتەر جاراتتى“ دەدى پۋسىرىن شىن جۇرەكتەن اسەرلەنىپ.
نيما ۋاڭجيۋدىڭ حيكاياسى -
بارابان ءبيى ۇرپاقتارعا جاڭالانىپ جەتتى
”نيما اتاي، بىزگە تاعى ءبىر بولەگىن بيلەپ بەرىڭىزشى!“
شيزاڭنىڭ وڭتۇستىگىندەگى چيۇڭجيە اۋدانى، تاۋ قويناۋىنداعى شاعىن اۋلا، سيىر تەرىسىنەن جاسالعان باراباننىڭ جانىندا، ءبىر توپ بالا 80 جاستاعى قاريا نيما ۋاڭجيۋدى قاۋمالاپ تۇر، بالعىن جۇزدەر ۇمىتكە تولعان.
بارابان بالعاسى ەكپىندەي ۇرىلىپ، ايبىندى ءۇنى دالانى جاڭعىرتتى. مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەني مۇرا شيزاڭنىڭ جيۋحى ءبيىنىڭ ۋاكىلدىك مۇراگەرى، قىرۋار جىلدى ارتقا تاستاعان نيما ۋاڭجيۋدىڭ دەنە ءبىتىمى ءالى دە تىك تۇر، كەڭ زاڭزۋ شاپانىنىڭ استىندا ورنىقتى دا جايلى ءبي قادامى باياۋ جىلجيدى.
مىڭ جىلدان استام تاريحقا يە جيۋحى بارابان ءبيى ءاسىلى ۇستىرتتەگى ۇلتتىق سالت - سانانىڭ، اۋەلگى ەكولوگيالىق مادەنيەتىنىڭ جاندى كورىنىسى ەدى، ءبىراق قاراڭعىلىق تورلاعان كونە شيزاڭدا كوركەمونەر بيشىلەردىكى ەمەس، تەك مارتەبەلىلەردىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىن قوسىمشا بۇيىمى عانا ەدى، ال باسىبايلى شارۋلار ءبيى بەتالدى ىعىستىرىلىپ، باجى تاپسىرۋدىڭ قۇرالى بولعان.
سول كەزدە بالا نيماۋاڭجيۋ شونجارلاردىڭ قالاعانىنشا جۇمىسقا سالعان باسىبايلى شارۋاسى ەدى، بارابان ءبيى المان-سالىققا بالامالاناتىن اقىسىز اۋىر ەڭبەك بولدى. ”بۇرىن بۇتحاناعا بارىپ ءبي بيلەيتىنبىز، باجىدەن قالعانىن كوجە قاتىققا ايىرباستايمىز، جوعارىدا شونجارلار قادالا تاماشالايدى، ءان ايتىپ، ءبي بيلەۋدەن كىشكەنە اعاتتىق كەتسە، تاماق جەگەنىڭ بىلاي تۇرسىن، تاياق جەپ، جازاعا تارتىلامىز“ دەدى وتكەنگە قايىرىلا قاراعان قارتتىڭ كوڭىلى جايلانىپ.
ۇزاق جىل ونەر كورسەتۋگە ماجبۇلەنگەندە ول كۇن بويى مازاسىزدانادى. اسقاق بارابان ءۇنى جۇرەك تۇكپىرىندەگى اۋىر جۇككە اينالادى. سەرگەك ءبي قادامى باس بوستاندىعىن شىرماعان بۇعاۋعا اينالدى.
جەر مەن كوكتەي وزگەرىس دەموكراتيالىق رەفورمادان باستالادى. سول جىلى كوممۋنيستىك پارتيا نيماۋاڭجيۋدىڭ ۇيىنە استىق، اتىز جانە ءۇي ءبولىپ بەرەدى، ۇرپاقتار بويى شونجارلارعا يەك سۇيەگەن ازاپ اقىرى اياقتالادى. مىڭ جىلدىق بارابان ءبيى دە ميلليونداعان باسىبايلى شارۋلاردىڭ جاڭا ومىرىنە ىلەسە قايتا تىرىلەدى.
وسىدان كەيىن نيماۋاڭجيۋ ادەبيەت - كوركەمونەر ۇيىرمەسىنە كىرىپ، تۇڭعىش رەت ءبي بيلەۋ ارقىلى ادىلەتتى تۇردە تۇرمىسىن قامدايدى. ول: ”بۇرىن بارابان ءبيىن بيلەۋ شونجارلارعا جۇمىس ىستەۋ بولسا، قازىر اۋىلداستارعا قويىلعان قويىلىم بولدى، سول ساتتە عانا ءبي بيلەۋدىڭ سالاۋاتتى ءىس ەكەنىن شىنايى سەزىندىم“ دەدى.
