شانشي ولكەسىنىڭ ۋچي اۋدانىنان كورگەن - بىلگەندەر

قوڭىر كۇزدە ۋ - چيعا تاعى قادام تاستادىق.

شانشيدىڭ يان - ان قالاسى، سارى توپىراقتى ءۇستىرتتىڭ تەرەڭ قويناۋى، جاسىل جەلەك جامىلعان قىزىل قالا، الۋان تۇسپەن ايشىقتالعان.

”سول جىلدارى ءتوراعا ماۋ زىدۇڭ وسى اعاشتىڭ تۇبىندە سوعىسقا قولباسشىلىق ەتكەن“. جەڭىس تاۋىنىڭ باسىندا، دۋلي اعاشىنىڭ قاسىندا، تۇسىندىرۋشى ياڭ يىڭ تامسانا سويلەۋدە.

1935 - جىلى 10 - ايدىڭ 21 - كۇنى ورتالىق قىزىل ارميا ۋچي قالاشىعىنا جەتكەننەن كەيىن، وكشەلەي قۋعان جاۋدى سوۆەت رايونىنىڭ سىرتىندا جويۋ ءۇشىن، وسى ارادا 10 مىڭ شاقىرىمدىق ساپارداعى ەڭ سوڭعى ”قۇيرىق كەسۋ شايقاسىن“ باستادى.

باس شۋجي شي جينپيڭ مىنالاردى باسا دارىپتەدى: ”جاڭا جورىق _ جاڭا ۇزاق جورىق“. 90 نەشە جىل وتە شىقتى، دۋلي اعاشى ءالى دە قاۋلاپ ءوسىپ تۇر، ۇزاق جورىق جولى ءالى دە تابان استىندا تۇر.

قىزىل ءتۇس ماڭگى ۋ - چيدىڭ نەگىزگى ءتۇسى.

جەڭىس الاڭىندا ورتالىق قىزىل ارميا ۇزاق جورىعىنىڭ جەڭىس ەسكەرتكىشى ەڭسە كوتەرىپ تۇر. ۋ - چي اۋداندىق پارتكوم ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ پارتيا مۇشەلەرى نەگىزگى تاقىرىپتىق پارتيا كۇنىن ورىستەتۋدە. پارتيا مۇشەسى چي جيڭيان تەرەڭ ويعا باتىپ: ”قىزىل گەندى ‹قىزىل قوزعاۋشى ەنەرگياعا› اينالدىرۋ كەرەك“ دەدى.

ۇزاق جورىقتىڭ تابان تىرەر تۇيىندەرىندە قىزىل بەلگىلەر تىزبەكتەلىپ، قىزىل قان تامىرلار ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى.

”تاماق ىستەۋگە سۇراپ اكەلگەن سۋ كۇبىسى جارىلىپ كەتكەندە قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى اۋىلداسىمىزعا تولەم رەتىندە 2 يۋان كۇمىس تەڭگە بەردى“. ”قىزىل ارميا قازانىنىڭ“ حيكاياسىن 9 جاستاعى چىن سىيۇي تالاي ايتقان بولاتىن. بىلتىر ول 19 بالامەن بىرگە 8 اي تاربيەلەنىپ، ۋ - چي توڭكەرىستىك ەسكەرتكىش سارايىنىڭ ”قىزىل تۋ تۇسىندىرۋشىسىنە“ اينالدى.

”قىزىل بايلىقتى ويداعىداي قورعاۋ، ويداعىداي باسقارۋ، ونان دا ماڭىزدىسى، ويداعىداي پايدالانۋ كەرەك“ دەدى ۋچي اۋدانى ۇزاق جورىق جەڭىسى ەسكەرتكىش باقشاسىن باسقارۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لي شۋگو. ورتالىق قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىق جەڭىسى ەسكەرتكىش سارايىندا شوگۋ فورماسىنداعى كورىنىس، سيفرلى كەسكىن، VR (جاساندى رەالدىق) ءوزى قاتىناسىپ سەزىنۋلەر بار... ”بيىل جىل باسىنان بەرى، ەكسكۋرسيالاۋعا 270 مىڭ ادام - رەت كەلدى“ دەدى لي شۋگو.