2014 - جىلى جيۋحى بارابان ءبيى مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك نىساندارىنىڭ تىزىمدىگىنە ءساتتى ەنگىزىلىپ، جۇيەلى قورعالدى، جالپى حالىق ورتاق يگىلىكتەنەتىن ۇلتتىق مادەنيەت جاۋھارىنا اينالدى. كوپ جىلدان بەرى، قارت 80 نەشە جاس ءبي مۇراگەرلەرىن دەن قويا جەتىلدىرىپ، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى مەكتەپ اۋلاسىنا، نەگىزگى ساتىنىڭ الەۋمەتتىك يگىلىك كونسەرتىنە ەنگىزۋدى ۇدايىلادنىرىپ، ۇستىرتكە جاسىرىنعان بايىرعى ءبيدى تاۋ قويناۋىنان شىعارىپ، بۇكىل مەملەكەت ساحناسىنا بەت الدىردى.
”بۇگىنگى تاڭدا بيلەۋ - تۇرمىستىڭ باقىتتىلىعى، كوڭىلدىڭ شاتتىعى، شىن جۇرەكتەن شىققان سۇيىسپەنشىلىك“. جانىنداعى بەرىلە ونەر ۇيرەنگەن بالالار مەن شاكىرتتەرىنە قاراپ تۇرعان نيماۋاڭجيۋدىڭ جانارىندا ءۇمىت وتى ۇشقىندانىپ: ”سەندەر ەڭ جاقسى داۋىردە دۇنيەگە كەلدىڭدەر، وسىنداي تاماشا شارت - جاعدايدى، قازىرگى باقىت پەن ورايدى قاستەرلەڭدەر!“ دەدى.
2025 - جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شيزاڭنىڭ مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك نىسانى 106 عا جەتتى. مىڭ جىلدىق بارابان ءبيىنىڭ وزگەرىسى شيزاڭ مادەنيەتى دامۋىنىڭ شىنايى ىقشام كورىنىسى: مادەنيەت ەندىگارى ۇقىق پەن قۇننىڭ ارناۋلى تاۋەلدىلىگى ەمەس، قايتا حالىق بىرگە قۇرىپ، بىرگە يگىلىكتەنەتىن رۋحاني بايلىق، بايىرعى مادەنيەت جۇلگەسى جاڭا داۋىردە ماڭگى وشپەيدى، ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسادى.
بايمانىڭ حيكاياسى _
جىبەك جىپتەن توقىلعان ءۇمىت
رىكازى بايلاڭ اۋدانى ۋاڭدان اۋىلى ساڭبا قىستاعىنداعى زاڭزۋشا اۋلادا توقۋ ماشيناسىنىڭ داۋىسى شىعادى. بايما وتباسىنداعى 3 ۇرپاق توقىما شەبەلەرى جونىنەن العاندا، قولدارىنداعى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسقان جىبەك ءجىپ جاپا - ماشاقات پەن جاڭا ءومىردىڭ ايعاعى، ونان دا ماڭىزدىسى، قارلى ۇستىرتتەگى حالىق تۇرمىسىنداعى وراسان زور وزگەرىستەردىڭ كورىنىسى.
”اجە، شارشاساڭىز ءبىراز دەمالىڭىز“. ەڭكەيىپ كەزدەمە توقىعان ناعاشى اپاسىنا قاراعان جيەن قىزى باي ياڭ اقىرىن ءتىل قاتتى. جاسى 70 تەن اسقان بايما اجەي ارت - ارتىنان قولىن سەرمەپ قاراپايىم تەبىرەنىسپەن: ”شارشامادىم! وزىمە ىستەپ جاتىرمىن، تيتتەي دە شارشامادىم!“ دەدى ەكى ۇرپاق ادامدارىنىڭ مۇلدە ۇقسامايتىن تاعدىرىن اڭعارتىپ.
”كونە قوعامدا شەكپەن توقۋ باسىبايلى شارۋلارعا تيەسەلى اۋىر جۇمىس“. كونە شيزاڭداعى باسىبايلى شارۋادان شىققان اعا بۋىن قىستاق تۇرعىنى بايما جىبەك جىپكە شىرمالىپ، دەمالىسسىز جاپالى ەڭبەك ىستەگەن جىلداردى ءوز باسىنان كەشىرگەن.