دۋلي اعاشى قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىقتان كەلگەنىنىڭ، سونداي - اق ”جاسىل ۇزاق جورىق“ جولعا شىققانىنىڭ كۋاسى بولدى.

الىسقا كوز سالساڭىز، تاۋ قويناۋى ”جاسىل كورپە“ جامىلعان. ماي قاراعاي، بوز ارشا، ۇيەڭكى، تاۋ ورىگى، تاۋ شاپتولدارىنىڭ بۇتاق - جاپىراقتارى تۇتاسىپ، ورمانعا رەڭ سيلاپ تۇر.

جاسىل ءتۇس ۋ - چيدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ جاڭا بەينەسى.

وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل ارانىڭ ”تاۋى تاقىر، اڭعارى قىلتانسىز توبە“ بولعان دەپ ەشكىم ويلامايدى. 1997 - جىلدىڭ سوڭىندا ۋچي اۋدانىنىڭ توپىراقتىڭ شايىلۋ كولەمى جالپى جەر كولەمىنىڭ %97.4 ىن ۇستاپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ ورتا، جوعارى اعارىنداعى رايونداردىڭ توپىراقتىڭ شايىلۋى ەڭ اۋىر اۋدانداردىڭ ءبىرى بولدى.

1998 - جىلى ۋ - چي تاۋدى قورشاپ، مال باعۋعا تيىم سالىپ، ەگىستىككە اينالعان ورماندى قالپىنا كەلتىرە باستادى. جاڭا داۋىرگە قادام تاستاپ، ”ەكى تاۋ“ ۇستانىمىن ۇعىنعان ۋ - چي جاسىل جەلەكتى اسىلعا اينالىپ، جاسىل پايداعا كەنەلدى.

ۋساڭباۋ قالاشىعى جوۋگۋان قىستاعىنىڭ تۇرعىنى جاڭ يانجۇن وسى ”جاسىل ۇزاق جورىقتى“ ءوز كوزىمەن كورۋشى. پارتيالى كادر رەتىندە باستاماشى بولىپ، مايسانى ارقالاپ تاۋعا شىعىپ، شۇڭقىر قازىپ، اعاش ەكتى؛ اۋىلداستار بەلسەنە ءۇن قوسىپ، جالاما جارتاستاردى وزگەرتىپ، ساتىلاپ، قىرلاپ، ارىق قازىپ، شۇڭقىر جاسادى. جاڭ يانجۇن وتباسىنىڭ 200 مۋدان استام بەتكەيلى اتىزى تۇگەلدەي ”ورمانعا قايتارىلدى“.

”العاشقى مەزگىلدە شىرعاناق ەگىپ، قاعىر بەتكەيدى بەكەمدەپ، ونان سوڭ كوك قاراعاي ەگىپ، تاۋ - وزەندەردى ورنىقتىردىق، ەكونوميكالىق ورمان مول جەمىس بەردى، تاۋ قويناۋىنداعى اعاشتار تامىرلاس، پارتيا مەن حالىق جۇرەكتەس بولدى“. جاڭ يانجۇن اعاش ەگىپ، ورمان ءوسىرۋدى اۋىز ەكى سوزگە اينالدىردى، ”ءبىزدىڭ قىزىل توپىراقتا وسكەن ادامدارىمىز جاپالى تۇرمىسقا شىداي بەرمەۋى كەرەك، ءالى دە قيان - كەسكى شايقاس جۇرگىزۋى كەرەك“.

ۇشقىننان جالىن قاۋلاپ، قاعىر تاۋلار جاسىل جەلەك وراندى. 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتە شىقتى، بۇل ارانىڭ ورمانمەن كومكەرىلۋ مولشەرى %19.2 تەن %72.9 كە جوعارىلادى. ۋ - چيداعى كادرلار مەن بۇقارا ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىن ساۋلەلەندىرىپ، سارى قۇمدى جاسىل جەلەككە اينالدىردى.

تيەبيانچىڭ قالاشىعىنىڭ باتىسىندا تيەبيانچىڭ قىستاعى. تاۋ قويناۋىندا لۇي يۇڭفىڭنىڭ 200 مۋ جەمىس باقشاسى بار.