بالا كەزىندە ول شەشەسىنە ىلەسىپ كۇندىز-ءتۇنى تىك تۇرىپ جۇمىس ىستەيدى، توقىعان بارلىق شەك-شەكتەرىن تۇگەلدەي شونجارلارعا تاپسىرادى، شەشەسى مەن قىزى بار كۇشىمەن ءبىر كۇن ەڭبەك ىستەگەندە ەڭ سوڭىندا تەك ءبىر شىنى سۇيىق كوجە عانا تيەدى، قارنى دا تويمايدى، ”ول كەزدە قولىمىزداعى جىبەك جىپتەن توقيتىنىمىز كەزدەمە ەمەس، باسىبايلى شارۋلاردىڭ ماشاقاتى، باسىبايلى شارۋلاردىڭ ازابى“.
دەموكراتيالىق رەفورمانىڭ كەلۋى بايما وتباسىنداعىلاردىڭ ومىرىنە تىڭ جاڭالىق سيلادى.
ول كەزدە بالا بولعان ول وسى تاعدىردىڭ وراسان زور وزگەرىسىن ەستە بەرىك ساقتادى. حالىقتى ەزەتىن باسىبايلى شارۋالىق ءتۇزىمنىڭ تۇبەگەيلى جويىلۋىنا بايلانىستى، ونىڭ ءۇيى ءۇي مەن جەرگە يە بولدى. شەشەسى جىل بويى شونجارلار ءۇشىن ەڭبەك ىستەيتىن كونە توقۋ ماشيناسىن ءوز اۋلاسىنا جوتكەپ اكەلدى. ول: ”كەيىن ءبىز توقىعان ءاربىر سۇيەم كەزدەمە وزىمىزگە ءتان بولدى“ دەدى.
”مەن باسىبايلى شارۋا ەدىم، قولىمىزداعى جىبەك جىپتەردى شونجارلار بەرەتىن، قارىزعا، ەڭبەك بوداۋىنا تولەنگەن جىبەك جىپتەر ەدى؛ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا كەلگەندە، قولىمىزداعى ءجىپتى ءوزىمىز تاپتىق، كۇنىمىزدى كورەمىز، اۋقاتتانۋداعى ءۇمىتىمىز“. بالا كەزىنەن شەشەسى بايماعا ىلەسىپ توقىماشىلىق ونەرىن ۇيرەنگەن جوگا: قازىر شەكپەن توقۋدىڭ كونە كەزدەگى ازابى جويىلدى، اۋىل - قىستاقتى جاپپاي گۇلدەندىرۋ ساياساتىنا سۇيەنگەن، قارىشتاپ دامىعان ۇستىرتتەگى ەرەكشە كاسىپكە اينالدى، _ دەدى.
قازىر بۇل جىبەك ءجىپ بايياڭعا جەتتى. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى، قىستاق پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى جانە اۋىل - قىستاق كاسىپ سالاسىنىڭ باستاماشىسى رەتىندە، جاس باي ياڭ: ”مەن وسى ونەردى جالعاستىرىپ قانا قويماي، وسى جىبەك ءجىپتى ءتىپتى دە الىسقا اپارامىن“ دەدى.
جاڭا ءداۋىردىڭ تولقىنىندا تۇرىپ، تاۋ - وزەندەردى، كەڭ دالانى، قالالاردىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيگەنىن كورگەن، سىرتتا وقۋدى باستان كەشكەن باي ياڭنىڭ مۇراگەرلىك ەتۋ جانە جاڭالىق اشۋ بەكىمى ونان ارى بەكەمدەي ءتۇستى. ول ”مەن اتا - بابالارىما دەگەن قۇرمەتىمدى، داۋىرگە دەگەن العىس سەزىمىمدى ارقالاپ، كونە ونەرگە تىڭ ومىرشەڭدىك كۇش قوسىپ، شەكپەندى رىكازىدان، ۇستىرتتەن شىعارىپ، دۇنيە جۇزىنە بەت الدىرامىن!“ دەدى.
سىدىجيدىڭ حيكاياسى _
باقىت كۋاسى بولعان كۋالىك
شۋاقتى كۇن شاننان قالاسى سانرى اۋدانىنداعى قارتتار كۇتىمحاناسىنىڭ اۋلاسىن نۇرلاندىردى. كۇن شۋاقتا 82 جاستاعى سىدىجي قاريا قولىنداعى تۇرعىندار ازاماتتىق كۋالىگىن سيپالاپ، ”كوممۋنيستىك پارتياعا العىس ايتامىز، باقىتتى تۇرمىس سيلادى، پارتيانىڭ قامقورلىعىن ماڭگى ەستە ساقتاپ، پارتياعا ماڭگى ىلەسەمىز“ دەگەن تانىس اۋەندى شىرقاي جونەلدى.
اۋلادا قارتتار اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ، سەيىلدەپ ءجۇر نەمەسە ءان ايتىپ، ءبي بيلەۋدە، ولار ءۇش ۋاق ىستىق تاماق جەپ، قارتتىق كۇندەرىن الاڭسىز وتكىزۋدە.
”بۇل ازاماتتىق كۋالىك مەنىڭ باقىت كۋالىگىم“. سىدىجي بىلاي دەدى: قارتايعاندا كۇتىنەتىن الاڭسىز تۇرمىستى بۇرىن باسىبايلى شارۋالار ءتۇزىمىنىڭ بۇعاۋىنا تۇسكەن كونە شيزاڭ بۇقاراسى ءتىپتى تۇسىندە دە كورە المايتىن.
سىدىجيدىڭ بالا كەزىندە اكە - شەشەسى بىردەي قايتىس بولعان، سۇيەنىشى جوق، كىشكەنتايىنان قايىر تىلەپ كۇنەلتۋگە ءماجبۇر بولعان، ”قىس كەزىن ءومىر بويى ۇمىتا المايمىن، تۇراعىم جوق، قارلى بوراننان تاسالاناتىن جەر تابا الماي، سيىر قوراعا تىعىلىپ، سيىرعا سۇيەنىپ جىلىندىم“.
فەودالدىق باسىبايلى شارۋالار ءتۇزىمى تۇسىندا باسىبايلى شارۋالار الپاۋىتتار قالاعانىنشا ساۋدالايتىن، وتكەرمەلەيتىن، تارتۋ ەتەتىن جەكەلىك مال - مۇلىك سانالاتىن، ەگەر سۇيەنىش بولاتىن تۋىس - تۋعاندارى بولماسا، قارتايىپ ەڭبەك قۋاتىنان ايرىلعان سوڭ يەن دالادا قالىپ، اش - جالاڭاشتىقتان ولەتىن.
”وسى جۇپ - جۇقا ازاماتتىق كۋالىك مەن ءۇشىن العاندا سالاۋات كارتوچكام عانا ەمەس، ناعىز ادام بولۋىمنىڭ ايعاعى دا سانالادى“.
قوجايىن قالاعانىنشا ءبىر جاقتى ەتە الاتىن جەكەلىك مال - مۇلىك بولۋدان زاڭدا بەلگىلەنگەن ۇقىققا، كەمەلدى ادامگەرشىلىككە يە مەملەكەت ازاماتى بولۋعا دەيىن، ءبىر كۋالىكتىڭ استارىندا ءاربىر جاي ادامنىڭ جەكە باسىنا دەگەن قۇرمەت جاتىر.
بۇل كۇندە قارتتار كۇتىمحاناسىنداعى سىدىجي قارتتىق كۇندەرىن قام - قايعىسىز وتكىزۋدە. ”بۇل ارادا تويعانشا تاماقتانامىز، ءدامى دە جاقسى، سارى مايىمىز دا بار. اراسىندا كۇن شۋاقتاپ، اۋلادا قارتتارمەن اڭگىمە دۇكەنىن قۇرامىز، تۇرمىسىمىز وتە دۋماندى“ دەدى ول.
تاۋقىمەتتى ءوز باسىنان وتكەرگەن سىدىجي قازىرگى باقىتتىڭ سالماعىن تىپتەن بىلەدى: ”دۇنيەدە تۋما تىنىشتىق جوق، مەنىڭ باقىتىمدى پارتيا مەن مەملەكەت بەردى. مەنىڭ بالا - شاعام جوق، پارتيا مەن ۇكىمەت مەنى وسىندا ورنالاستىردى، تاماق، جاتىن ورىن، ەمدەلۋ جاقتارىم قامتاماسىز ەتىلدى، ءتىپتى، سوڭى ىسىمە قارايلاساتىن ادام دا بار بولدى“.
تياناقتانعان ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەي كۇتىمدەۋ، ەمدەۋ قامتاماسىزداندىرۋى، حالىق تۇرمىسىنا تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتى قارلى ۇستىرتتە حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىزداندىرۋ تورابىن قۇرىپ، سىدىجي سياقتى سان مىڭداعان قارتتاردىڭ قارتايعاندا كۇتىمدەلۋىنە، ەمدەلۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
سيىر قوراعا تۇنەۋدەن قارتتار كۇتىمحاناسىنداعى الاڭسىز تۇرمىسقا دەيىن، كىشكەنتاي كۋالىك سوقا باس قارتتىڭ تاعدىرىنىڭ شىت جاڭا وزگەرۋى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، ميلليونداعان باسىبايلى شارۋانىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ۇقىعىنىڭ قايتا ورناۋىنا، سالاۋاتىنىڭ قايتا سومدالۋىنا، ادامدىق ۇقىقتىڭ العا باسۋىنا، حالىق تۇرمىسىنىڭ مەيىرىنە كۋا بولدى.
*** ***
ءتورت پارشا حيكايا، ءتورت ادامنىڭ كەشىرمەسى. ساۋاتسىزدىقتان ساۋاتتى بولۋعا دەيىن، بۇعاۋدان ازاتتىققا دەيىن، جاپا - ماشاقاتتان اۋقاتتانۋعا دەيىن، تۇزدە تۇنەۋدەن بەيقۇت ۇيگە دەيىن _ تالاي - تالاي ءومىر جولدارى دۇنيە ءجۇزىنىڭ جوتاسىنداعى وراسان زور وزگەرىستەردى ايگىلەدى.
كۇزگى ۇستىرتتە جالاڭاش ارپا قامباعا جينالىپ، بايتاق دالا مول ءونىم شاتتىعىنا شومدى. تىرشىلىك تىنىسى جالىنداعان وسى بايىرعى جەر باي مازمۇندى كۇز كوركىمەن، شارىقتاعان الاۋمەن ءومىردىڭ اسەم داستانىن جازۋدا. قاراڭىز _
كۇننىڭ شۇلەن شۇعىلاسىندا پۋسىرىن ەڭكەيىپ، بالالارعا ”ادام“ دەگەن ءارىپتى سىزىق بويىنشا جازۋدى ۇيرەتۋدە؛ نيماۋاڭجيۋ ۇلتتىق شاپانىن جايىپ، بالا - شاعامەن بىرگە وتىرىپ ءان ايتىپ، ءبي بيلەۋدە؛ بايما توقۋ ماشيناسىن اينالدىرىپ، جيەنىمەن اڭگىمە دۇكەنىن قۇرۋدا؛ سىدىجي: ”كوممۋنيستىك پارتياعا العىس ايتامىز، باقىتتى تۇرمىس سيلادى ...“ دەپ تانىس اۋەنگە جانە باستى.
75 جىل بوران - شاشىندى باستان كەشىرىپ، قارلى ءۇستىرت شىت جاڭا بەينەگە ەندى. جەكە باستىڭ ازات بولۋىنان رۋحاني جاقتاعى مولشىلىققا دەيىن، ىشەر اس، كيەر كيىم بولماۋدان الاڭسىز تىرشىلىك ەتۋگە دەيىن، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسى تامىر تارتىپ، قارلى دالادا تىڭ تىرشىلىك تىنىسىنا يە بولىپ، كۇن سايىن تۇلەپ، ءاربىر ادامعا ءتان باقىتتىڭ جاڭا داستانىن جازدى.
”پارتياعا ىلەسسەك بولعانى، ءبىزدىڭ جاقسى تۇرمىسىمىز جالاڭاش ارپا اراعى سياقتى، ىشكەن سايىن بويىمىز بالقيدى!“ پۋسىرىننىڭ ءسوزى ءۇستىرت حالقىنىڭ ورتاق جۇرەك ءۇنىن جەتكىزدى.
(«حالىق گازەتىنىڭ» تىلشىلەرى شۇي يۇيياۋ، حالىق تورابىنىڭ تىلشىلەرى ليۋ يۇن، لي گىن، نۇرعيسا قۇرمانجان، تاڭ سۇڭ جازۋعا قاتىناستى، شىچۇيسىۋاڭ وسى تانىستىرۋدى جازۋعا ۇلەس قوستى)
بولا - مولانىڭ كوكتەمى | پۋسىرىن: ”ادام“ ءسوزى شىت جاڭا بەينەگە ەندى
بولا - مولانىڭ كوكتەمى | نيما ۋاڭجيۋ: بارابان ءبيى ۇرپاقتارعا جاڭالانىپ جەتتى