الما قىزارىپ بولعان، لۇي اعاي تەرۋمەن قاربالاس. فۋشى، حۇڭشيڭ، گالا، چينگۋان قاتارلى تۇرلىشە سورتتارمەن سايكەستىرىلگەن؛ بۇرشاقتان ساقتانۋ تورى، جارىق قايتارعىش جارعاق، ۇسىكتەن ساقتانۋ شۇڭقىرلارىنىڭ قۇرىلعىلارى تولىق. ”بەتكەي جەمىس ورمانىنا اينالدى، الما اعاشى ورنىقتى تامىر تارتتى، بيىل مەجەمەن 500 مىڭ يۋاندىق ساتىلادى“. لۇي يۇڭفىڭ ەسەپ جاساپ بىلاي دەدى: ”سول جىلدارى قىزىل ارميا جاپادان قورىقپاي جەڭىسكە جەتتى، بۇگىنگى كۇندە دە كۇرەس جاساعاندا تۇرمىسىمىز باقىتتى بولادى!“

جولدى ءدال تاۋىپ، تاباندىلىقتى ساقتاساق، تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ ادامنىڭ ءۇمىتىن اقتايدى. ۋ - چي تاۋلى وڭىردە الما ءوسىرۋ، قورادا قوي باعۋ، ەكولوگيالىق ساياحات، ازىق - تۇلىك مانەرلەۋ سياقتى كاسىپتەردى ۇزدىكسىز دامىتتى _

تيەبيان قالاشىعى جاڭۋانزى قىستاعىندا سول جىلى قىزىل ارميانىڭ جاۋىنگەرلەرى مەن ساربازدارىنا ازىرلەنگەن قوي ەتتى قاراقۇمىق كەسپەسى حالىقتى اۋقاتتاندىرۋ كاسىبىنە اينالدى. 2016 - جىلدان بەرى، ۋچي اۋدانى جيىنى 2400 دەن استام ”ۋچي قوي ەتتى قاراقۇمىق كەسپەشىلەرىن“ تەگىن تاربيەلەدى، تەك قاراقۇمىق كەسپە دۇكەنىنىڭ ءوزى 70 تەن اسىپ، ەگىمشىلىك، باعىمشىلىق، مانەرلەۋ، اس - سۋ جالپى كاسىپ تىزبەگىن تۇتاستىردى.

باييۇي تاۋىنىڭ قويناۋىنداعى نانگوۋ قىستاعىندا چين فىڭشۇييۇن مادەنيەت ساياحات سەرىكتەستىگى قۇرىلىپ، تاۋ - وزەندەردى ويداعىداي ىسكە قوستى. سۋ بەتىندە موتورلى قايىق بار بولدى، ۇڭگىرلەر حالىقتىق تۇسەلحاناعا اينالدى، الما باعىنا دا ”زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ بازاسى“ دەگەن ماڭدايشالىق ءىلىندى. قىستاق تۇرعىنى كۋاڭ جى - ۋ كەتپەنىن تاستاپ، بالالار ساۋىق - سايران نىسانىنىڭ جۇرگىزۋشىسىنە اينالدى، ”ءۇي ماڭىندا جۇمىسقا شىقساڭىز، كوڭىلىڭىز جاي تابادى“.

ون ميلليارد يۋاندىق تازا ەنەرگيا، ميلليون مال شارۋاشىلىق باعىمشىلىعى، ميلليون شەتەن ساپالى تۇقىم مايساسىن جەتىلدىرۋ الاڭى، ميلليون ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق قۇنىنىڭ كادەگە جاراۋى، 100 كاسىپورىننىڭ جاڭالىق اشىپ، تيپىن وزگەرتۋى، ساناپ تاۋىسقىسىز ساڭىراۋقۇلاق ەگىمشىلىگى... ”ۋ - چيدىڭ ۇزاق جورىعى ءالى دە العا ىلگەرىلەۋدە“ دەدى ۋچي اۋداندىق پارتكومنىڭ نەگىزگى جاۋاپتى جولداستارى.

كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى